Rosemary Sullivan

Villa Air-Bel

De Tweede Wereldoorlog: hoe Marc Chagall, Marcel Duchamp en anderen uit handen van de nazi’s werden gered

Uit het Engels vertaald door Regina Willemse

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Het citaat van Samuel Beckett is afkomstig uit Proust. Vertaling Henny Scheepmaker, Amsterdam: Meulenhoff 1977.

Oorspronkelijke titel Villa Air-Bel, verschenen bij HarperCollins Publishers

Published by arrangement with HarperCollins Publishers

Oorspronkelijke tekst © Rosemary Sullivan 2006

Nederlandse vertaling © Regina Willemse en De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp b’IJ Barbara

Omslagillustratie: vlag © Jim Vallee; huis © Zoran Karapancev; leger © Susan Law Cain

isbn 978 90 445 2513 7

NUR 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

DE WEG NAAR DE VRIJHEID

Het was iets over vieren in de ochtend van 25 september 1940 toen Lisa Fittko de deur van het pension in het havenstadje Banyuls-sur-Mer opende en behoedzaam de avenue Puig del Mas in keek. Na zeven jaar op de vlucht te zijn geweest, had ze geleerd haar paniek te beteugelen. Ze keek naar de haven aan de overkant en luisterde of ze het geluid kon horen van de golven die op de kust sloegen. Ze probeerde haar ademhaling af te stemmen op het rustgevende ritme. Ze gluurde naar het gemeentehuis aan het centrale plein. De gendarmes zouden pas over een paar uur arriveren. Naar rechts, verderop in de straat, zag ze dat de druivenplukkers al uit hun huizen begonnen te komen. Het was tijd om te vertrekken.

Ze draaide zich om naar de twee mensen achter haar en zei dat ze de espadrilles moesten aantrekken die ze nodig zouden hebben voor de zware klim bergopwaarts. Ze wenkte hen om haar te volgen en herinnerde hen er nogmaals aan dat ze niet mochten praten. Hun Duitse accent zou hen verraden. De vrouw was weliswaar een vreemde voor haar, maar Lisa meende erop te kunnen vertrouwen dat de moed haar niet in de schoenen zou zinken. De jongen, amper zestien, had genoeg meegemaakt om te beseffen welk risico ze liepen. De twee hadden het meteen begrepen toen ze hun vertelde dat er altijd iemand de boel in de gaten hield en dat ze alleen een klein rugzakje mochten meenemen om geen aandacht te trekken. Niet dat ze iets hadden om mee te nemen. Ze waren alles al kwijt.

De drie liepen langzaam de straat in, de vrouwen voorop, de jongen in hun kielzog. In het verflauwende maanlicht kon Lisa nog net het silhouet van de kerktoren zien. De week ervoor had ze daar in de tuin nog zitten kijken hoe de vlinders voor het laatst van het zoete herfstleven proefden. Die dag had de Spaanse eenvoud van de kerkgevel met zijn drie klokken haar een hart onder de riem gestoken en de middeleeuwse praalgraven, die als schildwachten op een rij stonden op het kerkhof, hadden haar toen aan een toevluchtsoord doen denken. Maar nu kreeg ze de rillingen bij de gedachte dat de doden getuige waren van deze vlucht door het donker.

Ze dacht aan haar man, Hans, die nog in Marseille was. Hij had deze vreemdelingen naar haar toe gestuurd, opdat ze hen over de bergen naar de vrijheid zou leiden. Heel even was ze bijna kwaad op hem. Waarom waren zij altijd degenen die hun leven moesten wagen om iemand anders te redden? Sinds 1933, toen Hitler aan de macht kwam en ze gevlucht waren, hadden ze het fascisme bestreden en antifascistische pamfletten verspreid op hun vlucht over meerdere grenzen naar Tsjechoslowakije, daarop naar Zwitserland en nu Frankrijk. Ze wist dat het voor iemand als Hans onmogelijk was zijn overtuigingen te laten varen. Zij waren jong, zei hij, en iemand moest toch blijven vechten.

Bij de spoorbrug sloeg ze links af en haar metgezellen volgden zwijgend. Nu kwam de steile klim over stapstenen naar de wijngaarden. Op haar wangen voelde ze de koude wind, de tramontane, die de prikkelende geur van de zee aanvoerde en haar moed gaf. Ze sloten zich aan bij de wijngaardwerkers, die zich achteloos door het donker bewogen met hun spade over de schouder geslagen en hun cabec om aarde in te vervoeren zwaaiend bij iedere voetstap. De arbeiders negeerden hen nadrukkelijk. Het was niet de eerste keer dat ze zorgelijk kijkende buitenlanders over de bergen zagen glippen. Een jaar eerder waren de vluchtelingen Frankrijk binnengestroomd vanwege de Spaanse burgeroorlog. Nu ging de vlucht de andere kant op, terug naar Spanje, weg van de Gestapo en de Franse politie, weg uit een land dat gevangenzat in de totalitaire klem van onzinnige haat. Lisa wist dat de arbeiders, die de seizoenen van het leven namen zoals ze kwamen, hen niet zouden verraden.

Ze kon de rijpe druiven aan de takken ruiken en voelen hoe zwaar de trossen waren. Het oogstritueel stond op het punt te beginnen. Ze vond het schokkend dat het leven gewoon doorging, ongevoelig voor haar angst. Het werd lichter en ze tuurde omhoog naar de heuvels om te zien of de grenswachten, de gardes mobiles, al op hun post waren. Als ze ontdekt werden, kon ze hun geen verklaring geven voor het feit dat er twee vrouwen en een jongen door de laantjes van wijnranken bergopwaarts liepen. Zonder de papieren die hun het recht gaven over deze oude grond te lopen, zouden ze worden gearresteerd als apatrides, statelozen. Dat hield in dat ze direct op transport zouden worden gesteld naar een interneringskamp.

Ze liepen, nog steeds zonder te zijn opgemerkt, verder omhoog naar de uitlopers van het gebergte. Lisa keek naar de ruw geschetste plattegrond op het papiertje in haar hand. Ze zag dat ze de lege stal die op de kaart stond al voorbij waren. Ze waren kennelijk op de goede weg. Daarna kwamen ze bij het enorme rotsblok dat als baken diende.

