Karl Ove Knausgård

Zoon

Mijn strijd 3

Uit het Noors vertaald door Paula Stevens

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van NORLA (Oslo)

De vertaalster ontving voor deze vertaling een reis- en werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Min kamp. Tredje bok, verschenen bij Forlaget Oktober

Oorspronkelijke tekst © Forlaget Oktober A/S, Oslo 2009

Nederlandse vertaling © Paula Stevens en De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Christina Ottosson

isbn 978 90 445 2500 7

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Op een zachte, bewolkte dag in augustus 1969 reed een bus over een smalle weg op een eiland in Zuid-Noorwegen, tussen weilanden en rotsen, grasvelden en bosjes door, over lage heuvels en door krappe bochten, soms met bomen aan weerszijden, als een tunnel, soms vlak langs de zee. Het was een bus van de Arendal Dampskibsselskab, en hij was net als alle bussen van die maatschappij licht- en donkerbruin. Hij reed over een brug, langs een baai, deed zijn rechterknipperlicht aan en stopte. De deur ging open en er stapte een klein gezin uit. De vader, een lange slanke man in een wit overhemd en een lichte terlenkabroek, droeg twee koffers. De moeder, in een beige mantel en met een lichtblauw hoofddoekje om haar lange haren, hield met haar ene hand een kinderwagen vast en met de andere een jongetje. Toen de bus was weggereden, bleven de vette, grijze uitlaatgassen nog even boven het asfalt hangen.

‘Het is een nog aardig stukje lopen’, zei de vader.

‘Lukt je dat, Yngve?’ vroeg de moeder terwijl ze neerkeek op het jongetje, dat knikte.

‘Tuurlijk’, zei hij.

Hij was vierenhalf, had blond, bijna wit haar en een bruine huid na een lange zomer in de zon. Zijn broer, net acht maanden oud, lag in de kinderwagen naar de hemel te staren en had geen idee waar ze waren, of waar ze naartoe gingen.

Ze liepen langzaam de heuvel op. Het was een onverharde weg, vol kleine en grote kuilen na de hevige regenval. Aan beide kanten lagen akkers. Aan het einde van de grasvlakte, die misschien vijfhonderd meter lang was, begon het bos, dat afliep naar de keienstranden. Het was een laag bos, alsof de wind van zee het had platgedrukt.

Aan de rechterkant stond een huis, pas gebouwd. Verder was er geen bebouwing te zien.

De grote veren van de kinderwagen piepten. De baby deed na een poosje zijn ogen dicht, in slaap gewiegd door de aangename, deinende beweging. De vader, die kort, donker haar had en een zwart, vol baardje, zette een koffer neer om het zweet van zijn voorhoofd te wissen.

‘Goh, wat is het benauwd’, zei hij.

‘Ja’, zei zij. ‘Maar misschien is het dichter bij zee koeler.’

‘Laten we het hopen’, zei hij terwijl hij de koffer weer oppakte.

Dit in alle opzichten doorsneegezin, met jonge ouders, zoals bijna alle ouders in die tijd jong waren, en twee kinderen, zoals bijna iedereen in die tijd twee kinderen had, was vanuit Oslo, waar het vijf jaar lang in de Thereses gate bij het Bislett Stadion had gewoond, verhuisd naar Tromøya, waar een nieuw huis voor hen werd gebouwd, in een nieuwe wijk. Tot dat huis klaar was, zouden ze een ander, een oud huis huren in kamp Hove. In Oslo had hij overdag Engels en Noors gestudeerd en ’s nachts als bewaker gewerkt, zij had de verpleegopleiding gevolgd in het Ullevålziekenhuis. Hoewel hij nog niet klaar was met zijn studie, had hij met succes gesolliciteerd naar een baan als leraar op de Rolighedenmiddenschool, en zij zou werken in het Kokkeplasssanatorium voor zenuwlijders. Ze hadden elkaar in Kristiansand ontmoet op hun zeventiende, zij was zwanger geraakt op haar negentiende en ze waren getrouwd op hun twintigste, op het kleine boerenbedrijf in Vestlandet, het westen van het land, waar zij was opgegroeid. Van zijn familie kwam niemand naar de bruiloft, en ook al glimlacht hij op alle foto’s die toen werden gemaakt, er ligt een gordel van eenzaamheid om hem heen, je ziet dat hij niet echt thuishoort tussen al haar broers en zussen, ooms en tantes, neven en nichten.

Nu zijn ze vierentwintig en hun werkelijke leven ligt voor hen. Eigen banen, eigen huis, eigen kinderen. Ze zijn samen, en ook de toekomst die ze tegemoet gaan, is van hen.

Of niet?

Ze zijn in hetzelfde jaar geboren, in 1944, en behoren tot de eerste naoorlogse generatie, die in veel opzichten voor iets nieuws stond, niet in de laatste plaats omdat hun leven zich als eerste afspeelde in een maatschappij die in hoge mate was gepland. De jaren vijftig waren het decennium van de groei van de rijksdiensten – dienst voor het wegverkeer, gezondheidszorg, onderwijs, sociale dienst – en van de kantoren en de instellingen, in een grootscheepse centralisatie die binnen opvallend korte tijd grote gevolgen kreeg voor de manier waarop mensen hun levens leidden. Haar vader, geboren in het begin van de twintigste eeuw, kwam van de boerderij waar zij was opgegroeid, in Sørbøvåg in Ytre Sogn, en had geen enkele opleiding. Haar grootvader van vaderskant kwam van een van de eilanden voor de kust, net als zijn vader en diens vader waarschijnlijk. Haar moeder kwam van een boerderij in Jølster, zo’n honderd kilometer verderop, waar haar geslacht al vanaf de zestiende eeuw woonde, en ook zij was niet geschoold. Wat zijn familie betrof, die stond hoger op de maatschappelijke ladder, in die zin dat zowel zijn vader als zijn ooms een hogere opleiding hadden gevolgd. Maar ook zij woonden op dezelfde plek als hun ouders, dat wil zeggen in Kristiansand. Zijn moeder, die geen opleiding had, kwam uit Åsgårdstrand, haar vader was loods en er kwamen ook politiemensen voor in haar familie. Toen ze haar man ontmoette, verhuisde ze met hem mee naar zijn geboorteplaats. Dat was het patroon. De verandering die in de jaren vijftig en zestig plaatsvond, betekende een revolutie, alleen zonder het gebruikelijke geweld en de redeloosheid van revoluties. Niet alleen gingen kinderen van vissers en keuterboeren, industriearbeiders en winkelbedienden naar de universiteit om zich te scholen tot leraren, psychologen, historici en sociologen, maar velen van hen gingen ook wonen in plaatsen die ver buiten de streek lagen waar hun familie vandaan kwam. Dat ze dat met de grootst mogelijke vanzelfsprekendheid deden, zegt iets over de kracht van de tijdgeest. De tijdgeest komt van buiten, maar heeft effect van binnen. Iedereen is gelijk voor de tijdgeest, maar de tijdgeest is voor niemand gelijk. Voor de jonge jarenzestigmoeder was het een absurde gedachte om te trouwen met een jongen van een naburige boerderij en daar de rest van haar leven door te brengen. Ze wilde weg! Ze wilde haar éígen leven hebben! Datzelfde gold voor haar broers en zussen, en zo ging het in families in het hele land. Maar waarom wilden ze dat? Waar kwam die sterke drang vandaan? Ja, waar kwam dat níéuwe vandaan? In haar familie was dat absoluut geen traditie: de enige die ooit was vertrokken, was haar oom Magnus, die vanwege armoede thuis naar Amerika ging, maar het leven dat hij daar leidde, leek een hele poos als twee druppels water op zijn leven in Noorwegen. Voor de jonge jarenzestigvader was dat anders, in zijn familie werd er van je verwacht dat je een opleiding volgde, maar misschien niet dat je trouwde met een boerendochter uit Vestlandet en dat je ging wonen in een nieuwbouwwijk aan de rand van een klein plaatsje in Sørlandet, het uiterste zuiden.

Maar daar liepen ze dus, op die warme, bewolkte dag in augustus 1969, op weg naar hun nieuwe huis, hij zeulend met twee zware koffers, vol jarenzestigkleren, zij achter een jarenzestigkinderwagen met daarin een baby in jarenzestigbabykleertjes, dat wil zeggen wit en met veel kant, en tussen hen in, heen en weer huppelend, blij en nieuwsgierig, benieuwd en vol verwachting, hun oudste zoon Yngve. Ze liepen over de grasvlakte, door de smalle strook bos, naar het hek dat openstond, het uitgestrekte kamp binnen. Rechts lag een autowerkplaats, gerund door een zekere Vraaldsen, links stonden grote, rode barakken rond een open, met grind bedekt binnenterrein en daarachter was het dennenbos.

Een kilometer verder naar het oosten stond de Tromøykerk, dat was een stenen kerk uit 1150, maar delen ervan waren ouder en het was waarschijnlijk een van de oudste kerken van het land. Hij stond op een lage heuvel en deed sinds mensenheugenis dienst als baken voor passerende schepen, hij was op alle zeekaarten aangegeven. Op Mærdø, een van de scheren voor de kust, stond een oude kapiteinswoning die getuigde van de bloeiperiode van de streek, de achttiende en negentiende eeuw, toen de handel met de buitenwereld, en vooral de houthandel, floreerde. Schoolklassen op excursie naar het Aust-Agdermuseum kregen Nederlandse en Chinese voorwerpen te zien die uit die tijd of van nog langer geleden stamden. Op Tromøya groeiden ongewone, uitheemse planten, meegebracht door schepen die hun ballastwater loosden, en, zo leerde je op school, Tromøya was de eerste plek in Noorwegen waar de aardappel werd verbouwd. In de koningssaga’s van Snorre wordt het eiland ook meerdere malen genoemd, onder de grond van de weilanden en akkers kon je pijlpunten uit de steentijd vinden en tussen de ronde stenen op de lange keienstranden lagen fossielen.

