Van Rosemary Sullivan verscheen ook bij De Geus

Villa Air-Bel

Rosemary Sullivan

De dochter van Stalin

Het veelbewogen leven van Svetlana Alliloejeva

Uit het Engels vertaald door Ton Heuvelmans

Uitgeverij De Geus

Amsterdam 2016

Deze uitgave is tot stand gekomen met een bijdrage van The Canada Council (Ottawa)

==

Oorspronkelijke titel Stalin’s Daughter, verschenen bij HarperCollins Publishers, New York

Oorspronkelijke tekst © Rosemary Sullivan, 2016

Nederlandse vertaling © Ton Heuvelmans en De Geus bv, Amsterdam 2016

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Laski Diffusion/Getty Images

isbn 978 90 445 2511 3

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Spui 10, 1012 wz Amsterdam, Nederland.
Telefoon: 020 760 72 10. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2016.

Voor mijn moeder,

Leanore Marjorie Guthrie Sullivan

1.

Voorwoord

Hoe zou het zijn om geboren te worden als de dochter van Stalin, om je leven lang de last van die naam te dragen en er nooit van bevrijd te worden? In de ussr was Stalin een mythe. Hij was de vozjd, de hoogste leider, die de Sovjetunie uitbouwde tot een wereldmacht en de oorlog tegen de nazi’s won. Voor zijn miljoenen Sovjetslachtoffers was hij echter degene die verantwoordelijk was voor de Grote Terreur en de beruchte Goelagarchipel. In het Westen werd hij alom gedemoniseerd als een van de wreedste dictators ter wereld. Hoezeer Svetlana Alliloejeva haar best ook deed, ze zou nooit onder Stalins schaduw uit kunnen komen. Of zoals ze zelf klaagde: ‘Waar ik ook ga of sta, zelfs in Australië of op een eiland, ik zal altijd de politieke gevangene blijven van mijn vaders naam.’1

Haar leven in de ussr was onvoorstelbaar pijnlijk. Haar moeder, Nadezjda Alliloejeva, pleegde zelfmoord toen Svetlana pas zesenhalf jaar was. Tijdens de zuiveringen van de Grote Terreur in de late jaren dertig spaarde Stalin ook zijn eigen familie niet. Haar geliefde tante Maria en oom Alexander Svanidze, de broer en schoonzus van Stalins eerste vrouw, werden gearresteerd en terechtgesteld als vijanden van het volk; hun zoon Johnik, speelkameraadje uit haar kindertijd, verdween spoorloos. Oom Stanislav Redens, de man van haar moeders zus Anna, werd terechtgesteld. Oom Pavel, haar moeders broer, stierf aan een hartaanval ten gevolge van shock. Toen ze net zeventien was, veroordeelde hij haar eerste liefde, Aleksej Kapler, tot tien jaar goelag. De nazi’s doodden haar halfbroer Jakov in 1943 in een krijgsgevangenenkamp. Tijdens de golf van onderdrukking in 1947 en 1948, die bekend werd als de Antikosmopolitische Campagne, werden haar moeders zuster Anna en de weduwe van Pavel, Zjenja, veroordeeld tot zeven jaar eenzame opsluiting. Zjenja’s dochter Kira werd gevangengezet en daarna verbannen.

Na de dood van haar vader in 1953 bleef de ellende doorgaan. Haar oudere broer Vasili werd gearresteerd en ging ten slotte in 1962 ten onder aan drankmisbruik. Haar literaire vrienden werden halverwege de jaren zestig naar werkkampen gestuurd. Nadat ze eindelijk rust had gevonden in een liefdevolle relatie met een man die Brajesh Singh heette, werd haar formeel verboden met hem te trouwen voor zijn dood. Wel kreeg ze toestemming om zijn as terug te brengen naar India.