Nu zocht ze de oude man. Gisteren had ze deze mensen de klim willen laten zien die voor hen lag, daarom was ze met hen naar de bergwei gelopen. Mensen die er overdag wandelden, waren niet verdacht en niemand had hen aangehouden. De oude man had erop gestaan zijn zwartleren aktetas mee te nemen. Geërgerd had ze hem op andere gedachten proberen te brengen. Ze was ervan overtuigd dat de zware aktetas hen zou verraden, maar hij zei dat zijn nieuwe manuscript erin zat en dat hij daar meer waarde aan hechtte dan aan zijn leven. Vervolgens had hij, toen ze de bergwei hadden bereikt, geweigerd mee terug te gaan naar het dorp. Hij was nu halverwege, zei hij. Hij kon niet naar beneden klauteren en dan weer helemaal opnieuw beginnen. Hij zou de nacht op de berg doorbrengen en hen de volgende ochtend daar ontmoeten.

In de verte zag ze hem languit op de grond liggen, op de plek waar ze hem hadden achtergelaten. Ze rende naar hem toe. Hij is vast vannacht doodgegaan, waarschijnlijk van de kou, was haar eerste gedachte. Hij had niets om zich mee toe te dekken. Er zwierven wilde stieren en andere dieren door het bergachtige gebied. En smokkelaars. Maar hij deed zijn ogen open en lachte haar vriendelijk toe. Langzaam stond hij op, duidelijk gehinderd door pijn. Toen ze tot haar schrik zag dat er donkerrode vlekken rond zijn ogen zaten, zette hij zijn bril af. ‘Dat komt door de dauw’, verzekerde hij haar. ‘Kijk, van de rand van het montuur. Dat geeft af als het nat wordt.’[1]

Ze staarde naar Walter Benjamin. Hij was pas achtenveertig, maar zag er oud en broos uit. Hij had al zo veel ellende overleefd. Hans en zij kenden hem uit Berlijn en ze hadden hem opnieuw ontmoet in Frankrijk, waar hij in 1933 naartoe was geëmigreerd. Maar in september 1939, direct nadat de oorlog was uitgebroken, had de Franse regering alle Duitse staatsburgers als vijandelijke vreemdelingen opgepakt en waren Benjamin en Hans Fittko samen gevangengezet in het interneringskamp Vernuche. Benjamin had een ernstige hartkwaal en Hans had hem geholpen de lange kwellende maanden te doorstaan tot ze beiden werden vrijgelaten. Toen de Duitsers in juni 1940 oprukten naar Parijs, trok Benjamin naar Marseille. Met steun van Amerikaanse geldschieters was het hem gelukt van het Amerikaanse consulaat een noodvisum voor de Verenigde Staten te krijgen, maar het volgende probleem was dat je niet langs legale weg het land uit kon. Benjamin en een vriend hadden zelfs eens geprobeerd om, vermomd als Franse zeelieden, door omkoping aan boord van een vrachtschip te komen. Doordat Benjamin er met zijn zwarte aktetas uitzag als een geleerde, waren ze niet ver gekomen, en ze hadden nog geluk gehad dat ze niet gearresteerd waren. Dat was het moment waarop hij Hans tegen het lijf liep. Hans wist dat Benjamin in de val zat. Niemand kon Frankrijk uit zonder uitreisvisum. En Vichy-ambtenaren zouden zeker niet bereid zijn een visum te verstrekken aan een zo beroemde man als Benjamin, die bovendien hoogstwaarschijnlijk op de zwarte lijst van de nazi’s stond. Wie op die lijst stond, kon zelfs door omkoping niet uit Frankrijk wegkomen. Benjamin moest het land uit gesmokkeld worden. Hans had hem naar Lisa gestuurd.

Het was aanmatigend maar ook slim van Hans geweest om haar in te schakelen. Ze had inderdaad een geheime route over de Spaanse grens ontdekt. Hij wist dat ze die zou vinden. Het was allemaal zo snel gegaan. Ze was bevriend geraakt met de dokwerkers in de haven, die haar naar Azéma hadden gestuurd, de sympathieke burgemeester van het dorp Banyuls. Toen ze zijn werkkamer binnenkwam, had Azéma onmiddellijk begrepen wat het doel van haar bezoek was. Na de deur op slot te hebben gedaan, had hij voor haar een kaart getekend van een geheime vluchtroute over de Pyreneeën en urenlang de details met haar doorgenomen. Als zij en Hans vluchtelingen de grens over wilden helpen, zou hij voor hen een huis in Banyuls zoeken, zei hij. In de tussentijd moest ze haar intrek nemen in het plaatselijke hotel en zich de gewoonten van de dorpelingen eigen maken.

Toen Benjamin bij haar op de stoep stond, was ze geschrokken. Hoe kon Hans denken dat deze oude man de afmattende tocht over de bergen kon maken? Desondanks vertelde ze hem over Azéma’s vluchtroute, met de waarschuwing dat deze riskant en nog niet beproefd was. ‘Maakt niet uit, zolang de route veilig is. Niet gaan … dat zou pas echt riskant zijn’, zei hij.[2] Daarna vroeg hij, zich verontschuldigend voor het feit dat hij zomaar bij haar binnenviel, of hij nog twee vrienden mee mocht nemen. Frau Gurland en haar zestienjarige zoon José verkeerden ook in gevaar. De wereld vergaat, maar Benjamins hoffelijkheid is onwrikbaar, dacht ze.[3]

Lisa bekeek Azéma’s schets van de route. Hij had hem uit zijn hoofd getekend en ze hoopte dat hij klopte. Zodra Benjamin goed bij zijn positieven was, begonnen ze aan de klim. Benjamin bepaalde het ritme. Hij kon tien minuten lopen en moest dan uitrusten, maar zijn tempo was gelijkmatig en methodisch. Hij zei dat hij het de vorige avond had doorgerekend. ‘Met deze methode haal ik het eind wel’, zei hij. ‘Ik moet regelmatig stoppen, pauzeren voordat ik doodop ben. Je moet jezelf niet helemaal uitputten.’[4]

Lisa en de jongen droegen om beurten Benjamins aktetas. Het ging pijnlijk langzaam, maar ze kwamen nu langs de schuilhut die op de kaart stond aangegeven, zag ze. Dus ze waren op de goede weg. Opeens stonden ze voor een andere markering, een hoog tafelland met zeven dennen. Nu volgden ze langzaam het stenige pad dat door de overhangende rotswand aan het oog werd onttrokken. Ze drukte de anderen op het hart niet te praten. De grenswachten die vlak boven hun hoofd patrouilleerden, zouden hen kunnen horen. Daarna volgde een bijna onmogelijke, vrijwel verticale klim door een wijngaard. Dit was het enige moment waarop Benjamins krachten het begaven. Hij zette zich schrap en deed zijn uiterste best om te klimmen, maar het was duidelijk dat het hem niet in zijn eentje zou lukken. Lisa en José namen hem elk bij een arm en sleepten hem en zijn aktetas tegen de berg op. Ze rustten een poosje uit en begonnen daarna aan de laatste klim. Benjamin had zeven uur gelopen – op de een of andere manier was het hem gelukt het tempo vast te houden – en eindelijk waren ze op de top van de berg. Daar hielden ze halt. Het uitzicht was fantastisch. Ze konden zowel de Franse als de Spaanse kust zien. De zon stond loodrecht boven hen en veranderde de zee in een vlak van schitterende witte en blauwgroene vlekken. Onder hen lagen de Spaanse grenspost en het stadje Portbou.