Maar niet de elfde, dertiende, zeventiende of negentiende eeuw hadden hun stempel gedrukt op het terrein waar het zojuist aangekomen gezin nu langzaam doorheen liep. Dat was de Tweede Wereldoorlog geweest. Dit gebied was tijdens de oorlog door de Duitsers gebruikt; zij hadden de barakken en de meeste huizen hier gebouwd. In het bos waren lage, bakstenen bunkers, nog volkomen intact, en boven op de steile hellingen boven de stranden waren meerdere geschutstellingen. Er was zelfs een oud Duits vliegveldje in de buurt.

Het huis waar ze het komende jaar zouden wonen, lag wat achteraf, midden in het bos. Het was rood geverfd, met witte kozijnen. Vanaf de zee, die niet te zien was maar die slechts een paar honderd meter verderop lag, hoorde je een constant geruis. Het rook er naar bos en zilt water.

De vader zette de koffers neer, haalde de sleutel tevoorschijn en maakte de deur open. Binnen waren een gang, een keuken, een woonkamer met een houtkachel, een badkamer annex washok, en op de bovenverdieping drie slaapkamers. De wanden waren niet geïsoleerd, de keuken was eenvoudig ingericht. Geen telefoon, geen afwasmachine, geen wasmachine, geen tv.

‘Daar zijn we dan’, zei de vader. Hij droeg de koffers naar de slaapkamer terwijl Yngve van raam naar raam holde om naar buiten te kijken en de moeder de wagen met het slapende kind op het stoepje voor de deur parkeerde.

Ik herinner me uiteraard niets van die tijd. Ik kan me met geen mogelijkheid identificeren met de baby van wie mijn ouders foto’s maakten, ja, dat is zo moeilijk dat het bijna verkeerd lijkt om het woord ‘ik’ te gebruiken voor dat kind dat op de commode ligt, bijvoorbeeld, met een abnormaal rode huid, gespreide armen en benen en een gezicht dat verwrongen is door gekrijs waar niemand zich de reden nog van herinnert, of op een vachtje op de vloer, in een witte pyjama, nog steeds met een rood hoofd en met grote, donkere ogen die een beetje loensen. Is dat schepsel dezelfde persoon als degene die hier in Malmö dit zit te schrijven? En zal het schepsel dat dit in Malmö zit te schrijven, veertig jaar oud, op een bewolkte dag in september in een kamer waar het geroezemoes van het verkeer buiten klinkt en waar de herfstwind door het ouderwetse ventilatiesysteem giert, dezelfde zijn als de grijze, ineengedoken oude man die over veertig jaar misschien ergens in een bejaardentehuis in de Zweedse bossen beverig zit te kwijlen? Om nog maar te zwijgen van het lichaam dat ooit languit op een tafel in een lijkhuis zal liggen? Dat zullen ze nog steeds ‘Karl Ove’ noemen. Is dat in feite niet ongelooflijk, dat één enkele naam dat allemaal dekt? De foetus in de baarmoeder, de baby op de commode, de veertigjarige achter de computer, de oude man in de stoel, het lijk op de tafel? Zou het niet meer voor de hand liggen om met verschillende namen te werken, aangezien hun identiteit en zelfbeeld zo ontzettend verschillend zijn? Dat de foetus bijvoorbeeld Jens Ove zou heten, de baby Nils Ove, de vijf- tot tienjarige Per Ove, de tien- tot twaalfjarige Geir Ove, de dertien- tot zeventienjarige Kurt Ove, de zeventien- tot drieëntwintigjarige John Ove, de drieëntwintig- tot tweeëndertigjarige Tor Ove, de tweeëndertig- tot zesenveertigjarige Karl Ove – enzovoort, enzovoort? Dan zou de voornaam staan voor het unieke van elke leeftijd, de tussennaam voor de continuïteit en de achternaam voor de band met je familie.

Nee, ik herinner me niks van die tijd, ik weet niet eens in welk huis we toen woonden, ook al heeft papa me dat een keer aangewezen. Alles wat ik van die tijd weet, komt van wat mijn ouders me hebben verteld en van de foto’s die ik heb gezien. Die winter lag er een metersdik pak sneeuw, zoals dat soms gebeurt in Sørlandet, en het pad naar het huis leek op een smalle kloof. Daar duwt Yngve een kinderwagen met mij erin, daar staat hij op zijn korte skietjes en glimlacht naar de fotograaf. Hij staat in huis lachend naar me te wijzen, of ik sta alleen in mijn bedje en hou me vast aan de spijlen. Ik noemde hem ‘Aua’, dat was mijn eerste woordje. Hij was ook de enige die begreep wat ik zei, zo is me verteld, en vertaalde dat voor mama en papa. Ik weet ook dat Yngve bij alle huizen aanbelde om te vragen of er ook kinderen woonden, dat verhaal vertelde mijn oma altijd. ‘Wonen hier ook kinderen?’ zei ze met een kinderstemmetje en dan lachte ze. En ik weet dat ik zelf een keer van de trap ben gevallen en in een soort shock raakte, ik ademde niet meer, liep blauw aan en kreeg stuipen, mama rende met mij in haar armen naar het dichtstbijzijnde huis met telefoon. Ze dacht dat het epilepsie was, maar dat was het niet, het was niks. En ik weet dat papa het naar zijn zin had als leraar, dat hij een goede pedagoog was, en dat hij een van die jaren met zijn klas de bergen in ging. Daar zijn foto’s van, hij ziet er op al die foto’s jong en blij uit, omringd door tieners in de softe kleren die zo karakteristiek waren voor het begin van de jaren zeventig. Gebreide truien, wijde broeken, rubberlaarzen. Ze hadden veel haar, niet veel en getoupeerd, zoals in de jaren zestig, maar veel en glad en voor hun zachte tienergezichten hangend. Mama zei een keer dat hij misschien wel nooit gelukkiger is geweest dan toen. En er zijn foto’s van oma, Yngve en mij – twee zijn gemaakt voor een bevroren meer, Yngve en ik in grote gebreide vesten, allebei gebreid door oma, het mijne mosterdgeel en bruin – en twee zijn gemaakt op de veranda van hun huis in Kristiansand, op de ene staat ze met haar wang tegen de mijne gedrukt, het is herfst, de lucht is blauw, de zon staat laag, we kijken uit over de stad, ik zal een jaar of twee, drie zijn.

Je zou kunnen denken dat deze foto’s een soort geheugen vertegenwoordigen, een soort herinneringen zijn, alleen zonder de ‘ik’ waar herinneringen gewoonlijk aan ontspringen, en de vraag is natuurlijk wat ze dan voor waarde hebben. Ik heb talloze foto’s uit diezelfde tijd gezien van de families van vrienden en vriendinnetjes, en die zien er exact zo uit. Dezelfde kleuren, dezelfde kleren, dezelfde kamers, dezelfde bezigheden. Maar met die foto’s verbind ik niks, ze betekenen in zekere zin niets, en dat wordt nog duidelijker als ik foto’s zie van de generaties voor ons, dat zijn slechts foto’s van een groep mensen, uitgedost in merkwaardige kleren, die iets voor mij ondoorgrondelijks aan het doen zijn. We maken een foto van de tijd, niet van de mensen in die tijd, die laten zich niet vangen. Ook de mensen in mijn directe nabijheid niet. Wie was de vrouw die poseerde voor het fornuis in de Thereses gate, in een lichtblauwe jurk, met haar ene knie tegen de andere en haar kuiten uit elkaar, in die typische jarenzestighouding? Die vrouw met het opgestoken haar? Met de blauwe ogen en het vage glimlachje dat zo vaag was dat je het bijna geen glimlach meer kon noemen? De vrouw die met haar ene hand het handvat van de glimmende koffieketel met het rode deksel vasthield? Ja, dat was mijn moeder natuurlijk, mijn eigen mama, maar wie was ze? Waar dacht ze aan? Hoe zag ze haar leven, het leven dat ze tot nu toe had geleid, en dat wat haar nog te wachten stond? Dat weet alleen zij, en daar vertelt de foto niets over. Een vreemde vrouw in een vreemde ruimte, dat is alles. En de man die tien jaar later op een berg koffie zit te drinken uit datzelfde rode deksel, omdat hij vergeten is koffiekopjes in te pakken toen ze op pad gingen, wie was dat? De man met het keurig verzorgde zwarte baardje en het dikke, zwarte haar? De man met de gevoelige lippen en de vrolijke ogen? Ja, natuurlijk, dat was mijn vader, mijn eigen papa. Maar wie hij voor zichzelf was, op dat ogenblik en alle andere ogenblikken, dat weet niemand meer. En zo is het met al die foto’s, ook met die van mij. Ze zijn volkomen leeg, de enige betekenis die je eruit kunt halen, is de betekenis die de tijd erin heeft gelegd. Toch zijn deze foto’s een deel van mij en van mijn intiemste geschiedenis, zoals de foto’s van anderen een deel van hen zijn. Zinvol, zinloos, zinvol, zinloos, dat is de golf die door ons leven rolt en het zijn fundamentele spanning geeft. Alles wat ik me van de eerste zes jaren van mijn leven herinner en alles wat er aan foto’s en voorwerpen uit die tijd bestaat, trek ik naar me toe, ze zijn een belangrijk onderdeel van mijn identiteit, ze vullen dit verder lege, herinneringsloze omhulsel met zin en continuïteit. Uit al deze stukjes en beetjes heb ik een Karl Ove geconstrueerd, en een Yngve, een mama en een papa, een huis in Hove en een huis in Tybakken, een opa en oma van vaderskant, een opa en oma van moederskant, een buurtje en een heleboel kinderen.

Dit sloppenachtige provisorium is wat ik mijn jeugd noem.