Halverwege haar leven, op haar eenenveertigste, besloot Svetlana Alliloejeva impulsief om uit te wijken. Op de avond van 6 maart 1967 liep ze de Amerikaanse ambassade in New Delhi binnen en vroeg daar politiek asiel aan. Dit was zowel een ontsnapping aan haar verleden als een poging om de vrijheid te vinden die haar ontzegd werd in de Sovjetunie, waar ze naar eigen zeggen behandeld werd als staatseigendom. Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken weigerde haar aanvankelijk toestemming te geven de Verenigde Staten te betreden op grond van het feit dat haar uitwijking de relatie met de Sovjetunie zou destabiliseren. Ze besloot te wachten in Zwitserland terwijl diplomaten op zoek gingen naar een land dat haar wilde opnemen.

Toen ze uiteindelijk op een toeristenvisum de Verenigde Staten binnen mocht, werd ze door de Amerikanen begroet als de beroemdste uitgewekene die ooit de ussr had verlaten. Algauw werd de uitgeweken Svetlana miljonair: Twintig brieven aan een vriend, de autobiografie die ze in 1963 had geschreven en meegesmokkeld had uit de Sovjetunie, werd aangekocht tegen een voorschot van anderhalf miljoen dollar. Maar ze begreep niets van het begrip geld; ze gaf een groot deel weg en de rest raakte ze snel kwijt door de manipulaties van Olgivanna Wright, de weduwe van Frank Lloyd Wright, die haar overhaalde in het huwelijk te treden met Wesley Peters, chef-architect van Wrights Taliesin-genootschap. Op haar vijfenveertigste schonk Alliloejeva het leven aan Olga Peters. Haar dochter was een troost voor haar. Toen ze de Sovjetunie verliet, had ze haar zoon Josef van eenentwintig en dochter Katja van zestien achtergelaten. Door machinaties van de kgb zou ze de komende vijftien jaar geen contact meer met hen kunnen krijgen.

Haar laconieke gevoel voor humor kwam haar goed van pas. Ze zei dingen als: ‘Ik koester niet langer de aangename illusie dat ik me ooit nog kan bevrijden van het etiket “Stalins dochter” … Je kunt je noodlot niet betreuren, maar ik betreur het wel dat mijn moeder niet met een timmerman is getrouwd.’2 Het grootste deel van haar vierenveertig jaar durende verblijf in het Westen leefde ze als nomade; ze verhuisde meer dan dertig keer en keerde zelfs heel kort terug naar de Sovjetunie.

Ze is weleens onevenwichtig genoemd. De historicus Robert Tucker merkte op dat ze ‘ondanks alles in zekere zin toch iets van haar vader had’.3 Maar het is juist verbazingwekkend hoe weinig ze van haar vader had. Ze geloofde niet in geweld. Ze had de veerkracht van iemand die risico’s neemt, een betrokkenheid bij het leven en een onverwacht soort optimisme, ook al vonden tijdens haar leven de meest hartverscheurende wreedheden van de twintigste eeuw plaats, zodat ze de schaduwkant van de menselijke ziel leerde kennen waar slechts weinig mensen ooit getuige van moesten zijn. Gevangen tussen twee werelden in de Koude Oorlog, tussen het Oosten en het Westen, werd ze door beide partijen slecht behandeld. Ze moest er langzaam maar zeker achter komen hoe het Westen functioneerde. Haar leerproces is zowel fascinerend als bij tijd en wijlen verdrietig.

Alliloejeva had evenveel moeite duidelijkheid te scheppen over haar vader als ieder ander. Haar houding ten opzichte van Stalin was tegenstrijdig. Ze verwierp zijn misdaden op ondubbelzinnige wijze, maar hij was ook haar vader die, in de herinneringen aan haar jeugd, een minzame man was, totdat hij veranderde. Ze slaagde er slechts gedeeltelijk in te begrijpen wat zijn wrede beleid zou kunnen verklaren. ‘Ik geloof niet dat hij ooit in gewetensnood heeft verkeerd; ik geloof niet dat hij ooit geplaagd is door zijn geweten. Maar hij was ook niet gelukkig, nadat hij zijn meest ultieme verlangens vervuld had zien worden door velen te doden, het leven van anderen te verwoesten en slechts door enkelen bewonderd te worden.’4

Ze waarschuwde echter dat het een ernstige vergissing zou zijn om hem zonder meer af te schilderen als een monster. De vraag is wat er met een mens gebeurt in zijn privéleven en binnen een bepaald politiek systeem dat de loop van zo’n geschiedenis bepaalt. Ze heeft altijd beweerd dat haar vader nooit alleen heeft gehandeld. Hij had duizenden medeplichtigen.

