Esther Gerritsen

Dorst

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

© Esther Gerritsen, 2012

Omslagillustratie en -ontwerp © Berry van Gerwen

isbn 978 90 445 2519 9

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vijfde druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Het is de eerste keer in haar leven dat Elisabeth haar dochter onverwachts treft. Ze komt van de apotheek op de Overtoom, wil net oversteken naar de tramhalte als ze haar dochter ziet fietsen aan de andere kant van de straat. Haar dochter ziet haar ook. Elisabeth staat stil. De dochter stopt met trappen maar remt nog niet. De hele Overtoom zit tussen hen in, twee fietspaden, twee rijbanen en een dubbele trambaan. Elisabeth weet meteen dat ze haar dochter moet vertellen dat ze doodgaat en ze lacht als iemand die van plan is een grap te vertellen.

Vaak weet ze niet wat ze tegen haar dochter moet zeggen, maar nu heeft ze toch echt iets. Onmiddellijk daarna beseft ze dat zoiets niet te enthousiast gebracht mag worden en misschien ook niet nu. Ondertussen steekt ze de Overtoom al over en denkt aan haar huisarts, die almaar vraagt: ‘Deel je het wel met mensen?’ en hoe fijn het zou zijn als ze bij een volgend consult het goede antwoord kan geven. Ze loopt tussen twee auto’s door. Haar dochter remt en stapt van haar fiets. Elisabeth houdt de plastic apotheektas met morfinepleisters en hoestdrank stevig vast. De tas is het bewijs van haar ziekte, alsof haar woorden het nooit alleen af kunnen, en de tas is ook al het excuus. Omdat ze het echt niet zo had willen zeggen, hier, zo ongepast op straat, maar de tas had haar al verraden. Toch? Ja? Ook steekt Elisabeth zo abrupt de Overtoom over, vlak achter een tram langs, omdat het niet hoort, haar kind aan de overkant en zij hier. Een dochter hoor je niet onverwachts te treffen.

Ooit was de dochter er doorlopend, en toen ze er later niet was, had Elisabeth haar zelf ergens afgeleverd. Nog later was er een bezoekregeling en de laatste jaren was er niet veel, maar in ieder geval bleven de verjaardagen. Altijd was het duidelijk en ze had zichzelf aangewend niet aan de dochter te denken als de dochter er niet was. Ze bestond op afgesproken tijden. Maar nu fietst zij daar, terwijl er niets is afgesproken en daarom klopt het niet en moet er iets opgelost, veranderd, bijeengevoegd, moet ze nu nog een trambaan over, vlak na de taxi die claxonneert en die haar jas doet opwaaien. Haar dochter trekt haar fiets het trottoir op. De laatste rijbaan is leeg.

Elisabeth ziet meteen dat haar dochter weer dikker is geworden en ze zegt snel: ‘Heb je je haar nu nog korter geknipt?’ omdat ze als de dood is dat haar dochter het aan haar ziet, die gedachte over dat dikke. Elisabeth praat graag over hun haar. Ze hebben dezelfde kapper.

‘Nee’, zegt haar dochter.

‘Andere kleur dan?’

‘Nee.’

‘Nog steeds dezelfde kapper, toch?’

‘Ja.’

‘Ik ook’, zegt Elisabeth.

Haar dochter knikt. Het begint zacht te regenen.

‘Waar ga je heen?’ is te bemoeizuchtig, daarom maar: ‘Maar jouw huis is toch in Oost?’

‘Ik moet eruit, binnenkort.’

‘O,’ zegt Elisabeth, ‘dat wist ik niet.’

‘Hoe had je dat ook moeten weten?’

‘Dat … weet ik niet.’

‘Ik weet het zelf net.’

‘Nee, dan had ik het niet kunnen weten.’ Het gaat harder regenen. ‘We worden nat’, zegt Elisabeth.

Onmiddellijk maakt haar dochter aanstalten om weer op haar fiets te stappen en ze zegt: ‘We bellen wel, ja?’