Lisa wist dat ze nu eigenlijk terug moest, maar ze bleef hen op de tocht bergafwaarts vergezellen. De meegebrachte veldfles met water was allang leeg. Ze kwamen bij een met vies schuim bedekte waterpoel. Benjamin bukte zich om te drinken. Toen Lisa geschrokken uitriep dat het water verontreinigd was, antwoordde Benjamin dat hij geen keus had. ‘U moet begrijpen’, zei hij, ‘dat het ergste wat er kan gebeuren, is dat ik misschien bezwijk aan de tyfus nádat ik de grens ben overgestoken. De Gestapo kan me daar niet meer arresteren en het manuscript is veilig. U moet mij verontschuldigen, gnädige Frau.’[5]

Het was twee uur in de middag toen ze bij een steile rotswand kwamen. Portbou lag in het slaperige dal onder hen. Lisa liep nu gevaar. Ze had geen geldige papieren voor Spanje. Benjamin en zijn metgezellen moesten alleen verder, zei ze. Ze hadden het gehaald. Het enige wat ze nog hoefden te doen, was zich melden bij de Spaanse grenswacht. Ze hadden alle benodigde reisdocumenten en een Spaans en een Portugees doorreisvisum. Het was genoegzaam bekend dat de Spanjaarden bereid waren het ontbreken van Franse uitreisvisa door de vingers te zien. Ze verzekerde de nerveuze Benjamin dat hij een toegangsstempel zou krijgen en binnenkort op weg zou zijn naar Lissabon. Ze keek het afdalende trio na. Van achteren zag Benjamin er met zijn geredde aktetas uit als een doodvermoeide, kromme man.

Lisa begon weer aan de klim bergopwaarts in het vertrouwen dat ze zojuist een van de grootste intellectuelen van de twintigste eeuw naar de vrijheid had geloodst. De tocht omhoog over de bergkam had tien uur geduurd, maar jong en fit als ze was, deed ze over de afdaling maar twee uur.

Helaas werd Benjamin en de Gurlands, toen ze de Spaanse grenspost hadden bereikt en een toegangsstempel wilden vragen, te verstaan gegeven dat ‘er een paar dagen geleden een decreet was uitgevaardigd dat statelozen verbood door Spanje te reizen’.[6] Hoewel hij zeven jaar in Frankrijk had gewoond, had Benjamin niet het Franse staatsburgerschap, en nu de nazi’s aan de macht waren, beschikte hij ook niet meer over een geldig Duits paspoort. In wezen waren ze alle drie stateloos. Een uur lang soebatten ze en toonden diverse papieren en aanbevelingsbrieven. Tevergeefs. Men gaf hun ruw te verstaan dat ze de volgende ochtend onder escorte teruggebracht zouden worden naar de Franse grens. José en Benjamin zouden zeker in een Duits concentratiekamp belanden.

De drie vrienden mochten onder bewaking de nacht doorbrengen in Hôtel de Francia in de buurt van het politiebureau van Portbou. Frau Gurland heeft later verteld wat er daarna gebeurde. Om zeven uur ’s ochtends riep Benjamin haar naar zijn kamer. Hij vertelde haar dat hij de vorige avond om tien uur een enorme dosis morfine had genomen en dat ze de zaak als een ziekte moest proberen voor te stellen.[7] Daarna gaf hij haar een brief.

Toen Frau Gurland er een arts bij haalde en hem vroeg Benjamin naar het ziekenhuis te brengen, constateerde de arts een beroerte en ‘weigerde enige verantwoordelijkheid te nemen, omdat Benjamin al op sterven na dood was’. Doodsbenauwd voor zichzelf en haar zoon deed ze de hele dag verwoede pogingen om zijn overlijdensakte ondertekend te krijgen. Daarna kocht ze een graf voor Benjamin. Nadat er substantiële bedragen van eigenaar waren gewisseld, kregen zij en haar zoon uiteindelijk hun stempel en mochten ze via Spanje verder reizen.

Frau Gurland las de brief. ‘Hij bevatte vijf regels, waarin stond dat hij, Benjamin, niet verder kon, dat hij geen uitweg meer zag.’[8] Omdat Benjamin haar had aangeraden zijn zelfmoord verborgen te houden voor de autoriteiten, vernietigde ze de brief.

In het overlijdensregister van Portbou werd in de lijst persoonlijke bezittingen die de overledene had nagelaten melding gemaakt van een zwartlederen aktetas met daarin ‘unos papeles mas de contenido desconocido – papieren met onbekende strekking’.[9] De aktetas en de papieren zijn nooit boven water gekomen.

[1] Lisa Fittko, Escape Through the Pyrenees, vert. David Koblick (Northwestern University Press, Evanston, 1991), p. 108.

[2] Ibid., p. 104.

[3] Ibid., p. 103.

[4] Ibid., p. 109.

[5] Ibid., p. 112.

[6] Brief, gedateerd 11 oktober 1940, van Frau Gurland aan Arkadi Gurland, afgedrukt in Walter Benjamin: The Story of a Friendship, Gershom Scholem, vert. Harry Zohn (Jewish Publication Society of America, Philadelphia, 1981), p. 225.

[7] Ibid., p. 225.

[8] Ibid., p. 226.

[9] Fittko, Escape Through the Pyrenees, p. 115.

==

Lisa Fittko.