Het geheugen is geen betrouwbare grootheid in een leven. En dat is zo om de doodeenvoudige reden dat het geheugen de waarheid niet als hoogste goed beschouwt. Het is nooit de waarheidsdrang die bepaalt of het geheugen een gebeurtenis correct weergeeft of niet. Dat is het eigenbelang. Het geheugen is pragmatisch, het is slinks en sluw, maar niet op een vijandige of gemene manier: integendeel, het doet alles om zijn gastheer te gerieven. Het drukt sommige dingen weg in het lege niks van de vergetelheid, verdraait sommige dingen tot het onherkenbare, begrijpt sommige dingen galant verkeerd, en sommige dingen, en dat zijn er zo goed als geen, herinnert het zich scherp, duidelijk en correct. Wat het zich dan correct herinnert, kijk, dat is nooit aan jou om te bepalen.

In mijn geval is de herinnering aan de eerste zes jaren zo goed als afwezig. Ik herinner me vrijwel niks. Ik heb geen idee wie er op me paste, wat ik deed, met wie ik speelde, alles lijkt wel weggewaaid, de jaren tussen 1968 en 1974 zijn één grote loze leegte in mijn leven. Het weinige wat me te binnen schiet, stelt niet veel voor: ik sta op een houten brug in een bijna hooggebergteachtig iel bos, onder me kolkt een grote beek, het water is groen en wit, ik spring op en neer, de brug deint, en ik lach. Naast me staat Geir Prestbakmo, de buurjongen, hij springt ook lachend op en neer. Ik zit op de achterbank van een auto, we stoppen bij een stoplicht, papa draait zich om en zegt dat we in Mjøndalen zijn. We gaan naar een voetbalwedstrijd van Start, is me verteld, maar ik herinner me niets van de rit ernaartoe, van de wedstrijd zelf of van de rit naar huis. Ik loop de helling voor ons huis op en duw een grote plastic vrachtwagen, die is groen en geel en geeft me een fantastisch gevoel van rijkdom en weelde en plezier.

Dat is alles. Dat zijn mijn eerste zes jaren.

Maar dit zijn de gecanoniseerde herinneringen, al vastgelegd in de zeven-, achtjarige, de magie van de kindertijd: het allereerste wat ik me herinner! Er bestaan echter ook andere soorten herinneringen. Die niet zijn vastgelegd en die zich niet bewust laten oproepen, maar die af en toe als het ware loskomen en uit zichzelf opduiken in je bewustzijn en die daar een poosje op en neer dobberen als doorzichtige kwallen, tot leven gewekt door een bepaalde geur, een bepaalde smaak, een bepaald geluid … Die herinneringen gaan altijd vergezeld van een acuut en intens geluksgevoel. En dan heb je de herinneringen die met je lichaam verbonden zijn, als je iets doet wat je ooit eerder hebt gedaan, je hand omhooghoudt ter beschutting tegen de zon, een bal uit de lucht plukt, over een grasveld holt met een vliegertouw in je hand en je eigen kinderen op je hielen. Er zijn herinneringen die het gevolg zijn van gevoelens: plotselinge woede, plotselinge tranen, plotselinge angst, en je bent weer waar je was, teruggeworpen in jezelf, halsoverkop teruggestuurd door de tijd. En dan zijn er nog de herinneringen die met het landschap verbonden zijn. Want het landschap van je jeugd lijkt niet op de landschappen die later zullen volgen, die zijn op een heel andere manier beladen. In het landschap van je jeugd had elke steen, elke boom betekenis, en omdat je daar alles voor het eerst zag én omdat je het zo vaak zag, heeft het zich afgezet in de krochten van je bewustzijn, niet alleen vaag en grofweg, zoals het landschap rond het huis van volwassenen eruitziet als je je ogen dichtdoet om het op te roepen, maar bijna pijnlijk precies en gedetailleerd. Ik hoef alleen maar in gedachten de deur open te doen en naar buiten te stappen en de beelden stromen me al tegemoet. Het grind op de oprit, ’s zomers bijna blauwig van kleur. Alleen dat al, de opritten van je jeugd! En de jarenzeventigauto’s die er stonden! Kevers, Snoeken, Taunussen, Granada’s, Ascona’s, Kadetten, Consuls, Lada’s, Amazones … Maar oké, over het grind, langs het bruingebeitste hek, over de ondiepe greppel die tussen onze straat, de Nordåsen Ringvei, en de Elgsti liep, de weg die het hele gebied doorkruiste en die langs nog twee nieuwbouwwijkjes kwam, naast die van ons. De helling van donkere, vette klei die vanaf de weg afliep naar het bos! Hoe kleine, dunne groene sprietjes daar bijna onmiddellijk uit de grond begonnen te schieten; teer en als het ware alleen in dat nieuwe, grote zwarte, en toen de bijna brutale vermenigvuldiging het jaar erop, tot de helling volledig bedekt was met een dicht, weelderig struikgewas. Boompjes, gras, vingerhoedskruid, paardenbloemen, varens en struiken die de voorheen zo duidelijke scheiding tussen weg en bos volkomen uitwisten. De heuvel op, over het trottoir met zijn smalle stoepranden, en o, het water dat daarlangs sijpelde en stroomde en gutste als het regende! Het pad naar rechts, een sluipweggetje naar de nieuwe supermarkt, de B-Max. Het stukje moeras ernaast, niet groter dan twee parkeervakken op een parkeerterrein, met de berken die er dorstig overheen leken te hangen. Het huis van Olsen boven op de kleine hoogvlakte die daarachter lag, en de weg die erachterlangs liep. De Grevlingvei, heette die. In het eerste huis aan de linkerkant, dat op een stuk grond stond dat meer op een puinwaaier leek, woonden John en zijn zus Trude. Ik was altijd bang als ik langs dat huis moest lopen. Deels omdat John daar soms lag om stenen of sneeuwballen te gooien naar alle kinderen die voorbijkwamen, deels omdat ze een herder hadden … Die herder … O, nu weet ik het weer. Wat was dat een rothond. Hij stond vastgebonden op de veranda of op de oprit, blafte naar iedereen die langsliep, sloop jankend en piepend heen en weer voor zover de looplijn hem dat toeliet. Hij was mager en had gele, zieke ogen. Eén keer kwam hij op me af gestormd, de heuvel af, met Trude in zijn kielzog en de lijn achter hem aan slepend. Ik had gehoord dat je niet weg moest rennen als er een beest achter je aan zat, een beer in het bos bijvoorbeeld, dan moest je stokstijf blijven staan en doen alsof er niks aan de hand was, dus dat deed ik, ik bleef onmiddellijk staan toen ik hem aan zag komen. Het hielp geen fluit. Het maakte hem geen donder uit dat ik me niet bewoog, hij deed zijn bek open en zette zijn tanden in mijn onderarm, vlak bij mijn pols. Het volgende moment had Trude hem ingehaald, pakte de lijn en trok zo hard dat hij achteruit werd gesleurd. Ik holde huilend verder. Alles aan dat beest joeg me angst aan. Zijn geblaf, zijn gele ogen, het kwijl dat uit zijn bek droop, de ronde, spitse tanden waar ik nu een afdruk van in mijn arm had staan. Thuis repte ik met geen woord over wat er gebeurd was, bang op mijn kop te krijgen, want een dergelijke gebeurtenis bood diverse mogelijkheden voor verwijten: ik had daar op dat moment niet moeten zijn, of ik had niet moeten janken, een hond, was dat nou iets om bang voor te zijn? Vanaf die dag golfde de angst altijd door me heen als ik die hond zag. En dat was dodelijk, want ik had niet alleen gehoord dat je stil moest blijven staan als een gevaarlijk dier je aanviel, ik had ook gehoord dat honden angst konden ruiken. Ik weet niet wie dat gezegd had, maar het was een van die dingen die verteld werden en die iedereen wist: honden ruiken het als je bang bent. En dan kunnen ze zelf ook bang of agressief worden, en aanvallen. Als je niet bang bent, zijn ze braaf.

Wat heb ik daarover lopen piekeren. Hoe konden ze angst rúíken? Hoe rook angst? En kon je doen alsof je niet bang was, zodat de honden dát roken en niet het eigenlijke gevoel, dat vlak onder de oppervlakte lag?

Bij Kanestrøm, die twee huizen verderop woonde, hadden ze ook een hond, een golden retriever die Alex heette en die zo mak als een lammetje was. Die sjokte overal achter meneer Kanestrøm aan, maar ook achter ieder van de vier kinderen, als het moest. Goeiige ogen en slome, gemoedelijke bewegingen. Maar zelfs voor hem was ik bang. Want als je de heuvel op kwam en je naar het huis liep om aan te bellen, blafte hij. Geen voorzichtig, vriendelijk of verbaasd geblaf, maar luid, diep en galmend. Dan bleef ik staan.

‘Dag, Alex’, zei ik dan als er niemand in de buurt was. ‘Ik ben niet bang, weet je. Helemaal niet.’

Als er wel iemand was, moest ik wel gewoon doorlopen, doen alsof er niets aan de hand was, me als het ware een weg door het geblaf banen, en als hij dan vlak voor me stond met zijn bek open, bukte ik me en klopte hem een paar keer op zijn zij terwijl mijn hart in mijn keel bonkte en al mijn spieren slap van schrik waren.

‘Kop dicht, Alex’, zei Dag Lothar dan, als hij vanuit de kelder aan kwam rennen over het smalle grindpad of door de voordeur naar buiten stormde.

‘Karl Ove is bang voor dat geblaf van jou, domme hond.’

‘Ben ik niet’, zei ik dan. Dag Lothar keek me alleen maar aan met een soort bevroren glimlachje dat moest betekenen dat ik het niet eens hoefde te proberen.

En dan gingen we.

Waar gingen we naartoe?

Naar het bos.

Naar Ubekilen.

Naar de drijfsteigers.

Naar de brug.

Naar Gamle Tybakken.

Naar de fabriek waar plastic boten werden gegoten.

Naar de berg.

Naar Tjenna, het ven.

Naar de B-Max.

Naar de Finapomp.

Als we al niet gewoon wat rondholden door de straat waarin we woonden, of rondhingen voor een van de huizen daar, of op de stoeprand zaten of in de grote kersenboom die van niemand was.

Dat was alles. Dat was de wereld.

Maar wat voor een wereld!