‘Monstertje van me’, zegt Elisabeth. Zo noemde haar vader haar altijd. Nog steeds. Als hij het zegt, klinkt het grappig. Haar dochter kijkt haar aan met open mond. Dan bewegen haar lippen. Ga weg, zegt ze, zonder geluid. Het is niet de bedoeling dat Elisabeth het hoort en dat respecteert ze; ze heeft pijn in haar maag, maar ze heeft het niet gehoord. Het korte haar van haar dochter ligt plat en nat op het hoofd. Elisabeth denkt aan handdoeken en wil haar dochter afdrogen, maar haar dochter draait zich van haar af, één voet al op de trapper.

Dus moet Elisabeth wel zeggen: ‘Ik heb een nieuwtje.’ Gelukt. Haar dochter kijkt weer om.

‘Wat dan?’

‘Sorry,’ zegt ze, ‘ik breng het helemaal verkeerd, het is niets leuks.’

‘Wat dan?’

‘Maar ik wil ook niet dat je het te zwaar opvat.’ Langzaam tilt ze haar plastic apotheektas omhoog. Met twee handen houdt ze de tas voor zich, het logo duidelijk zichtbaar. ‘Jij zult wel denken: waarom is ze niet op haar werk?’

Haar dochter kijkt niet naar de tas.

‘Wat?’

‘Ik kom net van de apotheek.’

‘En?’

‘Het is de dokter. Hij zegt het.’ Ze laat de tas zakken.

‘Wat zegt de dokter?’

‘Dat ik het moet delen.’

‘Wat, mama?’

‘Dat ik misschien doodga. Maar we weten niet wanneer, hoor. Het kan nog maanden duren.’

‘Doodga?’

‘Vanwege de kanker.’

‘Kanker?’

‘Het is maar een verzamelnaam voor heel veel ziekten eigenlijk, het klinkt alleen zo akelig.’

‘Wat heb je dan?’

‘Och, dat is een heel technisch verhaal.’

‘Hè?’

‘Het is begonnen in mijn nieren, maar …’

‘Sinds wanneer?’

‘Dat moet al jaren gaande zijn.’

‘Nee. Hoelang weet je dat al?’

Elisabeth denkt aan de kapper, aan wie ze het als eerste vertelde. Daar komt ze om de maand en de nieuwe afspraak is deze week. Het moet dus in ieder geval langer dan …

‘Hoelang, mama?’

‘We worden echt heel nat als we hier blijven staan.’

‘Hoelang?’

‘Ik ben aan het tellen.’

‘Dagen? Weken?’

‘Ik tel.’

‘Maanden?’

‘Neueu, geen maanden.’

‘Jezus.’ Haar dochter lijkt boos.

‘Ik had het niet moeten zeggen, hè?’

‘Maar … doen ze er iets aan?’

‘Nu even niet, nee.’

‘Ze gaan er iets aan doen?’

‘Als ze er iets op weten wel.’

‘En weten ze dat?’

‘Nu even niet.’

‘… en dus?’

‘Sorry,’ zegt Elisabeth, ‘ik had het niet zo moeten zeggen. We worden hartstikke nat.’ De tas verbergt ze nu achter zich.

‘Dat je … misschien … maar niet zeker?’

‘Het is niet waarschijnlijk dat je met zoiets nog lang leeft.’

‘Niet waarschijnlijk?’

‘Waarschijnlijk niet.’

‘Jezus.’

‘We moeten maar even bellen. We bellen. Ja? Bellen we?’

En dan gaat Elisabeth zo snel mogelijk weer terug de Overtoom over. Ze glijdt uit op de eerste trambaan, maar komt onmiddellijk weer overeind. Zo snel als ze naar haar dochter toe wou, zo snel, nee sneller, wil ze nu van haar vandaan. De trams bellen en Elisabeth denkt aan hoe haar dochter haar kamer schilderde.

‘Ik begin gewoon te schilderen’, zei ze eens, ‘als ik daar zin in heb. Ik trek geen oude kleren aan, ik plak niks af, want als ik aan alle voorbereidingen denk, heb ik al geen zin meer. Ik begin gewoon, en dan ben ik achteraf net zo lang bezig met de troep opruimen en de vlekken weghalen als met het schilderen zelf.’

Dat was exact wat Elisabeth zojuist had gedaan. Ze was gewoon begonnen, op het verkeerde moment, op de verkeerde plek, in de verkeerde kleren. Ze had het in één keer gedaan en nu moest ze alleen nog maar de troep opruimen en hopen dat het daarna beter was dan voor ze aan de klus begon.