DE FOTO

Op de foto zitten een man en een vrouw als vogels in de takken van een boom en kijken omlaag naar de camera. Ondanks hun gevaarlijke plek lijken ze op hun gemak. Het is een plataan, een enorme boom met takken zo dik als stammen. Het is warm. De man heeft de mouwen van zijn overhemd opgerold en de vrouw draagt een sportieve pantalon en een dunne trui. Hij ligt languit op een tak, die hij met zijn rechterarm omklemt, en laat zijn linkerhand op haar schouder rusten. Zij zit een tak lager met één been gestrekt en het andere opgetrokken. Ze leunt naar achteren, steunend op haar rechterhand alsof ze op een comfortabele bank zit in plaats van zeven meter boven de grond. Je kunt niet zien hoe ze daar gekomen zijn. Als ze een ladder hebben gebruikt, is die weggehaald. Het is waarschijnlijk vroeg in het voorjaar. De boom is kaal, geen enkel blad onttrekt de prachtig gevlekte schors aan het oog. Het zonlicht stroomt in dikke bundels omlaag en het is duidelijk dat de lucht op deze zwart-witfoto helemaal azuurblauw is. De man en de vrouw hangen schilderijen aan de takken. Ze lachen naar ons terwijl wij vanaf de grond bezorgd naar boven kijken. Het onderschrift luidt: Varian Fry en Consuelo de Saint-Exupéry in de takken van een boom bij Villa Air-Bel, net buiten Marseille, 1940 of ’41.

Varian Fry is me bekend. Als jongeman van voor in de dertig reisde hij als vertegenwoordiger van de Amerikaanse Emergency Rescue Committee naar Marseille. Nadat de Duitsers in 1940 Frankrijk waren binnengevallen en dat land op het punt stond te vallen, was dit comité in allerijl ingesteld in New York met als uitdrukkelijk doel het redden van Europese kunstenaars en intellectuelen. Europese emigranten die al naar de Verenigde Staten ontkomen waren, wisten dat de nazi’s een geheime lijst bijhielden van politieke en intellectuele vijanden die in de jaren dertig stelling hadden genomen tegen hen. De nazi’s zouden nu naar hen op zoek gaan. Ze moesten dringend uit Frankrijk weg. Tot ieders verontrusting tekende het nieuwe Vichy-bewind eind juni blindelings een wapenstilstand waarin onder andere werd bepaald dat Frankrijk alle Duitse staatsburgers zou overdragen om wier uitlevering het Derde Rijk verzocht. Mocht er nog twijfel hebben bestaan, dan was het nu wel duidelijk: de jacht was geopend en de nazi’s stond moord voor ogen.[10]

Het beeld van de mooie, jonge Salvadoriaanse Consuelo de Saint-Exupéry roept de herinnering op aan haar vermetele echtgenoot, de piloot Antoine de Saint-Exupéry, schrijver van De Kleine Prins. Een paar jaar later, in 1944, verdween zijn vliegtuig tijdens een verkenningsvlucht boven de Middellandse Zee.

Maar wat is nu die Villa Air-Bel, waar de foto is genomen? Ik zie de villa voor me, een groot negentiende-eeuws huis met een heleboel luiken en een uitgestrekt terras, beschut door platanen. In dat huis verzamelden zich bepaalde mensen tegen het oorlogsgeweld. Wat me ontroert aan die buitengewoon mooie foto is de tegenstelling tussen de frivoliteit van de onderneming – schilderijen ophangen in bomen – en de wereld buiten het beeld. Langzaam maar zeker was het de richting opgegaan van een grote wereldbrand, die tegen de tijd dat de foto werd genomen slachtoffers eiste.

Villa Air-Bel was het onderkomen van een groep kunstenaars en intellectuelen die wachtten op het moment dat ze Frankrijk konden ontvluchten – sommige moesten wel twee jaar wachten – en van jonge Amerikanen die besloten hadden hun leven te wagen om hen te redden. De foto stelt ons voor veel vragen.

Oorlogen ontstaan langzaam, stapsgewijs, vaak jaren voor de datum die in de geschiedenisboeken staat. Wie waren de kunstenaars in Villa Air-Bel en hoe raakten ze gevangen in het dodelijke web? Hoe kwam het dat ze de oorlog niet zagen aankomen en niet op tijd vluchtten? Weigerden ze te geloven dat er een oorlog kon uitbreken of dachten ze dat die alleen anderen zou raken? Naamloze, abstracte anderen.

Lang voordat er bommen vielen en er soldaten en burgers stierven, lang voordat de vernietigingskampen hun afschuwelijke werk deden, woedde er al een zenuwenoorlog, de propagandastrijd die gevoerd werd om mensen te beïnvloeden. In weerwil van de achteraf vertelde verhalen, waarin alles duidelijk en voorspelbaar is, is het nooit makkelijk om erachter te komen waar de echte vijand zich ophoudt of wie het slachtoffer wordt. In Frankrijk hield men de illusie van normaliteit jarenlang in stand. En toen stortte de wereld opeens als een brandende tent in. Miljoenen mensen werden overrompeld. Ondanks de dreigende voortekenen konden ze niet geloven dat het oorlog zou worden. Voor de tweede keer.

En wie waren die jonge redders in Villa Air-Bel? Wat brengt jonge mensen ertoe hun leven op het spel te zetten voor anderen? Is het een kwestie van karakter of is het een geleidelijke verandering als gevolg van een reeks spontane beslissingen, totdat er geen andere keus meer is, totdat het risico al genomen is? Zoals in iedere oorlog zijn er slachtoffers en redders. En er zijn moordenaars en mensen die werkloos toekijken.

‘Waarom bent u niet in 1939 al uit Frankrijk weggegaan?’ vroeg ik ooit aan de kunstenares Leonora Carrington, destijds de minnares van de surrealistische schilder Max Ernst, die nooit Frans staatsburger was geworden, ook al woonde hij zeventien jaar in Frankrijk. De Fransen zetten hem in 1939 als ongewenste vreemdeling gevangen.[11] ‘We hadden uit Frankrijk weg moeten gaan na de eerste keer dat Max werd gearresteerd’, zei ze. ‘Maar we konden ons geen andere wereld dan Parijs voorstellen. Je moet niet vergeten wat voor stad Parijs was in die tijd voor de oorlog. Parijs was fantastisch, Parijs was vrijheid.’

In Frankrijk kwam men er spoedig achter hoe snel alles kon veranderen. Opeens had men zijn lot niet meer zelf in de hand. Leven en dood van willekeurige personen werden inzet van handjeklap op bureaucratische ministeries: wie was een vreemdeling, wie moest als ongewenste vreemdeling worden opgesloten, wie moest er worden gedeporteerd naar een gewisse dood? Niet het toeval, niet een samenloop van omstandigheden, maar iemand anders, een vreemde, besliste lukraak wie in leven bleef en wie stierf.