Een nieuwbouwwijk heeft geen wortels in het verleden, en ook geen takken tot in de hemel van de toekomst, zoals dat ooit het geval was met de satellietsteden. Ze ontstonden als een pragmatisch antwoord op een praktische vraag: waar moeten alle mensen die hiernaartoe trekken wonen; nou, in de bossen, daar maken we een stel kavels bouwrijp en we gooien ze in de verkoop. Het enige huis dat er al stond, was van een familie die Beck heette, de vader kwam uit Denemarken en had het huis eigenhandig gebouwd, midden in het bos. Ze hadden geen auto, geen wasmachine of televisie. Geen tuin, alleen maar een erf van aangestampte aarde tussen de bomen. Stapels brandhout onder dekzeilen, en ’s winters een omgekeerde boot. De twee dochters, Inga Lill en Lisa, zaten op de middenschool en pasten de eerste jaren dat we daar woonden op Yngve en mij. Hun broer heette John, hij was twee jaar ouder dan ik, droeg merkwaardige, door zijn moeder gemaakte kleren, was totaal niet geïnteresseerd in de dingen die ons interesseerden, richtte zich op andere dingen, waar wij geen weet van hadden. Op zijn twaalfde bouwde hij zijn eigen boot. Niet zoals de vlotten die wij van dromen en avontuurzin in elkaar probeerden te knutselen, maar een echte, degelijke roeiboot. Hij had gepest moeten worden, maar dat gebeurde niet, de afstand was op de een of andere manier te groot. Hij was niet een van ons, en deed ook geen moeite om dat te zijn. Zijn vader, de fietsende Deen, die misschien al sinds zijn jaren in Denemarken de wens had gekoesterd om alleen midden in het bos te wonen, moet teleurgesteld zijn geweest toen de plannen voor de nieuwbouwwijk werden gemaakt en goedgekeurd en de eerste graafmachines het bos voor zijn huis binnenreden. De gezinnen die er gingen wonen, kwamen uit het hele land, en allemaal hadden ze kinderen. In het huis aan de overkant van de weg woonde Gustavsen, hij was brandweerman, zij huisvrouw, ze kwamen uit Honningsvåg, hun kinderen heetten Rolf en Leif Tore. In het huis naast ons woonde Prestbakmo, hij was leraar, zij verpleegster, ze kwamen uit Troms, hun kinderen heetten Gro en Geir. Daar weer naast woonde Kanestrøm, hij werkte bij de post, zij was huisvrouw, ze kwamen uit Kristiansund, hun kinderen heetten Steinar, Ingrid Anne, Dag Lothar en Unni. Aan de overkant woonde Karlsen, hij was zeeman, zij winkeljuffrouw, ze kwamen uit het zuiden, hun kinderen heetten Kent Arne en Anne Lene. Naast hen woonde Christensen, hij was zeeman, wat zij deed weet ik niet, hun kinderen heetten Marianne en Eva. Tegenover hen woonde Jacobsen, hij was typograaf, zij huisvrouw, allebei uit Bergen, hun kinderen heetten Geir, Trond en Wenche. Naast hen Lindland, uit het zuiden, hun kinderen heetten Geir Håkon en Morten. En daar ergens raakte ik het overzicht kwijt, in elk geval over hoe de ouders heetten en wat ze deden. Bente, Tone Elisabeth, Tone, Liv Berit, Steinar, Kåre, Rune, Jan Atle, Oddlaug, Halvor heetten de kinderen die daar woonden. De meesten waren van mijn leeftijd, de oudste was zeven jaar ouder dan ik, de jongste vier jaar jonger. Vijf van hen zouden bij mij in de klas komen.

We verhuisden er in de zomer van 1970 naartoe. Toen waren de meeste huizen in de wijk nog niet klaar. De krijsende sirene die klinkt voordat ze dynamiet tot ontploffing brengen, was een normaal geluid in mijn jeugd, en dat heel speciale gevoel van ondergang dat je krijgt als de schokgolven van de ontploffing zich door de bodem voortplanten en de vloer van je huis begint te trillen, was een normaal gevoel. Dat er bovengrondse verbindingen bestonden, was vanzelfsprekend – wegen en elektriciteitskabels en bossen en zeeën – maar dat die er ook ondergronds waren, was verontrustender. Zou de grond waar we op stonden niet absoluut onwrikbaar en ondoordringbaar moeten zijn? Tegelijkertijd oefenden alle openingen in de aarde een bijzondere aantrekkingskracht uit op mij en de kinderen met wie ik opgroeide. Meer dan eens dromden we samen rond een van de vele kuilen die in de wijk werden gegraven, omdat er rioolbuizen of elektriciteitskabels moesten worden aangelegd of een betonnen kelder moest worden gestort, en staarden in de diepte, geel als er zand was, zwart, bruin of roodbruin als er aarde lag, grijs bij klei, en met een bodem die vroeg of laat altijd bedekt werd door een grijsgeel, ondoorzichtig laagje water, soms onderbroken door een grote kei die erbovenuit stak. Boven het gat torende een gele of oranje graafmachine uit, die wel een beetje op een vogel leek, met de bak als een snavel aan het uiteinde van de lange nek, en daarnaast stond een vrachtwagen geparkeerd, waarvan de koplampen op ogen leken, de grille op een mond en de laadbak met een dekzeil erover op een rug. Als het om grotere projecten ging, stonden er soms ook bulldozers of kiepkarren, meestal geel, met enorme banden waarvan het profiel even diep was als onze handen. Als we mazzel hadden, vonden we rolletjes lont in of bij het gat, die namen we mee, want lonten hadden een grote ruil- en gebruikswaarde. Verder waren er altijd wel ergens trommels, manshoge, garenklosachtige houten constructies waar de kabels vanaf gerold werden, en stapels gladde, roodbruine plastic buizen met een diameter van zo’n beetje onze onderarmen. Verder stapels cementbuizen en kant-en-klare cementputten, ruw en fraai, een beetje groter dan wij, gemaakt om op te klimmen; lange, loodzware matten van in repen gesneden oude autobanden, die tijdens het opblazen werden gebruikt; stapels houten telefoonpalen, groen van kleur vanwege het impregneermiddel; kisten met dynamiet; bouwketen waarin de bouwvakkers schaftten en zich omkleedden. Als ze op de bouw waren, bleven we op eerbiedige afstand staan kijken naar wat ze deden. Als ze weg waren, klauterden we in het gat, klommen op de banden van de kiepkarren, balanceerden op de stapels buizen, voelden aan de deuren van de keten en loerden door de raampjes naar binnen, klauterden in de cementputten, probeerden de kabeltrommels weg te rollen, propten onze zakken vol met afgeknipte leidingen, plastic hulsjes, lonten. Niemand stond in onze wereld hoger in aanzien dan deze bouwvakkers, geen enkel werk leek zinvoller dan wat zij deden. De technische details ervan interesseerden me niet, net zomin als het merk van de bouwmachines. Wat ik het opmerkelijkste vond, afgezien van de verandering in het landschap die ze teweegbrachten, waren de sporen van hun privéleven die ze meenamen. Bijvoorbeeld als ze uit hun oranje overall of hun blauwe, loszittende, bijna vormeloze broek een kam tevoorschijn toverden en hun haren fatsoeneerden, met hun helm onder hun arm, midden tussen alle bouwmachines en hun denderende, dreunende activiteiten, of het mysterieuze, bijna onbegrijpelijke moment wanneer ze ’s middags uit de bouwkeet kwamen, in doodgewone kleren, in hun eigen auto stapten en wegreden, als doodgewone mannen.

Er waren ook andere werklui die we aandachtig en onvermoeibaar gadesloegen. Als er iemand van de telefoonmaatschappij in de buurt opdook, dan ging dat nieuwtje als een lopend vuurtje rond onder de kinderen. Daar stond de auto, daar stond de werkman, een lijnwachter, en daar lagen zijn fantástische schoenen met klimijzers! Met die schoenen aan zijn voeten en een gereedschapsgordel om zijn middel klikte hij een soort tuigje vast dat zowel hemzelf als de paal omsloot en dan klom hij met langzame, weloverwogen maar voor ons compléét onbegrijpelijke bewegingen naar boven. Hoe was dat mógelijk? Met rechte rug, zonder zichtbare inspanning, zonder zichtbaar gebruik van krachten, glééd hij naar boven, naar de top. We staarden naar hem met ogen op steeltjes terwijl hij daarboven aan het werk was, geen sprake van dat we wegliepen, want zo meteen zou hij weer naar beneden klauteren, net zo gemakkelijk en ontspannen en onbegrijpelijk. Stel je voor dat je zulke schoenen had, met die snavelachtige metalen stang die zich rond de paal wikkelde, wat zou je dan wel niet allemaal kunnen doen?

En dan had je de mensen die aan de riolering werkten. De mannen die hun auto naast een van de vele rioolputten in de weg parkeerden, of die nu in het asfalt verzonken waren of ergens ernaast waren ingemetseld in kleine verhogingen, en die, nadat ze laarzen hadden aangetrokken die tot hun míddel kwamen, met een stang het ronde, enorm zware metalen deksel optilden, het opzijschoven en naar beneden klauterden. Eerst verdwenen hun kuiten in het gat onder de weg, dan hun dijen, dan hun buik, dan hun borstkas en ten slotte hun hoofd … Wat was daarbeneden, dat moest toch een tunnel zijn? Waar water doorheen stroomde? Waar je doorheen kon lopen? O, dat was toch geweldig. Misschien was hij nu daar wel ergens, bij de fiets van Kent Arne, die hij op het trottoir had gesmeten, ongeveer twintig meter verderop, maar dan ónder de grond! Of waren deze rioolputten een soort stations, dus putten waar je de leidingen kon controleren en water vandaan kon halen als er brand was? Niemand wist het en we kregen altijd het bevel om uit de buurt te blijven als ze naar beneden klauterden. Niemand durfde het hun te vragen. Niemand was sterk genoeg om de zware, op munten lijkende metalen deksels zelf op te tillen. Dus bleef het een mysterie, zoals zo veel dingen in die tijd.