Zonder om te kijken loopt ze naar de tramhalte en denkt aan haar kapper, met wie de gesprekken nooit misgaan. De woorden tussen haar en de kapper rinkelen als muntgeld, het zijn snelle, korte melodieën.

‘Wat ik nou toch heb.’

‘Nou?’

‘Die pijn in mijn rug, hè …’

‘Ja, dat zei je.’

‘Is toch kanker.’

‘Meen je niet.’

‘Het zit helemaal vol.’

‘Och, meid.’

‘Ik heb het zelf gezien. Op de foto’s.’

‘En nu?’

‘Nu kijken ze of ze het kunnen stoppen.’

‘En kunnen ze dat?’

‘Gaan ze kijken.’

‘Gaan ze kijken.’

‘Ja.’

‘Kind.’

‘Niet tegen het meisje zeggen, dat jij het als eerste wist.’

‘Ze weet het nog niet?’

‘Zo vaak zie ik haar niet.’

‘Nee hè?’

‘Niet vaker dan jij.’

‘Ze moet weer geverfd.’

‘Verft ze het?’

‘Highlights.’

Geen woord is ongepast bij de kapper. Als hij haar haar föhnt, spreken ze luid. Ook woorden die op andere plekken gefluisterd worden, mag zij daar boven het lawaai uit schreeuwen.

Dan roept de kapper: ‘Die vrouw hierboven is niet helemaal goed!’

Elisabeth vraagt: ‘Wat heeft ze dan?’

De kapper zegt: ‘Beroerte, denk ik.’

Elisabeth: ‘Praat ze raar?’

De kapper zet de föhn uit en doet de bovenbuurvrouw na.

Soms zit er een klant te wachten, een man die een tijdschrift leest. Natuurlijk weet de kapper dat hij alles hoort, maar dat kan de kapper niet deren. De kapper spreekt niet met klanten die niet aan de beurt zijn. Elisabeth heeft moeite met de stille getuige. Zo iemand die er altijd wel lijkt te zijn. Iemand die doet alsof hij niets opmerkt, maar met zijn bestaan de dingen toch ongepast maakt.

#

Mijn moeder gaat dood, denkt Coco en dat ze die zin hardop wil uitspreken. Ze weet ook tegen wie en ze verheugt zich al op zijn troost. Het gevoel in haar buik lijkt op verliefdheid, dat herinnert ze zich nog heel goed van vorig jaar, al kan het evengoed honger zijn. Vreemd, dat ze zo gewoon doorfietst, nog de weg weet naar de traiteur op de Rozengracht. Het voorsorteren op de grote kruising gaat soepel als altijd, ze gaat diagonaal de tramrails over. Niet dat ze had verwacht dat emoties haar het fietsen op zo’n moment onmogelijk zouden maken, ze is verre van sentimenteel, maar toch verlangt ze naar een passende daad. Ze wil er graag bij stilstaan en dit gevoel lijkt toch echt wel op honger. Zo ver is het niet terug naar de snackbar in de Kinkerstraat die raspatat serveert.

Als ze de snackbar nadert ziet ze dat de blauwe letters op de gevel niet langer De Vork spellen maar Corner Inn, er is een nieuwe eigenaar, en nu weet ze dat het gevoel in haar maag geen verliefdheid is en geen honger maar paniek, want godverdomme, ze hebben toch nog wel raspatat?

Pas na het uitspreken van de bestelling: ‘Eén raspatat met en twee frikandellen alstublieft’, pas na het afrekenen (heeft hij haar wel goed verstaan?) en nadat de frikandellen het vet in zijn gegleden, pas als de man zich omdraait en de verdekt opgestelde raspatatmachine bedient, zucht ze, draait zich om en neemt opgelucht plaats aan het tafeltje voor het raam, met uitzicht op de sleutelzaak aan de overkant van de straat. Ze zakt onderuit op het harde plastic kuipstoeltje, is gelukkig, denkt kalm: wat was dat andere mooie gevoel ook alweer? en vindt tot haar schrik haar moeders doodsbericht.

Ze staart naar de brandkasten in de etalage van de sleutelzaak, op zoek naar passende gedachten, en is zelf tamelijk tevreden met: straks zal ik kunnen denken: hier zat ik toen ik net had gehoord dat mijn moeder doodging.