Ik wil vragen hoe het voelt om van vrijheid naar bezetting te gaan, je bedreigd, beperkt, onderdrukt te voelen. Opeens worden leven en dood bepaald door ambtelijke papiertjes. De woorden ‘verboden’, ‘onderzoek’, ‘gevangengezet’ doen hun intrede in je vocabulaire en alles komt op losse schroeven te staan: leven, huis, kinderen, minnaars. Het kan zijn dat alles je wordt afgenomen of dat je alles moet achterlaten.

Villa Air-Bel lag als een steen in de stroom van een handvol levens. Het was hun onverwachte bestemming. Een samenloop van omstandigheden bracht mensen die elkaar anders nooit ontmoet zouden hebben naar een villa in Zuid-Frankrijk. Gedurende vele maanden doorstonden ze er de verschrikkingen en ontberingen van de oorlog. En daarna verspreidden ze zich in verschillende richtingen, sommigen onveranderd, anderen voorgoed veranderd. Dit boek is hun verhaal.

[10]International Herald Tribune, 25 september 1930:
Hitler waarschuwt tijdens rechtszitting
Berlijn: De tragische taferelen die zich tijdens de Franse Revolutie hebben afgespeeld op het place de la Révolution (nu place de la Concorde) in Parijs, toen de guillotine honderden aristocratische koppen in de mand deed rollen, zullen zich in Berlijn herhalen als de fascisten aan de macht komen, beloofde Adolph [sic] Hitler, leider van de fascisten, vandaag voor de strafkamer van de Hoge Raad in Leipzig op een hoorzitting tijdens het proces tegen drie officieren van de Reichswehr, die beschuldigd worden van verraad vanwege hun pogingen om fascistische cellen op te richten in het Duitse leger. In Berlijn zal niet alleen het bloed van de adel vloeien als het Derde Rijk aanbreekt in Duitsland, aldus de leider van de nationaal-socialisten, maar ook socialistische proletariërs en pacifistische professoren zullen worden afgeslacht. Binnen drie jaar zou zijn partij de sterkste zijn, voorspelde Hitler, en zodra de dag van hun triomf aanbrak, zouden het Verdrag van Versailles en het plan-Young de prullenbak in gaan.
Zo opzienbarend was de aard van Hitlers uitlatingen over wat zijn partij van plan was als ze aan de macht kwam dat de aandelenkoersen op de markten van Berlijn en Frankfurt, die de laatste twee dagen juist weer waren opgekrabbeld, over de gehele linie scherp omlaaggingen.
(Opnieuw afgedrukt in de International Herald Tribune, 26 september 2006.)

[11] Vraaggesprek van de auteur met Leonora Carrington, Mexico-Stad, 7 juli 2003.

==

Varian Fry en Consuelo de Saint-Exupéry.

==

Villa Air-Bel.

HET ETENTJE

Eind oktober 1940

Ik vind het moeilijk om zonder in overdrijvingen te vervallen onder woorden te brengen wat ik op dat moment voelde: ik zie mezelf nog staan in de late middagzon op het terras van Air-Bel, terwijl de grote goudkleurige bladeren van de plataan rondom omlaagdwarrelen. Ik besefte dat ik op dat moment buitengewoon bevoorrecht was. Door een vreemde samenloop van toevallige ontmoetingen en onwaarschijnlijke toevalligheden was ik beland op een plek waar verdriet, ontsteltenis, desillusie en woede de beminnelijke dienaren van het recht waren geworden. Die ruimte was nu verder uitgebreid om plaats te bieden aan verrukking.

MIRIAM DAVENPORT[12]

Ergens begin achttiende eeuw kocht een familie van vooraanstaande middenstanders, de familie Castellane, een stuk grond van vijfendertig hectare buiten de stad Marseille. Het landgoed, La Castellane geheten, bestond voornamelijk uit landbouwgrond, met fruitbomen en weiden vol geurige wilde kruiden. De rivier de Huveaune stroomde erdoorheen en in het zuiden rees de steile helling van de Saint-Cyr op als een grijze, met dun struikgewas bevlekte monoliet. In de verte kon je nog net een glimp opvangen van de blauwgroene zee.

Halverwege de negentiende eeuw werd het landgoed verkocht aan de familie Thumin, die op de hoogste heuvel een imposante villa liet bouwen. Ze noemden die Villa Air-Bel, vanwege de aangename koelte die van zee kwam aanwaaien. Een tweede woonhuis, een traditioneel, bescheiden huis van twee verdiepingen, kreeg de naam La Castellane, als aandenken aan de lange voorgeschiedenis van het landgoed. Toen het in 1858 door de nieuwe spoorweg in tweeën werd gedeeld, kwamen er twee pachterijen en drie tuinderijen bij. In 1915 waren de nog levende leden van de familie, dokter Thumin en zijn twee zussen, zo aan lagerwal geraakt dat ze ertoe overgingen Villa Air-Bel in het weekend en in de zomer te verhuren. De buitenwijken van Marseille waren inmiddels opgerukt naar het landgoed en de villa was met de stadstram te bereiken.

Het is niet duidelijk of dokter Thumin en zijn zussen Villa Air-Bel ooit bewoond hebben. Ze leken de voorkeur te hebben gegeven aan de krappe vertrekken van La Castellane. Omdat ze door de slechte economische situatie van de jaren dertig geen huurders konden vinden, hadden ze de villa laten verkrotten. In 1940 stond Air-Bel al een aantal jaren leeg, de tuinen waren met onkruid overwoekerd en de hagen niet gesnoeid.

Om Villa Air-Bel, die een paar honderd meter ten oosten van La Castellane lag, te bereiken, liep je via een lange steile weg tussen platanen, afgewisseld met ceders, omhoog en vervolgens ging je door een poort, omlijst door imposante pilaren van rode baksteen afgedekt met wit natuursteen. Op een groot terras verrees het rechthoekige stenen gebouw van drie verdiepingen met dubbele ijzeren luiken voor de grote ramen op de begane grond. De achttien kamers tellende villa was inmiddels nog maar een schim van wat ze ooit geweest was, maar ze straalde nog altijd een gereserveerd soort elegantie uit.

Over de volle lengte van het huis liep een met grind bedekt terras, beschut door drie schitterende platanen, en aan de westkant lag, verstopt tussen de palmen, een kas. Links en rechts van het terras liep een trap omlaag naar een kleine Franse tuin met overwoekerde bloemperken, omlijst door buxusheggen, en rozenlaantjes. In het midden van de tuin lag een vijver met een prachtige stenen fontein.