Zelfs voordat we voor het eerst naar school gingen, waren we vrij om te gaan en staan waar we wilden, met twee uitzonderingen. De eerste was de hoofdweg, die vanaf de brug naar de Finapomp liep. De tweede was de zee. Nooit alleen naar de zee gaan, drukten de volwassenen ons op het hart. Maar waarom niet, eigenlijk, dachten ze dat we in het water zouden vallen? Nee, dat was het niet, zei iemand toen we op de berg zaten bij het grasveldje waar we soms voetbalden en we naar het water aan de voet van de steile berghelling keken, misschien dertig meter onder ons. Het was de watergeest. Die pakte kinderen.

‘Wie zegt dat?’

‘Mama en papa.’

‘Zit die híér?’

‘Ja.’

We keken naar beneden, naar het grijzige wateroppervlak van de Ubekil. Het leek niet onwaarschijnlijk dat zich daaronder iets verborgen hield.

‘Alleen hier?’ vroeg iemand. ‘Dan kunnen we toch ergens anders naartoe gaan? Naar Tjenna?’

‘Of Klein-Hawaii?’

‘Daar zitten andere watergeesten. Die zijn gevaarlijk. Echt waar. Mama en papa zeggen het. Ze pakken kinderen en verdrinken ze.’

‘Kan hij hierboven komen?’

‘Dat weet ik niet. Nee, ik geloof het niet. Nee. Dat is te ver weg. Het is alleen vlak bij het water gevaarlijk.’

Daarna was ik bang voor de watergeest, maar niet zo bang als ik voor vossen was, als ik alleen al aan een vos dacht, kreeg ik het doodsbenauwd, en als ik een struik zag bewegen en iets hoorde ritselen, dan kon ik alleen maar rennen tot ik veilig was, dat wilde zeggen: naar een open plek in het bos of naar het bouwterrein, waar de vossen zich nooit waagden. Ja, ik was zo bang voor vossen dat Yngve maar hoefde te zeggen: ‘ik ben een vos, en nou ga ik je pakken’ als hij boven me in het stapelbed lag, of ik verstijfde al van angst. ‘Nee, je bent helemaal geen vos’, zei ik dan. ‘Jawel hoor’, zei hij, hij ging over de rand van het bed hangen en mepte naar me met zijn hand. Ook al deed hij dat, ook al joeg hij me soms de stuipen op het lijf, ik miste hem toen we ieder een eigen kamer kregen en ik opeens alleen moest slapen. Dat ging prima, de nieuwe kamer was immers ook ín het huis, maar niet zo prima als toen hij vlak boven me in het stapelbed sliep. Toen kon ik bijvoorbeeld gewoon vragen: ‘Yngve, ben jij nu bang?’ en dan zei hij: ‘Nee-hee, waarom zou ik? Er is hier niks om bang voor te zijn’ en ik zou weten dat hij gelijk had en tot rust komen.

De angst voor vossen verdween zo rond mijn zevende. De leegte die die angst achterliet, werd echter snel opgevuld door andere dingen. Op een ochtend liep ik langs de televisie, die aan stond zonder dat iemand ernaar keek, er was een film op, en toen, o nee, nee, daar liep een man zonder hoofd een trap op! Aaah! Ik holde naar mijn kamer, maar dat hielp niet, daar was ik net zo alleen en weerloos, dus kon ik niets anders doen dan naar mama gaan, als ze thuis was, of naar Yngve. Het beeld van de man zonder hoofd achtervolgde me, en niet alleen in het donker, zoals alle andere gruwelijke schrikbeelden die ik had. Nee, de man zonder hoofd kon me ook op klaarlichte dag overvallen en als ik dan alleen was, dan maakte het niet uit dat de zon scheen en de vogels zongen, mijn hart bonsde en de angst gierde door zelfs de kleinste zenuw. Dat was bijna nog erger, dat de duisternis ook in het licht bestond. Ja, als ik ergens echt bang voor was, dan was het wel voor de duisternis in het licht. Het vreselijkste was dat ik er niks aan kon doen. Om hulp roepen hielp niet, midden op een open plek staan hielp niet, wegrennen hielp niet. En dan had je nog de voorpagina van het Detektivmagasin dat mijn vader me een keer liet zien, een tijdschrift uit zijn jeugd, daar stond een skelet op met een man op zijn rug, en het skelet had zijn hoofd omgedraaid en keek me recht aan met zijn lege doodskopogen. Voor dat skelet werd ik ook bang, ook dat dook op alle mogelijke en onmogelijke momenten op. Ik was ook bang voor het warme water in de badkamer. Als je de warmwaterkraan opendraaide, steeg er een snerpend geluid op door de leidingen, die meteen daarna begonnen te bonken als je de kraan niet onmiddellijk weer dichtdraaide. Die geluiden, die erg woest en luid waren, joegen me de stuipen op het lijf. Er was een manier om ze te voorkomen, je moest eerst de koudwaterkraan opendraaien en dan het warme water langzaam laten opborrelen. Mama, papa en Yngve deden het zo. Ik had het ook geprobeerd, maar het schelle geluid dat dwars door de muren sneed en dat werd gevolgd door gebonk dat snel in frequentie toenam, alsof iets daarbeneden woedend werd, klonk zodra ik de warmwaterkraan opendraaide, dus draaide ik hem zo snel mogelijk dicht en holde de badkamer uit, terwijl de angst door mijn hele lijf bonsde. Dus waste ik me ’s ochtends ofwel in koud water, ofwel ik gebruikte Yngves vieze maar lauwe sopje.

De honden, de vossen en de waterleidingen waren concrete, fysieke bedreigingen en dat gaf hun voor mij een vaste plek, of ze waren er, of ze waren er niet. Maar de man zonder hoofd en het grijnzende skelet hoorden bij de doden, die kon je niet op dezelfde manier op hun plek houden, die konden overal zijn, in de kast als je die in het donker opendeed, op de trap als je die op liep, in het bos, ja, zelfs onder je bed of in de badkamer. Mijn eigen spiegelbeeld in het raam bracht ik ook in verband met deze wezens uit de dood, misschien wel omdat het alleen verscheen als het buiten donker was, maar dat was een afschuwelijke gedachte, mijn eigen spiegelbeeld in de zwarte ruit te zien en te denken dat dat beeld niet ik was, maar een dode die bij mij naar binnen loerde.

Het jaar dat we voor het eerst naar school gingen, geloofde niemand van ons meer in watergeesten, kabouters of trollen, wie dat wel deed, werd uitgelachen, maar de denkbeelden over spoken en geesten bleven hangen, misschien omdat we die niet durfden te negeren: dode mensen bestonden tenslotte, dat wisten we allemaal. Andere denkbeelden die we hadden en die uit hetzelfde, veelomvattende bereik stamden, namelijk de mythologie, waren lichter en onschuldiger, zoals die van het einde van de regenboog, waar zich een schat zou bevinden. Tot in de herfst van het jaar dat we in de eerste klas zaten, geloofden we er nog genoeg in om ernaar op zoek te gaan. Het moet op een zaterdag in september geweest zijn, de regen was de hele ochtend met bakken uit de hemel gekomen, we speelden op straat voor het huis van Geir Håkon, of liever gezegd, in de greppel, die vol water stond. Op die plek waren de rotsen met dynamiet opgeblazen om plaats te maken voor de weg en er sijpelde en druppelde water van de met mos, gras en aarde bedekte rotswand. We droegen rubberlaarzen, dikke oliebroeken en regenjacks in felle kleuren, met de capuchon strak rond ons hoofd gesnoerd, zodat alle geluiden veranderden; je eigen ademhaling en de bewegingen van je eigen hoofd, als je oren langs de binnenkant van de capuchon schraapten, klonken de hele tijd luid en duidelijk, terwijl al het andere gedempt werd en ver weg leek te gebeuren. Er hing een dikke mist tussen de bomen aan de overkant van de weg en boven op de top van de berg. De oranje huisdaken aan weerszijden van de weg glansden mat in het grauwe licht. Boven het bos onder aan de heuvel welfde de hemel als een opgezwollen buik, doordrenkt van de stromende regen die voortdurend zachtjes op je capuchon roffelde en in je onder deze omstandigheden overgevoelige oren.

We waren een dam aan het bouwen, maar het zand dat we opgroeven, stroomde steeds weg, en toen we Jacobsens auto de heuvel op zagen komen, aarzelden we geen moment, gooiden onze schopjes weg en holden naar hun huis, waar de auto op dat moment tot stilstand kwam. Een blauwige flard rook zweefde achter de uitlaat in de lucht. Aan de ene kant stapte Jacobsen uit, dun als een spijker, met een sigaret in zijn mondhoek, hij boog zich voorover, trok aan de hendel onder de stoel en duwde die naar voren, zodat zijn twee zonen, Grote-Geir en Trond, uit konden stappen. Hun moeder, klein en mollig, rossig en bleek, liet tegelijkertijd aan haar kant haar dochter Wenche uitstappen.

‘Hoi’, zeiden wij.

‘Hoi’, zeiden Geir en Trond.

‘Waar zijn jullie geweest?’

‘In de stad.’

‘Dag, jongens’, zei hun vader.

‘Dag’, zeiden wij.

‘Willen jullie horen wat zevenhonderdzevenenzeventig in het Duits is?’

‘Ja.’

‘Siebenhundert-und-siebundsiebsich!’ zei hij met zijn hese stem. ‘Hahaha!’

Wij lachten ook. Zijn lachen ging over in hoesten.

‘Ja, ja’, zei hij toen hij uitgehoest was, hij stak de sleutel in het slot van het portier en draaide hem om. Er trilde voortdurend iets in zijn lippen en bij zijn ene oog.

‘Waar gaan jullie heen?’ vroeg Trond.

‘Weten we niet’, zei ik.

‘Mag ik mee?’

‘Waarom niet.’

Trond was even oud als Geir en ik, maar veel kleiner. Hij had kogelronde ogen, een dikke, rode onderlip, een kleine neus. Boven dat bijna popperige gezicht groeide een blonde, krullende haardos. Zijn broer zag er volkomen anders uit: hij had smalle, schrandere ogen, een vaak spottende glimlach, steil, donkerblond haar en een sproetenneus. Maar ook hij was klein.