Svetlana Alliloejeva stelde zich voor dat ze in het Westen als schrijfster een privéleven zou kunnen opbouwen en iemand zou kunnen vinden met wie ze dat leven kon delen. Ze vond dat ze ondanks dappere pogingen daarin niet was geslaagd, hoewel anderen daar niet zo zeker van zijn. Het is überhaupt een wonder dat ze het er levend vanaf heeft gebracht.

1. Brief aan Mary Burkett, 7 april 2009, privécollectie (PC), Mary Burkett.

2. Angela Lambert: Independent, 10 maart 1990, 29.

3. Robert Tucker: ‘Svetlana Inherited Her Tragic Flaw’, Washington Post, 25 november 1984, C1.

4. Svetlana Alliloejeva: Only One Year, vert. Paul Chavchavadze (New York: Harper & Row, 1969), 393.

Inleiding
Uitgeweken

Op 6 maart 1967 om 19.00 uur stopte er een taxi voor de openstaande hekken van de Amerikaanse ambassade aan de Shantipath Avenue in New Delhi. Nauwlettend bekeken door de Indiase politieman op wacht reed de wagen langzaam de rondgaande inrit op. De passagier op de achterbank keek naar de grote ronde vijver waarin het afnemende zonlicht sereen weerspiegelde. Er zwommen een paar eenden en ganzen tussen de waterstralen door die uit fonteintjes omhoogspoten. De buitenmuren van de ambassade waren opgetrokken uit opengewerkte betonblokken die het gebouw een licht en luchtig uiterlijk gaven. De vrouw zag onmiddellijk hoe anders dit was dan de strenge, zakelijke ambassade van de Sovjetunie waar ze net vandaan kwam. Dit was dus Amerika.

Svetlana Alliloejeva liep de brede trap op en tuurde naar de Amerikaanse adelaar die was aangebracht in de glazen deuren. Alle belangrijke beslissingen in haar leven had ze overhaast genomen. Ze wist dat als ze eenmaal deze drempel had overschreden, ze haar oude leven onherroepelijk achter zich zou moeten laten. Ze twijfelde er geen moment aan dat de toorn van het Kremlin binnen de kortste keren over haar zou neerdalen. Ze voelde zich opstandig. Ze was doodsbang. Ze had de belangrijkste beslissing van haar leven genomen; ze was ontsnapt, maar ze had geen idee waarheen. Ze aarzelde niet. Met haar koffertje in de hand drukte ze op de bel.

Danny Wall, de marinier die receptiedienst had, deed open. Hij keek naar het kleine vrouwtje dat voor hem stond. Ze was van middelbare leeftijd, keurig gekleed, onopvallend. Toen hij haar wilde melden dat de ambassade gesloten was, gaf ze hem haar paspoort. Hij trok wit weg. Hij deed de deur achter haar op slot en ging haar voor naar een klein, aangrenzend vertrek. Daarna belde hij Robert Rayle, de tweede secretaris van de ambassade, die verantwoordelijk was voor ‘binnenlopers’ – uitgewekenen. Rayle was even afwezig, maar toen hij tien minuten later terugbelde gaf Wall hem de geheime code door die betekende dat zich op de ambassade een uitgewekene uit de Sovjetunie bevond, het laatste wat Rayle had verwacht op een rustige maandagavond in de Indiase hoofdstad.