Het is eind oktober 1940. In de donkere eetkamer zitten twaalf volwassenen en twee kinderen om de tafel. Er dringt maar weinig licht door tot de donkere hoeken van de kamer, zodat de aftandse staat van het gescheurde kunstlederen behang en de leren stoelen niet opvalt. Boven het barokke dressoir hangt een zwaar gevernist schilderij van het Franse platteland. De kamer heeft een oudwereldse elegantie. Midden op tafel staan twee grote insecten met een driehoekige kop, gecamoufleerd door takken en groene bladeren. Het zijn bidsprinkhanen. Het mannetje heeft zojuist het vrouwtje bestegen en zij heeft zich omgedraaid en is langzaam begonnen haar partner op te eten.

De mensen aan tafel lachen erom. Althans sommigen. De show is een substituut voor eten. Ook al heeft iedereen voedselbonnen ingeleverd, de maaltijd die madame Nouget, de kokkin, in elkaar heeft geflanst, is niettemin karig. Maar er is voldoende goedkope rode wijn en een polentapudding die met zoetstof eetbaar is gemaakt.

Er zijn twee ceremoniemeesters aan deze tafel. Aan het ene eind zit André Breton, de dichter die het surrealisme uitvond. Hij is degene die de bidsprinkhanen uit de tuin heeft meegebracht. Hij is het soort man wiens bijna onverdraaglijke uitstraling je onverhoeds van je stuk brengt, ook al probeert hij nog zo hard de schok te verzachten, het soort man dat je het gevoel geeft dat de grond onder je voeten wegzakt.[13] Zo herinnerde een jonge vriendin zich hem. Maar Bretons aantrekkingskracht is zowel voor mannen als voor vrouwen onweerstaanbaar. Hij heeft een ironische stijl, een air van ingehouden zelfvertrouwen. Niet te missen is zijn opmerkelijke kop, bijna te groot voor zijn lichaam, met een dikke bos haar dat vanaf zijn hoge voorhoofd naar achteren golft en nog altijd kastanjebruin is, ook al is hij nu vierenveertig. (Zijn imposante hoofd staart je vanaf de schouders uitdagend aan, zei zijn vriend Man Ray ooit.)[14] Maar in feite is het de mond, de vooruitstekende, vlezige onderlip die hem zo onweerstaanbaar maakt. En de bleekgroene ogen. Een eigenzinniger en toch uitnodigend gezicht is nauwelijks voor te stellen. Breton is een kunstenaar in ballingschap in zijn eigen land, hij zit, net als de anderen aan deze tafel, in de val en hoopt weg te kunnen. Aanvallen in de rechtse, collaborerende pers, worden steeds talrijker. Frankrijk is een gevaarlijke plek geworden.

Naast hem zit zijn vrouw Jacqueline Lamba. Nog maar dertig, met blonde leeuwenlokken die even indrukwekkend zijn als die van haar man en een stormachtig karakter dat haar de bijnaam Quatorze-Juillet heeft bezorgd. Ze is een intelligente vrouw, schilderes en schrijfster, die de kost verdiende als onderwaternaaktdanseres in het Coliseum, een variététheater op Montmartre, toen Breton haar voor het eerst ontmoette. Hij beweert altijd dat hij bij hun eerste afspraak in het Café de la Place Blanche haar aanwezigheid al voelde voordat hij haar zag. ‘Het was net alsof ze in het volle daglicht in het schijnsel van een lamp liep en ze was schandalig mooi.’[15] Aan de andere kant van hem zit hun dochter Aube, op wie hij stapeldol is en die, ook al is ze pas vijf, vaak bemiddelt als het rommelt tussen hem en zijn jonge vrouw. Toen ze nog maar acht maanden was, schreef hij zijn dochter een schandelijke brief: ‘Heel lang heb ik gedacht dat het volslagen waanzin was om een kind ter wereld te brengen. Ik heb het in elk geval degenen die mij ter wereld brachten kwalijk genomen.’[16] Dit was meer dan loos vertoon. Breton heeft zijn halve leven gevochten tegen de conventies van het hopeloos correcte, kleinburgerlijke milieu van zijn jeugd. Hij heeft een afkeer van correctheid. Het is zijn ambitie de menselijke geest opnieuw uit te vinden.

De andere ceremoniemeester aan tafel, schuin tegenover hem, is Victor Serge. Is het voor Breton een geheel nieuwe ervaring om gevaar te lopen vanwege zijn geschriften, voor Serge is het maar al te bekend. Hij is bijna een professionele vluchteling; dit is zijn vierde ballingschap, zijn zevende vlucht in twintig jaar.[17] Nu zit hij in het nauw en wacht in de villa op zijn laatste ontsnapping. Geboren in België en sinds zijn dertiende op eigen benen zag hij Rusland, het land van zijn voorouders, voor het eerst begin 1919, toen hij erheen ging om deel te nemen aan de Russische Revolutie. Al zijn bolsjewistische kameraden zijn nu dood, uitgeroeid tijdens de stalinistische zuiveringen. Doordat hij in het Frans schrijft, is hij een bekende romancier en historicus geworden. Hij ziet eruit als een zachtaardige professor met een ziekenfondsbril en warrig grijs haar, dat hij met een Franse baret in toom probeert te houden. Als je hem hoort praten, zeggen de anderen, is het alsof je een Russische roman leest. Op zijn vijftigste heeft hij een even helder beeld van wat er in Frankrijk gebeurt als ieder ander aan tafel.

Naast Victor Serge zit zijn partner, Laurette Séjourné. Ze heeft donker haar, ze is zwijgzaam en heeft soms als ze er zin in heeft de neiging te flirten. Twintig jaar jonger dan Serge is ze, klein en heel mooi. Ze is gereserveerd en heeft daar alle reden toe. Anders dan de anderen in de kamer, met uitzondering van Serge zelf, beseft ze ten volle het gevaar waarin hij, en daarmee zij, verkeert. Later zou ze zeggen dat ze eigenlijk te jong was om met hem te trouwen; zijn leven ‘zo vol tragedie en kwaad’ was voor haar niet te bevatten.[18]

Aan de andere kant van hem zit zijn twintigjarige zoon Vlady, een begaafd schilder al, die zich niet veel met de anderen bemoeit. Meestal zit hij te tekenen in de tuin. Hij heeft samen met zijn vader de ballingschap in Siberië overleefd en is een meester in improviseren. Hij maakt zich geliefd bij zijn medevluchtelingen door in een periode van grote voedselschaarste rolletjes te maken van gedroogde vruchten en noten uit de tuin, waarmee ze hun honger stillen. Serge wil wanhopig graag weg uit Frankrijk, maar hij weigert te vertrekken zonder zijn zoon, wiens leeftijd hem kwetsbaar maakt voor gevangenschap of dwangarbeid. En dus wachten ze beiden in spanning af, hopend op een visum voor Amerika.