De nieuwe eigenaar brengt de patat en frikandellen op een plastic bruin dienblad. Ze neemt het eten niet van het blad af. Ze zou langzaam moeten eten, het liefst in een serene stemming, maar ze doet dat niet.

Als alles op is, zit ze daar roerloos en staart naar de sleutelzaak. Net zo graag als ze het nieuws wil meedelen vindt ze dat je met zoiets moet wachten. Ook weet ze dat het pas half vier is. Zijn laatste cliënt vertrekt om vier uur, dan is hij tegen half vijf thuis.

‘Buiten mijn ouders’, had ze gezegd, ‘ken ik niemand die nog een vaste lijn heeft.’

‘Ja,’ zei hij, niet voor het eerst, ‘je bent te jong voor me.’

Door de telefoon vertellen is jammer, dan mist ze zijn gezichtsuitdrukking. Ze zal bellen en inspreken dat hij zeker bij haar moet eten vanavond, dat ze truffelpasta heeft gehaald aan de andere kant van de stad.

Hans wordt woest. Coco kijkt naar de rode gloed op zijn wangen en is blij, alsof ze raak schiet in de schiettent en er rozen omhoogspuiten.

‘Dat vertelde ze je zo?!’ zegt Hans, ‘op de Overtoom?! “Ik ga dood” op de Overtoom?!’

Coco knikt, wild, als een kind. ‘Ja, zo ja, vlak voor ik weg wilde fietsen.’

Hans hangt niet meer tegen het aanrecht, hij staat met zijn handen in zijn zij, zijn buik steekt vooruit. ‘En toen ging ze weer? De trambaan over en dat was het?’ Zijn ogen zijn groot.

‘We bellen wel, zei ze nog.’

‘We bellen wel?!’ Hij steekt zijn buik nog verder naar voren.

‘Ja, dat zei ze.’ Coco blijft maar knikken en zegt nog net niet: erg hè?

‘En dat was het?’ vraagt Hans.

Het water kookt, Coco zet het vuur zachter.

‘O ja,’ roept ze nu bijna, ‘of ik mijn haar had geknipt, vroeg ze ook nog!’

‘Wat een afgrijselijke vrouw! Wat moet dat een af-grij-se-lij-ke vrouw zijn.’

Coco glimlacht van oor tot oor. Ze baadt in de verontwaardiging waar hij zo goed in is.

Ze zegt: ‘Ach,’ en nog eens: ‘ach.’ Ze laat de truffelpasta heel voorzichtig van de houten lepel in het kokende water glijden en wacht op meer verontwaardiging, hardere uitroepen.

‘Je mag de borden op tafel zetten. Over drie minuten kunnen we eten.’

‘Ach?’ herhaalt Hans.

‘Ach,’ zegt Coco, ‘misschien overviel het haar.’

‘Ach?’ zegt Hans weer.

‘Ach.’

‘Ga je zó doen.’

‘Hè?’

‘Nee, nee, nee.’ Hans doet een paar passen achteruit, alsof hij de situatie van een grotere afstand wil bezien. ‘Dit ken ik van jou. Mij een beetje zitten voeden met die vreselijke verhalen over je ouders, en dan zelf de redelijke uithangen. “Ach.” En maar met nieuwe details komen, mij maar laten schelden en dan ga jij ze lopen verdedigen. Ik ga hier geloof ik maar eens niet aan meedoen. Ik ga hier gewoon geen mening over hebben. Ja, zeg eens, Coco, wat vind jij hier nou van?’ Hans kijkt triomfantelijk. Hans dekt geen tafel en de pasta is over twee minuten klaar.

‘De borden’, zegt ze. Hans pakt de borden.

‘Nou?’

‘Misschien had ze het … anders moeten brengen?’

‘Ik weet het niet, zeg jij het maar.’

Coco kijkt naar de klok op de magnetron en voelt dat het feest bedorven is.

Hans blijft niet. Hans moet werken.

‘Een cliënt?’

‘Ik moet werken.’

‘Een cliënt?’

‘Leeswerk.’

‘Je kunt hier lezen.’

‘Schatje toch,’ hij kust haar op haar voorhoofd, ‘ik bel je voor ik ga slapen, goed?’

Ze knikt langzaam.

‘Of je moet zeggen: het is heel belangrijk voor me dat je blijft.’