Toen Rayle om 19.25 uur arriveerde op de ambassade, werd hij verwezen naar een vertrek waar een vrouw in gesprek was met consul George Huey. Toen Rayle binnenkwam, wendde ze zich tot hem en vrijwel het eerste wat ze tegen hem zei, was: ‘Nou, u zult het waarschijnlijk niet geloven, maar ik ben de dochter van Stalin.’5

Rayle richtte zijn blik op de ingetogen, aantrekkelijke vrouw met koperkleurig haar en lichtblauwe ogen die hem strak aankeek. Ze paste absoluut niet in het beeld dat hij van Stalins dochter had, hoewel hij niet had kunnen zeggen wat dat beeld precies was. Ze gaf hem haar Sovjetpaspoort. Hij wierp een snelle blik op haar naam: burger Svetlana Josifovna Alliloejeva. Josifovna was het correcte patroniem en betekende ‘dochter van Josef’. Hij somde in gedachten de mogelijkheden op. Ze kon een Sovjetinfiltrant zijn; ze kon een contraspion zijn; ze kon krankzinnig zijn. George Huey vroeg haar op de vrouw af: ‘Dus u beweert dat uw vader Stalin was. Dé Stalin?’6

Als verantwoordelijk functionaris voor binnenlopers uit het Sovjetblok was het Rayles taak om haar identiteit vast te stellen. Na een kort vraaggesprek verontschuldigde hij zich en begaf zich naar het communicatiecentrum van de ambassade, van waar hij een telegram verstuurde naar Washington en alle dossiers opvroeg over Svetlana Josifovna Alliloejeva. Het antwoord volgde een uur later: ‘Geen enkel spoor’. Op het hoofdkwartier wisten ze helemaal niets over haar.

De regering van de Verenigde Staten wist niet eens dat Stalin een dochter hád.7

Terwijl Rayle wachtte op de reactie uit Washington, ondervroeg hij Svetlana. Hoe was ze in India terechtgekomen? Ze beweerde dat ze op 19 december de ussr had verlaten voor een ceremoniële missie. De Sovjetregering had haar speciale toestemming gegeven naar India te reizen om de as van haar ‘echtgenoot’, Brajesh Singh, uit te strooien over de Ganges in zijn dorp, Kalakankar in Uttar Pradesh, zoals de hindoetraditie voorschreef. Ze voegde er verbitterd aan toe dat, omdat Singh een buitenlander was, Aleksej Kosygin, voorzitter van de ministerraad, persoonlijk haar verzoek had afgewezen om met hem te trouwen, maar nadat Singh was overleden mocht ze met zijn as naar India reizen. In de drie maanden dat ze daar was, was ze verliefd geworden op het land en had ze toestemming gevraagd om er te mogen blijven. Haar verzoek werd afgewezen. ‘Het Kremlin beschouwt mij als staatseigendom’, zei ze vol walging. ‘Ik ben Stalins dochter!’ Ze vertelde Rayle dat de Indiase regering onder druk van de Sovjetunie had geweigerd haar visum te verlengen. Ze had er genoeg van om behandeld te worden als een ‘museumstuk’. Ze was niet van plan terug te gaan naar de ussr. Ze keek Rayle vastberaden aan en zei dat ze naar de Amerikaanse ambassade was gekomen om bij de regering van de Verenigde Staten politiek asiel aan te vragen.8

Tot dusver kon Rayle slechts vaststellen dat deze uiterst beheerste vrouw vast geloofde in wat ze zei. Hij was zich onmiddellijk terdege bewust van de politieke implicaties als haar verhaal op waarheid berustte. Als ze echt de dochter van Stalin was, dan was ze Sovjetroyalty. Haar uitwijking zou een zware psychologische tegenslag betekenen voor de Sovjetregering, die alles in het werk zou stellen om haar terug te krijgen. De Amerikaanse ambassade zou zich plotseling in het middelpunt van een politieke draaikolk bevinden.9

Rayle bleef achterdochtig. Hij vroeg haar waarom haar naam niet Stalina of Djoegasjvili was, zoals de achternaam van haar vader. Ze legde uit dat ze in 1957 haar naam had veranderd van Stalina in Alliloejeva, de meisjesnaam van haar moeder Nadezjda, een recht dat iedere Sovjetburger had.