‘Doe dan je regenjas aan’, zei zijn moeder.

‘Ik moet alleen even mijn regenjas aantrekken’, zei Trond en hij holde naar binnen. Wij stonden zwijgend te wachten, met onze armen langs onze zij, als twee pinguïns. Het regende niet meer. Een zwak windje liet de toppen van de hoge, slanke dennen die hier en daar in de tuinen stonden heen en weer zwaaien. Er stroomde een kleine beek door de goot, die op sommige plekken hoopjes dennennaalden meesleurde, de gele v’tjes die overal lagen.

Achter ons was het wolkendek aan de hemel gescheurd. Het landschap waarin we stonden, met al zijn huisdaken, gazons, groepjes bomen, heuveltjes en hellingen, had een soort gloed gekregen. Van de rotsformatie achter ons huis, die wij altijd ‘de berg’ noemden, steeg een regenboog op.

‘Kijk’, zei ik. ‘De regenboog!’

‘Wauw’, zei Geir.

Trond trok de deur van zijn huis achter zich dicht. Holde naar ons toe.

‘Er is een regenboog op de berg!’ zei Geir.

‘Zullen we de schat gaan zoeken?’

‘Ja, dat doen we!’ zei Trond.

We renden weg. Op het gazon van Karlsen stond Anne Lene, Kent Arnes kleine zusje, ons na te kijken. Ze droeg een tuigje dat met een looplijn vastzat, zodat ze er niet vandoor kon gaan. De rode auto van haar moeder stond op de oprit. Een buitenlamp aan de muur gaf licht. Toen we bij het huis van Gustavsen kwamen, ging Trond langzamer lopen.

‘Leif Tore wil ook vast wel mee’, zei hij.

‘Ik geloof niet dat die thuis is’, zei ik.

‘We vragen het voor de zekerheid’, zei Trond en hij liep de oprit op, tussen de twee gemetselde hekpalen door waar geen hek aan vastzat en waar mijn vader dus altijd grappen over maakte. Op die palen waren holle, metalen wereldbollen gemetseld, waaruit een pijl stak, bollen die werden gedragen door een naakte man met een kromme rug. Het waren zonnewijzers en daar maakte mijn vader ook grappen over, want wat moest je nou met twee zonnewijzers?

‘Leif Tore!’ riep Trond. ‘Kom je buiten spelen?’

Hij keek naar ons. Daarna riepen we alle drie.

‘Leif Tore! Kom je buiten spelen?’

Er verstreken een paar seconden. Toen ging het keukenraam open en stak zijn moeder haar hoofd naar buiten.

‘Hij komt eraan. Hij moet alleen even zijn regenpak aandoen. Jullie hoeven niet meer te schreeuwen.’

Ik had een heel duidelijk beeld van hoe die schat eruitzag. Een grote, zwarte pot met drie poten, vol glimmende spullen. Goud, zilver, diamanten, robijnen, saffieren. Hij stond aan de voet van de regenboog, aan elke kant een. We hadden er al een keer eerder naar gezocht, zonder succes. We moesten opschieten, regenbogen waren er nooit lang.

Leif Tore, die nu al een poosje een schaduw achter het gele glas van de voordeur was geweest, deed die eindelijk open. Een golf warme lucht kwam met hem mee naar buiten. Het was altijd ontzettend warm bij hen thuis. Ik ving een vage geur op, die zoet en zuur tegelijk was. Zo rook het bij hen. Alle huizen behalve het onze hadden hun eigen luchtje, dit was dat van hen.

‘Wat gaan we doen?’ zei hij terwijl hij de deur achter zich dichtsmeet zodat het glas rinkelde.

‘Er is een regenboog op de berg, we gaan de schat zoeken’, zei Trond.

‘Kom op dan!’ zei Leif Tore en hij begon te rennen. Wij renden achter hem aan, het laatste stuk heuvel af en de weg op die naar de berg leidde.

De fiets van Yngve stond nog steeds niet op zijn vaste plek, zag ik, maar mama’s groene Kever en papa’s rode Kadett stonden er wel. Toen ik naar buiten ging, was mama aan het stofzuigen geweest, dat vond ik vreselijk, ik haatte dat geluid, het leek op een muur die me dreigde plat te drukken. En ze zetten de ramen open als ze schoonmaakten, het was dan ijskoud binnen en het was net alsof die kou oversloeg op mama, ze had geen surplus meer als ze over de emmer gebogen stond en de dweil uitwrong of als ze de bezem of de stofzuiger over de vloer duwde, en aangezien er alleen in dat surplus plek voor mij was, werd ik op zulke zaterdagochtenden ook koud, zo koud dat de kilte mijn hoofd binnendrong en het zelfs moeilijk maakte om op bed stripboeken te lezen, iets waar ik anders dol op was, zodat ik tot slot niks anders kon doen dan mijn jas aantrekken en naar buiten rennen in de hoop dat daar iets gebeurde.

Mama en papa maakten allebei schoon bij ons, dat was niet erg gebruikelijk; voor zover ik wist, deed geen enkele andere vader dat, met de mogelijke uitzondering van Prestbakmo, maar ik had hem het nooit zien doen en betwijfelde eigenlijk of hij zulke dingen wel deed.

Maar die dag was papa naar de stad gereden om op de kade krabben te kopen, daarna had hij in zijn werkkamer gezeten, sigaretten gerookt, en misschien opstellen gecorrigeerd, misschien stukken gelezen, misschien met zijn postzegelverzameling geprutst, misschien strips gelezen.

Voor ons bruingebeitste tuinhek, waar het pad naar de B-Max begon, was de bosgrond overstroomd door water uit een rioolput. Rolf, Leif Tores broer, had een paar dagen geleden gezegd dat papa daar verantwoordelijk voor was. ‘Verantwoordelijk’ was niet een woord dat hij normaal gesproken gebruikte, dus ik begreep dat hij dat van zijn vader had. Papa zat in de gemeenteraad en die had het op het eiland voor het zeggen, en dat had Gustavsen, de vader van Leif Tore en Rolf, dus bedoeld. Papa moest de overstroming melden zodat ze iemand konden sturen om het te verhelpen. Toen we de heuvel op liepen en ik mijn ogen weer liet rusten op de abnormaal grote hoeveelheid water daarbeneden tussen de iele boompjes, waar ook hier en daar een stuk wit wc-papier in dreef, besloot ik dat ik het tegen hem zou zeggen als de gelegenheid zich voordeed. Dat hij het op de vergadering van maandag moest melden.

Kijk eens, daar had je hem. Hij kwam om de hoek van het huis gelopen in zijn blauwe regenjack – met neergeslagen capuchon, in de spijkerbroek die hij altijd aantrok als hij in de tuin werkte en zijn groene, kniehoge laarzen. Hij hield zijn bovenlichaam in een beetje vreemde hoek, omdat hij een ladder in zijn handen had waarmee hij over het gazon manoeuvreerde en die hij het volgende moment in de grond pootte, rechtop zette en uitschoof tot hij het dak raakte.

Ik draaide me om en zette het op een lopen om de anderen weer in te halen.

‘De regenboog is er nog steeds!’ riep ik.

‘Ja, dat zien wij ook wel!’ riep Leif Tore.

Ik haalde hen in bij het begin van het pad, liep vlak achter Tronds gele rug tussen de bomen door, waar elke keer als iemand een tak opzijduwde heel veel druppels vanaf vielen, langs het bruine huis van Molden, die geen kleine kinderen had, alleen maar een tiener met lang haar, een grote bril, bruine kleren en bell-bottom-broeken. We wisten niet eens hoe hij heette en noemden hem daarom ook maar gewoon Molden.

De handigste weg naar de top van de berg liep langs hun tuin en dat pad namen we nu, langzaam, want het was steil, en het lange, gele gras dat hier groeide, was glad. Af en toe greep ik een boompje vast om mezelf verder te trekken. Vlak onder de top werd de berg kaal en zo steil dat je onmogelijk naar boven kon lopen, als het zo nat was als nu tenminste, maar aan de rand was een spleet tussen de berg en een kleine uitstekende rotspunt waar je houvast voor je voeten had en je gemakkelijk de laatste meters naar de top kon klauteren.

‘Waar is-ie nou?’ vroeg Trond toen hij als eerste op de berg stond.

‘Hij was daar!’ zei Geir en hij wees naar een plek een paar meter verderop op het kleine plateau.

‘Nee, hè’, zei Leif Tore. ‘Hij is daarbeneden! Kijk!’

We draaiden ons allemaal om en keken naar beneden. Onder ons hing de regenboog boven het bos. Het ene uiteinde bevond zich boven de bomen naast het huis van Beck, het andere zo’n beetje op het grasveld bij de inham.

‘Zullen we daar dan maar naartoe gaan?’ vroeg Trond.

‘Maar misschien is de schat hier nog wel’, zei Leif Tore. ‘Laten we in elk geval even zoeken.’

‘Die is hier niet’, zei ik. ‘Die is alleen waar de regenboog is.’

‘En wie had hem dan weg moeten halen? Dat zou ik dan weleens willen weten’, zei Leif Tore.

‘Er is hier niemand’, zei ik. ‘Ben jij dom of zo? En niemand komt die schat ook brengen, als je dat soms denkt. Dat doet de regenboog.’

‘Je bent zelf dom’, zei Leif Tore. ‘Die schat kan toch niet zomaar vanzelf verdwijnen.’

‘Best wel’, zei ik.

‘Nietes’, zei Leif Tore.

‘Welles’, zei ik. ‘Ga dan kijken of je hem kunt vinden!’

‘Ik ga ook kijken’, zei Trond.

‘Ik ook’, zei Geir.

‘Ik niet’, zei ik.