Coco zegt niets. Ze weet niet wanneer het belangrijk is. Het lijkt een joker, die je maar eenmaal mag inzetten. Ze bewaart ’m.

Ze heeft hem een jaar geleden ontmoet in de wasserette. Een man van middelbare leeftijd die niet wist hoe een wasmachine werkte. Ze had zelf net haar was erin gedaan en vroeg zich af of ze weer naar bed zou gaan of ergens koffiedrinken. Ze vermoedde dat ze nog dronken was van de avond ervoor en dat de hoofdpijn later zou komen. Toen kwam hij binnen. Ze zat nog gehurkt voor de machine. Hij droeg zo’n dure lange zachte wollen jas. Hij bleef staan voor de machine naast haar. Onder zijn ene arm had hij een boek en een krant, onder zijn andere een grote leren weekendtas met was. Hij zakte door zijn knieën, de zachte jas raakte de tegels. Hij opende de machine en deed er zijn bonte én witte was in. Hij had een vers uitgeschoren nek, nog een beetje rood, net naar de kapper geweest. Hij staarde naar het apparaat, zij staarde naar hem. Ze vroeg zich af of hij een piano had.

Hij zuchtte en ze wilde zeggen: geef mij de was, jongen, kom hier, laat mij het doen. Alsof ze ook wist dat ze hem zo hulpeloos nooit meer zou meemaken, dat het nu moest gebeuren, anders verdween die man met zijn zachte jas, zijn uitgeschoren nek en piano zo weer uit haar leven.

Heel zacht begon ze tegen hem te praten. Zodat niemand zou horen dat ze hem hielp.

‘Je moet die echt witte spullen er even uit halen. Die gaan verkleuren.’

Hij keek haar aan, en deed niets. Ze dacht dat het te intiem was om aan zijn was te zitten, maar deed het toch. Ze trok twee witte handdoeken en een T-shirt uit de wasmachine.

‘Verder nog?’

Hij schudde langzaam van nee.

‘Je neemt het bonte wasprogramma op veertig graden. Hier. Veertig graden is altijd goed. Of zit er wol tussen?’ Hij schudde weer van nee. ‘Heb je wasmiddel bij je? Of wil je van hier?’

‘Van hier?’

‘Dat is vies.’ Ze haalde het pak waspoeder uit haar tas. ‘Neem dat van mij maar. Twee scheppen. In het laatje daar. Rechtervak, links is voorwas.’

Hij nam het pak niet aan, dus vulde zij het vak met waspoeder. Ook deed ze er haar eigen wasverzachter in. Terwijl ze bezig was bleef hij haar bekijken.

In plaats van haar te bedanken zei hij: ‘Dat doe jij goed, zoals jij mij helpt, jij hebt didactische kwaliteiten, daar moet jij zeker iets mee doen.’

Hoe hij hun rollen zo snel probeerde om te draaien vertederde haar. Hij werd er nog hulpelozer van: een man die zich niet kon laten helpen.

Hij stond op en ging op het bankje tegen de muur zitten. Hij liet zijn boek op schoot liggen, vouwde de krant open en zij zei hem niet dat je de eigenaar gewoon een euro extra kon geven, dat hij dan alles voor je in de droger overlaadde en later opvouwde en dat je hier niet hoefde zitten wachten. Ze ging naast hem zitten en vroeg een deel van zijn krant.

‘Welke deel wil je?’

Ze wilde niet antwoorden: maakt niet uit, en zei: ‘Economie graag.’

Ze zweeg en voelde zijn lichaamswarmte, rook een vage geur van parfum. Ze deed alsof ze de beursberichten las en hield haar hoofd een beetje schuin, om dichter bij hem te komen. Ze had haar hoofd in zijn schoot willen leggen, op die wollen jas.

Ze zou willen zeggen: ‘Als jij dat wilt, dan blijf ik thuis vanavond.’ Ze zou nergens meer heen hoeven. Ze dacht aan haar vrienden, met wie ze gisteren in de kroeg had gezeten, en hoe ze ze allemaal zo zou inruilen voor een man met een piano.