Hij vroeg haar waar ze had gelogeerd. ‘In het gastenverblijf van de Sovjetambassade,’ antwoordde ze, ‘slechts een paar honderd meter verderop.’ Hoe was het haar gelukt ongemerkt weg te glippen uit de Sovjetambassade? vroeg hij. ‘Er is een enorme receptie aan de gang voor een militaire Sovjetdelegatie die op bezoek is, en de rest viert Internationale Vrouwendag’, antwoordde ze. Vervolgens vroeg hij hoelang het zou duren voordat haar afwezigheid in het gastenverblijf zou worden opgemerkt. Ze dacht dat ze ongeveer vier uur had, legde ze uit, omdat iedereen dronken zou zijn. Op dit moment werd ze thuis verwacht bij T.N. Kaul, de voormalige Indiase ambassadeur in de ussr. Plotseling zei ze met lichte paniek in haar stem: ‘Ik moet echt zijn dochter Preeti bellen om te zeggen dat ik niet kom.’10

Voor Rayle was dit een soort test. Hij antwoordde: ‘Oké, ik zal het nummer voor u draaien.’ Hij zocht het nummer op, draaide het en gaf haar de telefoon. Hij luisterde mee terwijl ze T.N. Kaul en diens dochter uitlegde dat ze hoofdpijn had en helaas niet kon komen dineren. Ze nam op hartelijke wijze afscheid van de twee.11

Daarna gaf ze Rayle een beduimelde stapel papieren. Het was een manuscript in het Russisch, getiteld Twintig brieven aan een vriend, waarop als auteur haar naam stond vermeld. Ze legde uit dat het persoonlijke herinneringen waren aan haar jeugd in het Kremlin. Ambassadeur Kaul, met wie Brajesh Singh en zijzelf bevriend waren geraakt in Moskou, had in januari van het vorige jaar het manuscript veilig de ussr uit gesmokkeld. Zodra ze was aangekomen in New Delhi had hij het haar teruggegeven. Dit was verbazingwekkend: Stalins dochter had een boek geschreven. Wat zou daarin worden onthuld over haar vader? Rayle vroeg of hij er een kopie van mocht maken, waarin ze toestemde.

Ze volgde zijn advies over de juiste formulering, schreef een officieel verzoek om politiek asiel in de Verenigde Staten en ondertekende het document. Toen Rayle haar erop wees dat hij haar op dat moment geen definitief asiel kon beloven, gaf Svetlana een staaltje ten beste van haar politieke gewiekstheid. Ze antwoordde dat ‘als de Verenigde Staten haar niet konden of wilden helpen, ze niet geloofde dat er enig ander land met een vertegenwoordiging in India bereid zou zijn dat te doen’. Ze was vastbesloten niet terug te keren naar de ussr, en haar enige alternatief was met haar openhartige verhaal naar de pers te gaan in de hoop publieke steun te verwerven in India en de Verenigde Staten.12 De weigering om Stalins dochter bescherming te bieden zou slecht vallen in die landen. Svetlana begreep heel goed hoe politieke manipulatie werkte. Daar had ze haar hele leven lang les in gehad.

Rayle bracht Svetlana naar een kamer op de eerste verdieping, gaf haar een kop thee en wat aspirines tegen de zware hoofdpijn die ze had gekregen en stelde voor dat ze een verklaring zou schrijven: een korte biografie en een verklaring waarom ze wilde uitwijken. Op dat moment verontschuldigde hij zich weer en zei dat hij zijn leidinggevenden moest raadplegen.