Binnen een tijdsbestek van enkele maanden nemen diverse andere kunstenaars hun intrek in Villa Air-Bel. Na voor de tweede keer te zijn vrijgelaten uit de gevangenis vindt de schilder Max Ernst hier een veilige haven, voor korte tijd samen met Peggy Guggenheim. En ook de Franse dichter Benjamin Péret en zijn minnares, de Catalaanse schilderes Remedios Varo. Van alle bewoners van de villa zijn zij degenen wier verblijf het schokkendst was en die het langst op redding moesten wachten.

Voor al deze kunstenaars was het leven vóór de oorlog hoofdzakelijk prettig geweest. Overdag werkten ze in hun Parijse vertrekken en ’s avonds zaten ze in populaire cafés. Om kort te gaan, ze waren de crème de la crème van de Franse kunstwereld. Nu leven ze in angst en zijn ze op de vlucht om het vege lijf te redden.

Aan dezelfde tafel zit een mengelmoes van jonge mensen, in leeftijd variërend van vijfentwintig tot drieëndertig, die – wellicht tot hun eigen verbazing – opeens tot degenen behoren die bereid zijn hun leven te wagen om dat van anderen te redden.

Een Amerikaanse erfgename van een fortuin, Mary Jane Gold, is een van de meest fascinerende: eenendertig en alleenstaand, eigenzinnig en gewend om de dingen op haar eigen manier te doen. Aan het begin van de oorlog in september 1939 had de Amerikaanse ambassadeur, William C. Bullitt, alle Amerikanen opgeroepen terug te keren naar de Verenigde Staten, maar Gold was gebleven.[19] Ze omschrijft zichzelf als een WASP (White Anglo-Saxon Protestant, ofwel een burgerlijke, traditionele Amerikaan) uit de betere kringen, geboren in Chicago, opgeleid in New York en vervolmaakt op een privéschool in Italië. De voorgaande tien jaar heeft ze, levend van haar toelage, in Europa doorgebracht, waar ze haar tijd verdeelde tussen Parijs, Londen, de Rivièra en populaire skioorden in Zwitserland. Mooi, blond, gekleed in haute couture, in het bezit van een Daimler en een sportvliegtuigje, een Vega Gull, zou ze zomaar voor domweg frivool kunnen worden aangezien, maar onder al die uiterlijkheden zit een geweldig gevoel voor humor, een voorliefde voor gevaar en een grote edelmoedigheid. Ze is bij de oorlog betrokken geraakt doordat ze een paar vrienden hielp weg te komen uit Parijs, waarna ze is blijven helpen.

Naast haar zit Miriam Davenport, vijfentwintig jaar oud, een kleine, pittige jonge vrouw. Wat uiterlijk betreft is ze gewoontjes, bijna frikkerig, ze kleedt zich traditioneel en draagt het lange haar in twee vlechten, die ze rond haar hoofd windt. Ze groeide op in New Rochelle in de staat New York. Vlak voordat ze afstudeerde aan Smith College in 1937 stierf plotseling haar vader en vervolgens haar moeder. De schok was meedogenloos. Daarbij bleek ze te zijn opgezadeld met hun schulden en was ze verantwoordelijk voor haar broertje van tien. Ze besloot haar doctoraal kunstgeschiedenis te halen, waarmee ze hoopte werk te vinden en het gezin te herenigen. Nadat ze een oom had gevraagd de zorg voor haar broertje op zich te nemen op zijn boerderij in North-Carolina toog ze in de zomer van 1938 met een Carnegiebeurs naar Frankrijk. Ze was halverwege haar licence libre en stond op het punt examen te doen toen de Duitsers in juni 1940 Frankrijk binnenvielen en de universiteit van Parijs haar deuren sloot. Ze trok naar het zuiden, waar ze helaas verzeild raakte in de mensenstroom die voor de Duitse opmars uit vluchtte. Terwijl ze in Marseille op een visum voor Joegoslavië wacht, waar ze zich hoopt te verenigen met haar vriend, besluit ze zich nuttig te maken door zich in te zetten voor vluchtelingen.

Varian Fry zit tegenover haar. Hij is net drieëndertig geworden. Terwijl hij Miriam Davenport volkomen vertrouwt en zich steeds meer op haar verlaat, vindt hij Mary Jayne Gold nog altijd een amateur. Niettemin draait een groot deel van zijn operatie stilletjes op haar geld, dat gul gegeven wordt. Voorlopig is Fry de belangrijkste persoon in de kamer. Hij is de reden waarom ze allemaal hier zijn.

Varian Fry was op 14 augustus aangekomen in Marseille, waar hij van plan was drie weken te blijven. Hij was erheen gestuurd door de Emergency Rescue Committee, die precies was wat de naam al zei: een Amerikaans comité dat in allerijl was ingesteld door Europese ballingen en New Yorkse vrijdenkers tot wie het opeens was doorgedrongen dat de nazi’s jacht maakten op kunstenaars en intellectuelen in Frankrijk. Fry had een lijst van tweehonderd mensen gekregen die hij moest redden. In de vaste overtuiging dat de zaak vlot zou kunnen worden afgehandeld, had hij een maand vrij genomen van zijn werk. Hij wist weinig van sociaal werk of illegale activiteiten. Eigenlijk was hij een classicus, maar hij sprak Frans en Duits en was dol op kunst. Het idee om kunstenaars te redden die gevaar liepen, sprak zijn zucht naar avontuur en rechtsgevoel aan.

De dag waarop hij het gare Saint-Charles in Marseille uit liep in zijn chique pak met vilthoed zag hij er nogal misplaatst uit: een lichtelijk zelfingenomen, uiterlijk niet van zijn stuk te brengen Harvard-student, die geen flauw benul had waaraan hij begon. Toch wekt de openhartige blik achter de bril met schildpadmontuur nu, tweeënhalve maand na zijn aankomst, vertrouwen. Het zijn z’n Amerikaanse directheid en vriendelijkheid die mensen geruststellend vinden. En eind oktober vinden we Fry in Villa Air-Bel, waar hij de indrukwekkendste illegale vluchtroute uit het Franse Marseille heeft opgezet.