Alhoewel ze die middag haar was zelf droogde en vouwde, gaf ze de eigenaar later toch nog een euro, en ook haar telefoonnummer, zodat hij haar zou bellen wanneer de hulpeloze man zijn was bracht. Ze hield meteen van hem, op een concluderende wijze. Dus dit is ’m nou, dacht ze, als een moeder die haar pasgeboren kind bekijkt, dus dit is ’m. Er was niets meer aan te doen.

Die tweede keer in de wasserette had ze met opzet weinig was meegenomen.

Ze knikte naar haar tas: ‘Als het niet te intiem was,’ zei ze, ‘zouden we alles net zo goed in één machine kunnen doen.’ Ze lachte meisjesachtig en gaf hem alle gelegenheid de doortastende man te zijn. Met een ferm gebaar nam hij de tas van haar over en stopte haar was in zijn machine. Later zou hij zeggen dat het zijn idee was geweest.

De eerste keer dat ze samen iets gingen doen deelde hij het mee: ‘Wij gaan uit eten. Ik nodig jou uit.’ Het klonk als een gift. Ze vond het amusant dat hij haar commandeerde en omdat ze het amusant vond dacht ze dat het niet erg was om te worden gecommandeerd.

Hij haalde haar op, hij droeg een pak. In het restaurant probeerde ze te zien welk lichaam er onder het jasje schuilging. Ze hield al van zijn lichaam voor ze het gezien had. Hij vertelde haar van zijn scheiding, die er officieel ‘nog niet doorheen was’. Hij had geen piano. Hij vond het mooi dat ze Russisch sprak. Hij vroeg haar alle gerechten in het Russisch te vertalen. Ze was zo veel jonger dan hij, maar ze kon gelukkig één ding dat hij niet kon. Zonder dat Russisch was het nooit wat geworden.

Toen ze de eerste keer neukten, die avond, in zijn bed, in het kleine appartement boven zijn praktijk, keek ze hem aan, ‘met grote bange ogen’, zal hij later zeggen. Het ging hard. Het deed pijn en ze dacht: als ik het niet als pijn zie, dan is het niet erg als het pijn doet.

Hij vroeg het nog. ‘Doe ik je pijn?’

‘Nee’, zei ze.

‘Je kijkt alsof ik je pijn doe, dat is niet fijn.’

Ze zou anders proberen te kijken.

‘Waarom Russisch gaan studeren?’ vroeg hij haar en ze vertelde hem hoe het begonnen was. Dat ze een interview met iemand had gelezen die over een boek sprak van Vera Panova en dat hij het ‘een vriendelijk boek over aardige mensen’ had genoemd. Die zin had haar buitengewoon kalm gemaakt. Alsof ze toen pas merkte dat ze rusteloos was. Die kalmte was zo overweldigend dat ze aan niets anders meer kon denken dan die kalmte en de kalmte werd obsessie en weer onrust. Ze was driftig gaan zoeken naar dat boek, dat niet in het Nederlands leek vertaald. Van het een was het ander gekomen, nu was ze derdejaars Russisch. Het boek bleek er wel in het Nederlands te zijn. De titel had niet juist in het interview gestaan.

Hij vond het een mooi verhaal. Hij wist toen nog niet dat het verhaal geen vervolg zou krijgen. Dat ze na drie jaar nog steeds alleen maar Russisch studeerde vanwege die ene zin: ‘een vriendelijk boek over aardige mensen’. Er hadden redenen bij moeten komen. Ze was als een oude man die na veertig jaar huwelijk zegt: ik ben met haar getrouwd omdat ze zulk mooi haar had.

Hans nam haar mee naar musea. Ze reden uren voor kleine exposities. Hij nam haar mee naar restaurants waar ze de jongste gast was. Daar dronken ze veel verschillende wijnen na elkaar. Het was een manier van drinken die ze niet kende. Drinken was altijd iets geweest wat rechtdoor ging, van eenzelfde ding heel veel tot je nemen. Alsof je een liedje instudeerde. Voortgaan in een gestaag tempo, tot je er was, tot je het snapte en dacht: eigenlijk is het helemaal niet zo’n moeilijk liedje, had ik daar al die tijd, al die glazen voor nodig? Dat met al die verschillende wijnen was een verwarrend slalompad door het hoofd.

Hij vroeg haar dingen, doorlopend.

Wat denk je nu? Wat gebeurt er nu? Wat voel je dan? Hoe ziet dat eruit?