De Amerikaanse ambassadeur, Chester Bowles, lag die avond ziek in bed, dus Rayle besloot de wandeling van tien minuten te maken naar zijn huis in het gezelschap van het hoofd van de interne cia-afdeling. Ambassadeur Bowles zou later toegeven dat hij Svetlana niet persoonlijk had willen ontmoeten omdat ze misschien gewoon van lotje was getikt. Samen met Richard Celeste, de persoonlijk assistent van Bowles, bespraken de mannen de crisissituatie. Rayle en zijn meerderen realiseerden zich dat er niet genoeg tijd was om in New Delhi Svetlana’s betrouwbaarheid te verifiëren voordat de Sovjets erachter zouden komen dat ze uitgeweken was. Bowles meende dat de Sovjetunie zo veel invloed had op de Indiase regering, die ze voorzag van militair materieel, dat zodra Moskou ontdekte dat Svetlana zich in de Amerikaanse ambassade bevond, het Indiase leger haar vast en zeker zou komen ontzetten. De ambassade moest haar dus zo snel mogelijk India uit zien te krijgen.

Om 21.40 uur werd een tweede telegram gestuurd naar het hoofdkwartier in Washington met een gedetailleerder verslag,13 waarin stond dat Svetlana vier uur had voordat de Sovjetambassade haar afwezigheid zou ontdekken. Het telegram eindigde: ‘Tenzij anders geïnstrueerd zullen wij proberen Svetlana op Qantasvlucht 751 naar Rome te boeken die Delhi verlaat om 1945Zulu (1.15 uur plaatselijke tijd).’ Elf minuten later bevestigde Washington de ontvangst van het telegram.14

De mannen bespraken de alternatieven. Ze konden Svetlana hulp weigeren en haar zeggen dat ze moest terugkeren naar haar ambassade, waar haar afwezigheid waarschijnlijk nog niet was opgemerkt. Maar ze had duidelijk gemaakt dat ze met haar verhaal naar de internationale media zou stappen. Ze konden haar in Roosevelt House of in de kanselarij houden, de Indiërs informeren dat ze asiel had aangevraagd in de Verenigde Staten en een beslissing van de rechtbank afwachten. Het probleem met dit alternatief was dat de Indiase regering Svetlana met geweld zou kunnen komen ontzetten. De ambassade kon ook proberen haar stiekem India uit te smokkelen. Het waren geen van alle goede alternatieven.

De beslissende factor was dat Svetlana haar Sovjetpaspoort in bezit had. Dat was ongekend. De paspoorten van Sovjetburgers die naar het buitenland reisden, werden altijd in beslag genomen en pas weer teruggegeven als ze aan boord stapten van het vliegtuig waarmee ze terugvlogen. Die middag had de Sovjetambassadeur in India, I.A. Benediktov, een afscheidslunch aangeboden aan Svetlana. Het werd een grimmige bijeenkomst. Hij was woedend op haar omdat ze haar vertrek uit India had uitgesteld tot ver na de ene maand die haar Russische visum haar toestond, en Moskou eiste dat ze onmiddellijk terugkwam. Ze bracht zijn carrière in gevaar. Op 8 maart zou ze terugvliegen naar Moskou.

‘Nou, als ik dan toch weg moet,’ had ze gezegd, ‘waar is mijn paspoort dan?’ Benediktov had zijn assistent toegesnauwd: ‘Geef haar dat paspoort.’15 Onder deze omstandigheden toonde Svetlana dat ze wel degelijk Stalins dochter was. Als ze iets eiste, wenste ze haar zin te krijgen. Benediktov had een enorme fout gemaakt, waar hij later voor zou boeten. Voor de Sovjets was Svetlana de belangrijkste uitwijkeling die ooit de ussr had verlaten.