Ze draaiden zich om en liepen verder, voortdurend om zich heen kijkend. Ik wilde eigenlijk het liefst achter hen aan lopen, merkte ik, maar dat kon nu natuurlijk niet. Dus keek ik de andere kant op. Dit was de beste uitkijkpost van allemaal. Je zag de brug, die uit de boomkruinen leek op te stijgen, je zag de zee-engte, waar altijd boten waren, en je zag de enorme witte gascontainers die op de andere oever stonden. Je zag Gjerstadholmen, je zag de nieuwe weg, de lage betonnen brug waar die overheen liep, met aan deze kant de Ulbekil. En je zag de nieuwbouwwijk. Alle rode en oranje daken tussen de bomen. De weg. Onze tuin, de tuin van Gustavsen; de rest lag verscholen.

De lucht boven de nieuwbouwwijk was nu bijna helemaal blauw. De wolken in de richting van de stad waren wit. Terwijl ze aan de andere kant, achter de Ulbekil, nog steeds grijs en zwaar waren.

Ik kon papa daarbeneden zien. Een piepkleine gedaante, niet groter dan een mier, boven op de ladder tegen het dak.

Zou hij mij hierboven kunnen zien?

Er kwam een windvlaag vanaf zee.

Ik draaide me om en keek waar ze waren. Twee gele vlekken en een lichtgroene die heen en weer liepen tussen de bomen. De rotsen van het plateau waren donkergrijs, zo’n beetje als de hemel erachter, met geel en op sommige plekken bijna wit gras in de spleten. Er lag een grote, dikke tak die zelf de grond niet raakte, hij rustte volledig op de vele, bijna naaldloze zijtakjes. Dat zag er vreemd uit.

Ik was eigenlijk nog nooit in het bos dat daar verderop begon geweest. Ik was het pad nooit verder op gelopen dan tot een grote, omgevallen boom, misschien dertig meter het bos in. Vanaf daar zag je een aflopende helling, waar alleen maar heide groeide. Met de lange, smalle dennenbomen die aan weerszijden groeiden en de vollere sparren die er als een muur achter stonden, leek het op een grote kamer.

Geir had die keer gezegd dat hij een vos zag. Ik geloofde hem niet, maar over vossen maakte je geen grapjes, dus we namen voor de zekerheid onze proviand en onze flesjes limonade mee naar de rand van de berg, waar heel de bekende wereld aan onze voeten lag.

‘Hier is-ie!’ riep Leif Tore. ‘Sodeju! De schat!’

‘Sodeju!’ riep Geir.

‘Mij hou je niet voor de gek!’ riep ik terug.

‘Oioioi!’ riep Leif Tore. ‘We zijn rijk!’

‘Godsammekraken!’ riep Trond.

Daarna was het stil.

Zouden ze hem echt gevonden hebben?

Welnee. Ze probeerden me voor de gek te houden.

Maar de poot van de regenboog had precies daar gestaan.

Stel dat het waar was wat Leif Tore zei, dat de pot niet tegelijk met de regenboog verdween?

Ik deed een paar stappen naar voren en probeerde tussen de jeneverbesstruiken door te kijken waar zij achter stonden.

‘Wauw! Moet je kijken!’ zei Leif Tore.

Ik nam razendsnel een besluit en rende hun kant op, holde tussen de stammen door, langs de struiken, bleef staan.

Ze keken me aan.

‘Gefopt! Hahaha! Gefopt!’

‘Ik wist het de hele tijd wel’, zei ik. ‘Ik kwam jullie alleen maar halen. De regenboog is weg als we niet opschieten.’

‘Zal wel’, zei Leif Tore. ‘Je bent erin getrapt. Geef maar toe.’

‘Kom, Geir’, zei ik. ‘We gaan daarbeneden naar de schat zoeken.’

Hij keek naar Leif Tore en Trond, slecht op zijn gemak. Maar hij was mijn beste vriend en ging met me mee. Trond en Leif Tore sjokten achter ons aan.

‘Ik moet pissen’, zei Leif Tore. ‘Zullen we doen wie het verst kan pissen? Over de rand? Dat gaat een hele lange straal worden!’

Buiten pissen terwijl papa daarbeneden stond en me kon zien?

Leif Tore had zijn regenbroek al naar beneden getrokken en was nu bezig met de rits van zijn gulp. Trond en Geir waren elk aan een kant van hem gaan staan, trokken met wrikkende kontbewegingen hun regenbroeken naar beneden.

‘Ik hoef niet te pissen’, zei ik. ‘Ik heb net gepist.’

‘Niet waar’, zei Geir en hij draaide zijn hoofd naar me om, terwijl hij met beide handen zijn pik vasthield. ‘Ik ben de hele dag bij je geweest.’

‘Ik heb gepist toen jullie naar de schat zochten’, zei ik.

Het volgende moment steeg de damp van hun pis om hen heen omhoog. Ik deed een paar stappen naar voren om te kijken wie won. Verrassend genoeg was dat Trond.

‘Rolf heeft de huid van zijn pik een keer opgestroopt’, zei Leif Tore terwijl hij zijn gulp weer dichtritste. ‘Toen piste hij gelijk een heel stuk verder.’

‘De regenboog is weg’, zei Geir en hij schudde de laatste druppels van zijn piemel, stopte hem daarna weer in zijn broek.

We keken allemaal in de diepte.

‘Wat zullen we nu doen?’ vroeg Trond.

‘Weet niet’, zei Leif Tore.

‘Zullen we naar het botenhuis gaan?’ zei ik.

‘Wat moeten we daar nou doen?’ vroeg Leif Tore.

‘Op het dak klimmen, bijvoorbeeld’, zei ik.

‘Doen we!’ zei Leif Tore.

We liepen schuin de helling af, baanden ons een weg door het dichte sparrenbos en kwamen vijf minuten later uit op de onverharde weg die langs de inham liep. Op de grazige helling aan de overkant gingen we ’s winters altijd skiën. In de zomer en de herfst kwamen we hier bijna nooit, wat hadden we er dan te zoeken? De inham was ondiep en modderig, niet geschikt om in te zwemmen, de aanlegsteiger die er lag, was gammel en het rotseilandje aan de overkant was helemaal ondergekakt door de meeuwenkolonie die er nestelde. Als we hier rondzwierven, was het meestal volkomen doelloos, zoals nu. Boven aan de helling, tussen het langzaam omhooglopende weiland en het bos, stond een oud, wit huis waar een oude, witharige vrouw woonde. We wisten niets van haar. Niet hoe ze heette, niet wat ze daar deed. Af en toe loerden we naar binnen, legden onze handen tegen de ruit en drukten ons gezicht tegen het raam. Niet met een bepaalde reden, ook niet uit nieuwsgierigheid, maar gewoon omdat het kon. En dan zagen we een woonkamer met oude meubels, of een keuken met oude spullen. Naast het huis, aan de andere kant van de smalle onverharde weg, stond een oude, wat vervallen hooischuur. En aan de voet van de helling stond een oud, ongeverfd botenhuis met teerpapier op het dak, naast het beekje dat uit het bos stroomde. Langs die beek groeiden varens en planten met enorme bladeren vergeleken met hun dunne stelen; als je die met je handen opzijduwde, met de zwemmende beweging die je maakt als je langs dingen die meegeven wilt kijken, leek de grond naakt, alsof de planten ons voor de gek hielden, deden alsof het daar welig en groen was terwijl er in werkelijkheid onder het dichte bladerdak bijna alleen maar kale aarde was. Verder stroomafwaarts, dichter bij de inham, was de aarde of de klei of wat het ook maar was roodachtig, een beetje als roest. Soms bleef er van alles vastzitten in de beek, een reep van een plastic zak of een kapotje, maar niet op een dag als vandaag, nu het water met veel geweld uit de buis onder de weg door spoot en pas ophield met bruisen in het delta-achtige gedeelte waar het water zich verspreidde voordat het de inham bereikte.

Het botenhuis was helemaal grijs van ouderdom. Op sommige plekken kon je een hand door de spleten tussen de planken steken, dus we wisten hoe het er van binnen uitzag, ook al was niemand van ons ooit binnen geweest. Nadat we een poosje door de spleten geloerd hadden, richtten we onze aandacht op het dak, waar we dus op zouden proberen te klimmen. Om dat te doen, moesten we iets vinden wat we als opstapje konden gebruiken. In de directe omgeving zagen we niets bruikbaars, dus slopen we de helling op, naar de hooischuur, keken daar wat rond, nadat we ons ervan vergewist hadden dat er geen auto achter de schuur stond, dat gebeurde namelijk weleens, die was van een man, haar zoon misschien, die ons een paar keer had verboden om over het erf te langlaufen als we de loipe daar wat verlengden, iets wat zij nooit deed. Dus voor hem waren we een beetje op onze hoede.

Geen auto.

Er lagen een paar witte jerrycans tegen de wand. Ik herkende ze van de boerderij van opa en oma: dat was mierenzuur. Een roestig vat. Een losse deur.

Maar kijk daar eens! Een pallet!

We tilden hem op. Hij was bijna vergroeid met de aarde. Vol pissebedden en kleine spinachtige kruipbeestjes die alle kanten op kropen toen we hem lostrokken. We sjouwden hem tussen ons in het hele weiland over, naar het botenhuis. Zetten hem schuin tegen de wand. Leif Tore, die bekendstond als de dapperste van ons, was de eerste die een poging waagde. Toen hij boven op de pallet stond, kon hij één elleboog op het dak leggen. Met zijn andere hand pakte hij de dakrand stevig beet en toen góóide hij zijn ene been omhoog. Hij wist het over de rand te krijgen, en heel even lag zijn been op het dak, maar zodra zijn lichaam er zwaar aan ging hangen, moest zijn hand de dakrand loslaten en viel hij als een zoutzak naar beneden, hij kon de val met geen mogelijkheid opvangen. Hij landde op zijn zij op de schuine pallet en gleed daarna op de grond.

‘Ah!’ zei hij. ‘Oh, verdomme! Aaah! Oh! Oh! Oh!’

Hij kwam langzaam overeind, keek naar zijn handen, wreef over zijn bil.

‘Oh, dat deed pijn! Nou mag iemand anders het proberen!’