En dan is daar ook nog Daniel Bénédite, negenentwintig jaar en overtuigd socialist, die voor de oorlog bij de Préfecture de Police in Parijs had gewerkt. Vluchtelingenorganisaties wisten dat hij degene was bij wie ze moesten zijn als ze hulp nodig hadden. Hij was degene die de bureaucratie kon omzeilen. Sterker nog, via hem hadden aanhangers een verblijfsvergunning voor Victor Serge kunnen krijgen nadat die in 1936 was vrijgelaten uit zijn Siberische ballingsoord en stateloos was geworden. Danny Bénédite is in Marseille omdat hij zich niet kon voorstellen dat hij in Parijs zou blijven en voor de Duitsers zou werken. Hoewel hij nog maar kortgeleden door Fry is aangenomen, is hij nu al diens rechterhand. Hij is een methodische, nuchtere jongeman die lieden die zich volgens hem aangetrokken voelen tot het zogenaamd romantische reddingswerk graag sarcastisch van repliek dient. Hij heeft een hekel aan niet-ingecalculeerde risico’s.[20] Hij zit naast zijn Britse vrouw Theo en hun tweejarige zoontje Pierre, die ze liefkozend Peterkin noemen.

Er wonen nog twee andere ERC-medewerkers in de villa. Jean Gemähling is een jonge blonde, blauwogige Fransman uit Straatsburg die perfect Engels spreekt, omdat hij als kind door zijn vader, een professor, naar een particuliere kostschool in Engeland werd gestuurd. Hij is heel verlegen en zal binnenkort verliefd worden op een van de theatraalste en trouwste bezoekers van de villa, Consuelo de Saint-Exupéry. Gemähling is een vriend van Bénédite, een medeoverlevende van de slag bij Duinkerken. Hij wil naar Groot-Brittannië, waar hij zich hoopt aan te sluiten bij de troepen van generaal Charles de Gaulle, die vecht voor een vrij Frankrijk. En ten slotte Marcel Verzeano, die door iedereen Maurice wordt genoemd, een jonge Roemeen, net klaar met zijn studie aan de Parijse faculteit geneeskunde, die door Fry is aangesteld om hulp te verlenen aan zijn op de vlucht zijnde cliënten, van wie sommige ziek zijn of op de rand van een zenuwinzinking balanceren, maar te bang zijn om hun gezicht te laten zien in een dokterswachtkamer.

Ondanks de goedmoedige sfeer, de spelletjes van André Breton met zijn macabere bidsprinkhanen en de verbazingwekkende, door Victor Serge geleide gesprekken die tientallen jaren van culturele en politieke geschiedenis beslaan, heerst er angst in deze kamer. Buiten patrouilleren de Franse politie en zelfs de Gestapo. Het is niet de vraag óf de politie zal aankloppen, maar wanneer. Wat vanuit deze kamer wordt georganiseerd – onschuldige vluchtelingen redden van deportatie en de dood – is niet langer legaal. Iedere persoon hier beseft dat de politie dossiers van hen allen bijhoudt. De situatie is zeer precair. Hun reddingsacties kunnen ieder moment worden bestempeld als landverraad en bestraft met gevangenschap of erger. De jonge Amerikanen menen dat hun Amerikaanse staatsburgerschap hen beschermt, maar de anderen maken zich wat dat aangaat geen enkele illusie. In het ongewisse verkeren, dat is het meest zenuwslopend.

In de groep worden uiteenlopende vragen opgeworpen. Wie wordt vluchteling? Wie wordt redder? Hoe besloot iedereen in de kamer aan welke kant hij of zij stond? Was dat een keus of was het, zoals zo veel dingen die mensen doen, simpelweg het onvoorziene resultaat van een serie keuzes, meer ingegeven door toeval dan door een zekere beslissing?

En hoe kan het dat een vredelievend land, dat de principes van vrijheid en democratie hoog in het vaandel heeft staan, niet alleen opeens wordt binnengevallen door een buitenlands leger, maar ook nog wordt geregeerd door een autoritair regime met zijn eigen fascistische ideologie? De grootste bedreiging voor de mensen in deze kamer, althans voorlopig, is niet de Duitse vijand, maar hun medeburgers, aanhangers van het collaborerende Vichy-bewind.

Meer dan zeven jaar van opeenvolgende gebeurtenissen zijn nodig geweest om deze twaalf mannen en vrouwen hier aan tafel te krijgen. Voor hen lijkt er misschien geen logica in dit voorwaartse momentum te zitten. Alles gebeurde simpelweg terwijl iedereen de andere kant op keek. Maar achteraf gezien blijkt dat momentum onverbiddelijk en onstuitbaar, als ijzervijlsel dat wordt aangetrokken door een magneet. Er was maar één uitkomst mogelijk: deze doodscultuur.

De twaalf mensen om de tafel zullen elkaar zo dadelijk vol verbazing aankijken, verstijfd van schrik om de gruwelijke situatie waarin ze zich opeens blijken te bevinden. Niemand had zich die kunnen voorstellen, en hoewel ze nooit terug zouden willen naar deze gruwel, begrijpen ze heel goed het belang ervan. Ze worden gedwongen te definiëren wie ze zijn en waartoe ze in staat zijn. Nu moeten ze vaststellen wat ze tot geen enkele prijs willen verliezen.

[12] Miriam Davenport, An Unsentimental Education: A Memoir by Miriam Davenport Ebel (1915-1999), p. 63. Webpagina www.varianfry.org/ebel_memoir_en.htm

[13] Mark Polizzotti, Revolution of the Mind: The Life of André Breton (De Capo Press, New York, 1997), p. 480.

[14] Ibid., p. 22.

[15] Ibid., p. 402.

[16] Ibid., p. 5.

[17] Victor Serge, Memoirs of a Revolutionary, vert. Peter Sedgwick (Writers & Readers, Londen, 1984), p. 361.

[18] Susan Weissman, Victor Serge: The Course Is Set on Hope (Verso, Londen, 2001), p. 183.

[19] William Wiser, The Twilight Years: Paris in the 1930s (Carroll & Graf Publishers, New York, 2000), p. 243.

[20] Andy Marino, A Quiet American: The Secret War of Varian Fry (St. Martin’s Press, New York, 1999), p. 213.