Rechtop zittend op zijn ziekbed hakte Chester Bowles de knoop door. Met de juiste Indiase papieren en haar Russisch paspoort in haar bezit kon Svetlana legaal en open en bloot India verlaten. Hij beval dat er een Amerikaans b-2 toeristenvisum in haar paspoort moest worden gestempeld, dat een half jaar geldig was. Hij vroeg Bob Rayle of hij bereid was haar als begeleider te vergezellen. Rayle stemde toe. Ze keerden terug naar de ambassade.16

Het was 23.15 uur. Terwijl ze zich klaarmaakten om naar het vliegveld te gaan wendde Rayle zich tot Svetlana. ‘Beseft u goed wat u doet? U gaat alle schepen achter u verbranden.’ Hij vroeg haar daar ernstig over na te denken. Ze antwoordde dat ze veel tijd had gehad om na te denken. Hij gaf haar vijftienhonderd dollar uit de kas van de ambassade om de eerste tijd in de Verenigde Staten wat gemakkelijker te maken.

Rayle belde zijn vrouw Ramona en vroeg haar zijn koffers te pakken voor een buitenlandse reis van een paar dagen, en of ze over een uur op het vliegveld Palam kon zijn. Hij zei niet waar hij heen ging. Vervolgens ging hij naar het kantoor van Qantas Airlines op de luchthaven en kocht twee open eersteklastickets naar de Verenigde Staten met een tussenstop in Rome. Daarna voegde hij zich meteen bij de andere Amerikanen op het vliegveld. Inmiddels had zich minstens tien man ambassadepersoneel verzameld in de betrekkelijk lege vertrekhal, maar slechts twee van hen zaten naast Svetlana.17

Svetlana was binnen vijf minuten soepel langs de Italiaanse douane en paspoortcontrole, met een geldig Indiaas uitreisvisum en haar Amerikaanse toeristenvisum, en trof Rayle in de internationale vertrekhal. Toen Rayle vroeg of ze zenuwachtig was, antwoordde ze grijnzend: ‘Helemaal niet.’ Haar reactie was typerend voor haar. Diep in haar hart was Svetlana een gokster. Haar hele leven had ze belangrijke beslissingen uitsluitend genomen op basis van een impuls, waarna ze de gevolgen vol overtuiging accepteerde. Ze zei altijd dat haar lievelingsverhaal van Dostojevski De speler was.

Hoewel uiterlijk onbewogen maakte Rayle zich ernstig zorgen. Hij was ervan overtuigd dat zodra de Sovjets haar verdwijning ontdekten, ze erop zouden aandringen dat ze moest worden uitgeleverd. Als ze herkend werd op het vliegveld zou de Indiase politie haar arresteren en hij zou niets kunnen doen om dat te verhinderen. Hij vreesde dat de gevolgen voor haar ernstig zouden zijn. Executie zou volgens oude stalinistische stijl zijn geweest, maar haar vader was al veertien jaar dood. Niettemin nam de Sovjetregering een bikkelhard standpunt in tegen uitwijkelingen en gevangenschap was een serieuze mogelijkheid. Rayle dacht waarschijnlijk aan de recente processen tegen de schrijvers Andrej Sinjavski en Joeli Daniel. Die waren in 1966 veroordeeld tot werkkampen voor hun ‘anti-Sovjetgeschriften’, en daar zaten ze nog steeds. Het Kremlin zou nooit het risico nemen van een openbaar proces tegen Svetlana, maar ze kon gemakkelijk verdwijnen in de duistere hoeken van een psychiatrische kliniek. Ook Svetlana moet dat beseft hebben. Sinjavksi was een boezemvriend van haar. Voor haar stond vast dat als ze werd opgepakt, ze nooit meer de Sovjetunie zou mogen verlaten.

Het Qantastoestel met bestemming Rome landde stipt op tijd, maar de opluchting die Rayle voelde, sloeg al snel om in angst toen er werd omgeroepen dat de vlucht vertraging had. Er waren technische problemen geconstateerd in het toestel. De twee zaten te wachten in de vertrekhal terwijl de minuten uren werden. Rayle keek naar Svetlana. Ook zij begon zich ongerust te maken. Om de ondraaglijk wordende spanning te doorbreken stond Rayle regelmatig op om de vertrektijden te checken. Hij wist dat het toestel van Aeroflot uit Moskou om 5.00 uur zou landen en dat een grote delegatie van de Sovjetambassade altijd de diplomatieke koeriers kwam begroeten van de diverse hoogwaardigheidsbekleders die aankwamen of vertrokken. Eindelijk werd het vertrek van het toestel naar Rome aangekondigd. Om 2.45 uur steeg het toestel van Qantas met bestemming Rome op.