Hij keek naar mij.

‘Mijn armen zijn niet sterk genoeg’, zei ik.

‘Laat mij maar’, zei Geir.

Stond Leif Tore bekend als dapper, Geir stond bekend als wild. Niet van nature, want als het aan hem lag, zat hij de hele dag binnen te tekenen en te ruften, maar als hij werd opgejut. Hij was misschien ook een beetje onnozel. Deze zomer hadden hij en ik een zeepkist gebouwd, met flink wat hulp van zijn vader, en toen die klaar was, kreeg ik hem zover dat hij mij in het karretje rondduwde, gewoon door te zeggen dat je daar sterk van werd. Onnozel maar ook doldriest, soms kende hij gewoon geen grenzen meer en dan was hij tot alles in staat.

Geir koos voor een andere aanpak dan Leif Tore. Terwijl hij op de pallet stond, greep hij zich met beide handen vast aan de overhangende dakrand en probeerde een paar passen tegen de wand op te lópen, terwijl hij met zijn hele gewicht aan de vingers hing waarmee hij zich vastklampte. Dat was natuurlijk belachelijk. Áls het hem al was gelukt, dan had hij horizontaal ónder het dak gestaan, een duidelijk veel lastigere positie dan de positie van waaruit hij was begonnen.

Zijn vingers glipten los en hij viel eerst met zijn kont op de pallet, klapte er daarna met zijn achterhoofd tegenaan.

Hij knorde even. Toen hij opstond, zag ik aan hem dat hij zich behoorlijk pijn had gedaan. Hij liep even met verbeten passen heen en weer, knorde nog een keer. Nghn! Daarna klom hij weer naar boven. Dit keer paste hij Leif Tores methode toe. Toen hij zijn been over de rand had geslagen, was het alsof er een reeks elektrische schokken door hem heen gingen, zijn been roffelde tegen het teerpapier, zijn lichaam kronkelde, en hopla, daar zat hij op zijn knieën op het dak en keek op ons neer.

‘Makkie!’ zei hij. ‘Kom op! Ik kan jullie naar boven hijsen!’

‘Dat kun je niet. Daar ben je niet sterk genoeg voor’, zei Trond.

‘We kunnen het in elk geval proberen’, zei Geir.

‘Kom maar naar beneden’, zei Leif Tore. ‘Ik moet zo ook naar huis.’

‘Ik ook’, zei ik.

Geir leek niet teleurgesteld. Eerder verbeten.

‘Ik spring weer naar beneden’, zei hij.

‘Is dat niet een beetje hoog?’ vroeg Leif Tore.

‘Welnee’, zei Geir. ‘Gewoon even concentreren.’

Hij zat een hele poos op zijn hurken naar beneden te kijken terwijl hij diep in- en uitademde, alsof hij van plan was onder water te duiken. Even verdween alle spanning uit zijn lichaam, hij moest zich bedacht hebben, toen verstrakte hij weer, en sprong. Viel, rolde om zijn as, schoot overeind als een veer, begon nog bijna voordat hij weer overeind stond zijn dijbeen af te borstelen, om aan te geven hoe ontspannen hij was.

Als ík als enige op het dak was geklommen, dan zou dat een grote triomf zijn geweest. Dan zou Leif Tore zich nooit gewonnen hebben gegeven. Al had hij de hele avond moeten klimmen en vallen, hij zou doorgegaan zijn om de balans weer recht te trekken. Maar met Geir lag dat anders. Hij kon in feite volkomen unieke dingen doen, zoals ’s winters van vijf meter hoog in een sneeuwhoop springen, iets wat niemand hem nadeed, zonder dat dat gevolgen voor hem had. Het telde niet echt. Geir was gewoon Geir, wat hij zich ook in zijn hoofd haalde.

We liepen de heuvel weer op, over de onverharde weg. Op sommige plekken had de regen stukken grond weggeslagen, op andere plaatsen liepen er diepe geulen doorheen. We stopten even om onze hakken in een extra zompig stuk te drukken, het natte gruis werd langs onze laarzen omhooggeperst, dat was een lekker gevoel. Ik had een beetje koude handen. Als ik erin kneep, lieten mijn vingers witte plekken achter in al dat rood. Maar mijn wratten, drie op mijn ene duim, twee op de andere, een op mijn wijsvinger en drie op de rug van mijn hand, veranderden niet van kleur, die waren vaag roodbruin zoals altijd, met bovenop allemaal kleine puntjes die je eraf kon pulken. Daarna staken we het volgende stuk weiland over, dat eindigde bij een stenen muurtje en het bos dat daarachter begon, alsof het werd omkaderd door een langgerekte, met dennen begroeide rug, vrij steil, tien meter hoog misschien wel. Op sommige plekken staken naakte rotsen omhoog uit het gras. Als ik hier liep, of op soortgelijke plekken, vond ik het leuk om te denken dat dit landschap leek op dat vlak aan zee. Dat het weiland het zeeoppervlak was waaruit rotsen en eilandjes oprezen.

O, stel je voor dat je met een boot door het bos zou kunnen varen! Stel je voor dat je tussen de bomen door zou kunnen zwemmen! Dát zou me wat zijn!

Als het mooi weer was, reden we soms naar de zeezijde van het eiland, parkeerden de auto bij de voormalige schietbaan en wandelden naar de rotsen die afliepen naar zee, waar we een vast stekje hadden, niet ver van het strand van Spornes, waar ik natuurlijk liever naartoe wilde omdat daar zand was en ik de zee in kon waden tot de dieptes die ik prettig vond. Bij de rotsen was het meteen heel diep. Er was weliswaar een kleine inham, een soort smalle rotsspleet die volgelopen was met water, daar kon je naartoe klauteren, daar kon je zwemmen, maar die was klein en de bodem was ruw, bedekt met zeepokken, wier en schelpen. Als de golven tegen de rotsen sloegen, steeg het water in de inham soms tot aan mijn kin en werden de piepschuimblokken in het zwemvest dat ik droeg, opgestuwd tot aan mijn oren. De steile wanden versterkten het klokken en klotsen van het water en gaven het op de een of andere manier een holle klank. Ik was dan verstijfd van schrik en kon opeens alleen nog maar heftig hikkend en hijgend ademen. En als de golven zich terugtrokken en de waterspiegel met een slurpend geluid daalde, was dat net zo eng. Als de zee rustig was, blies papa soms het groen-gele luchtbed op. Ik mocht dan vlak bij de oever liggen dobberen, en terwijl mijn naakte huid vastplakte aan het natte plastic en mijn rug droog en warm was van de brandende zon paddelde ik rond door middel van kleine armbewegingen in het water, dat koel en zout was; ik keek naar het zeewier dat langzaam heen en weer golfde langs de rotsen waaraan het vastzat of probeerde vissen of krabben te ontdekken, volgde met mijn ogen een boot in de verte. ’s Middags voer de veerboot uit Denemarken langs, we zagen hem soms aan de horizon als we aankwamen en vlak voor ons in de zee-engte als we weggingen, wit en machtig uittorenend boven de lage rotseilandjes en scheren. Was het de Venus? Of de Christian Quart? Kinderen langs de hele zuid- en westkant van het eiland, en waarschijnlijk ook de kinderen die aan de andere kant van de zee-engte woonden, op het voor ons onbekende eiland Hisøya, gingen altijd zwemmen als de veerboot langskwam, want de golven van zijn kielzog waren groot en berucht. Toen ik op zo’n middag op het luchtbed rondpeddelde, kwam ik door de plotselinge golven half overeind en viel in het water. Ik zonk als een baksteen. Het was er misschien drie meter diep. Ik maaide met mijn armen en benen, schreeuwde panisch van angst, kreeg water binnen en raakte daardoor nog meer in paniek; dat duurde misschien twintig seconden, want papa had alles gezien. Hij dook het water in en trok me aan land. Ik braakte wat water uit, had het een beetje koud, en we gingen naar huis. Het was geen moment gevaarlijk geweest en het liet geen sporen bij me achter, afgezien van het gevoel dat me overviel toen ik thuiskwam en ik de heuvel op liep om Geir te vertellen wat er was gebeurd: de aarde was iets waar ik bovenop liep, die was ondoordringbaar en hard, daar kon je niet in wegzinken, of hij nu oprees in steile bergen of neerstortte in diepe dalen. Ik had natuurlijk wel geweten dat dat zo was maar het nog nooit zo gevoeld, dat we op een oppervlak liepen.

Ondanks dit voorval en het onbehagen dat ik soms voelde als ik in de smalle kloof poedelde, was ik altijd dol op deze uitstapjes. Naast Yngve op een handdoek zitten uitkijken over de lichtblauwe, spiegelgladde zee die zich pas verloor aan de horizon, waar grote schepen altijd traag als uurwijzers voorbijgleden, of naar de twee vuurtorens op Torungen, scherp afgetekend tegen de knalblauwe lucht: daar kon niet veel tegenop. Frisdrank drinken die in de roodgeruite koeltas had gezeten, koekjes eten, misschien kijken naar papa die naar de rand van de rotsen liep, bruin en gespierd, en die het volgende moment van twee meter hoog in zee dook. Zien hoe hij zijn hoofd schudde en zijn haar uit zijn ogen veegde wanneer hij weer bovenkwam, de bruisende belletjes om hem heen, het zeldzame plezier in zijn ogen als hij met zijn lange, trage slagen terugzwom, deinend op de golven. Of naar de twee gletsjermolens in de rotsen een eindje verderop lopen, de ene mansdiep, met duidelijke neerwaartse spiraalvormige sporen in de rots, volgestroomd met zout zeewater, de bodem bedekt met groene waterplanten en grote kluwens zeewier, de andere ondieper, maar niet minder mooi. Of naar de ondiepe, extreem zoute en warme poeltjes die de uithollingen in de berg vulden en die alleen maar van nieuw water werden voorzien als het stormde, met een wateroppervlak dat krioelde van de kleine, friemelende insecten en een bodem die was bedekt met gele, ziekelijk uitziende algen.