Nadat ze waren opgestegen kwam er een telegram over de uitwijkeling aan op de Amerikaanse ambassade in New Delhi. In Washington had Donald Jameson, die de cia-contactpersoon was voor het ministerie van Buitenlandse Zaken, de plaatsvervangend staatssecretaris voor Buitenlandse Zaken, Foy Kohler, op de hoogte gebracht van de ontstane situatie. Kohlers reactie was verbazingwekkend. Hij ontplofte: ‘Zeg dat ze dat mens onmiddellijk de ambassade uit gooien. Dat ze haar op geen enkele wijze mogen helpen.’ Kohler was tot voor kort Amerikaans ambassadeur in de ussr geweest en hij vond dat hij op persoonlijke titel een detente in de relatie met Sovjets had bewerkstelligd. Hij wilde niet dat het uitwijken van Stalins dochter, vooral omdat die samenviel met de vijftigste verjaardag van de Russische Revolutie, de onderlinge verstandhouding weer zou vertroebelen. Toen het ambassadepersoneel het telegram las waarin Svetlana’s verzoek om asiel werd afgewezen, antwoordden ze: ‘Te laat. Ze zijn al vertrokken. Ze zijn onderweg naar Rome.’18

Het personeel checkte niet hoe het zat met het toestel van Qantas. Als ze hadden ontdekt dat Svetlana en Rayle nog bijna twee uur lang in de vertrekhal zaten en dus hadden kunnen worden teruggeroepen, zou Svetlana zijn teruggebracht naar de ambassade en ‘op straat zijn gezet’. Dan zou de rest van haar leven heel anders zijn verlopen. Maar Svetlana’s leven leek altijd aan een draadje te bungelen en het verloop ervan werd steeds door toeval of het noodlot bepaald. Uiteindelijk zou ze zichzelf een zigeunerin noemen. Stalins dochter, die altijd bleef leven in de schaduw van haar vaders naam, zou nooit een plek kunnen vinden om veilig te landen.

5. Dit verslag is samengesteld uit fragmenten van: Alliloejeva, Only One Year; Robert Rayle, ‘Unpublished Autobiographical Essay’, PC, Rayle; interview van de auteur met Robert en Ramona Rayle, Ashburn, VA, 18-19 juli 2013; Chester Bowles, ‘Memorandum for the Record; onderwerp: Defection of Svetlana Alliloueva [sic]’, 15 maart 1967, NLJ/RAC 03-114, 26-B, LBJL; en Peter Earnest, ‘Peter Earnest in Conversation with Oleg Kalugin and Robert Rayle on Defection of Svetlana Alliluyeva’, 4 december 2006. International Spy Museum, Washington, DC. www.spymuseum.org/exhibition-experiences/agent-storm/listen-to-the-audio/episode/the-litvinenko-murder-and-other-riddles-from-moscow.

6. Alliloejeva: Only One Year, 199.

7. Rayle: ‘Autobiographical Essay’.

8. Bowles: ‘Memorandum’.

9. Rayle: ‘Autobiographical Essay’. Zie ook Bowles, ‘Memorandum’.

10. Alliloejeva: Only One Year, 200. Zie ook Rayle, ‘Autobiographical Essay’.

11. Rayle: ‘Autobiographical Essay’.

12. Bowles: ‘Memorandum’.

13. Tijdslijn vastgesteld door Robert Rayle op de kalender, maart 1967, PC, Rayle.

14. Bowles: ‘Memorandum’.

15. Alliloejeva, Only One Year, 189.

16. Bowles: ‘Memorandum’.

17. Interview van de auteur met Robert en Ramona Rayle, Ashburn, VA, 18-19 juli 2013.

18. Rayle: ‘Autobiographical Essay’.