Eerst overviel het haar. Ze opende vaak haar mond zonder dat ze iets zei, bang om woorden te geven aan al haar gedachten. Totdat elk antwoord goed bleek. Geen gedachte vreemd werd gevonden. Het was nieuw, alsof ze voor het eerst Nederlands sprak.

Hij kocht moeilijke kleren voor haar: blouses met horizontale plooien. Hij zei dat alles haar stond. En zij dacht: ik kan iedereen zijn, maar dit is het dus geworden. Studeren deed ze steeds minder.

Het was prettig als hij meeging naar haar vader en haar stiefmoeder. Ze lagen elkaar wel, hij nam de boel over, zij kon rustig toezien. Haar moeder had hij nooit ontmoet. Op de verjaardagen waarop ze kwam, kwam hij niet.

‘Ik hou niet van feestjes, maar dat moet je niet persoonlijk opvatten.’ Dat deed ze dan ook niet.

Toen ze zes maanden samen waren, was ze te dik geworden voor de blouse met horizontale vouwen. Natuurlijk vond hij dat niet erg. Alle Russische liedjes die zij kende, kende hij nu ook wel.

Op de avond dat ze weet dat haar moeder zal sterven, is ze alleen en ze eet in bed Caramac en Toffifees. Het is het snoep dat ze eet als hij het niet ziet, omdat ze haar kinderlijke smaak liever verbergt. Ze weet dat hij haar gaat verlaten. Hij kan haar tevredenheid niet langer verdragen. Hij heeft nooit op haar kunnen jagen. Op een dag was ze er gewoon en hij mocht haar hebben. Een tijdje ging het goed, hij was net gescheiden en hield even van dingen die helder waren. Na een jaar was dat wel genoeg.

Maar nu is er die zieke moeder, zulke zaken boeien hem. Het zal hem even bezighouden. Zo snel zal ze niet sterven. Misschien dat er in die tijd nog iets te redden valt. Coco weet ook niet hoe, ze weet alleen dat er nog tijd is en dat is het eerste wat ze nodig heeft.

Over twee dagen gaan ze uit eten met haar vader en haar stiefmoeder. Coco stelt zich voor hoe ze het hun zal zeggen. Alweer verheugt ze zich.

Ze hoort het Hans vragen: ‘En waar precies verheug je je dan op?’ Maar dit keer heeft ze geen zin om te antwoorden.

#

Elisabeth moet langs de lijstenmakerij als ze naar de kapper gaat. Het is nog vroeg, alleen Martin is er.

Op een dag werd het trillen te erg. Ze stond aan de grote werktafel in het midden van de ruimte, haar tafel. Ze legde haar kwast neer, wachtte en pakte hem weer op. Dan ging het weer even. Op een dag stond ze alleen nog maar te wachten tot het trillen stopte. Toen ze voor het eerst een dag thuisbleef voelde het slechts als een nog langer wachten.

‘Elisabeth!’ zegt Martin. Hij lacht en loopt op haar af, maar ze steekt haar beide handen uit, houdt ze vlak voor hem in de lucht.

‘Zodra ik iets tegen dat trillen heb gekregen,’ zegt ze, ‘kom ik weer terug.’ Ze kijken samen naar de bevende vingers.

‘Het zijn net kleine visjes’, zegt Elisabeth.

Martin pakt haar handen vast en zegt: ‘Goed om je te zien.’

‘Ik ben niet gek, Martin, ik weet dat het niet beter wordt, maar er zijn spullen om het te onderdrukken.’

‘Dat zou mooi zijn,’ zegt Martin, ‘dat zou geweldig zijn.’

‘Je gelooft me niet.’

‘We kunnen je hulp goed gebruiken,’ zegt Martin, ‘de beurs is volgende week.’

‘Jij denkt niet dat ze het kunnen onderdrukken?’

‘Elisabeth, dat zou geweldig zijn, we hebben je nodig.’

‘Nou, reken er maar niet op.’

Martin lacht.

‘Waarom lach je?’

‘Wil je koffie?’

‘Ik kan niet blijven, ik moet naar de kapper.’

‘Wil je er veel af?’ vraagt de kapper.

‘Beetje in laagjes,’ zegt Elisabeth, ‘ik laat het lang groeien.’

‘Je laat het weer lang groeien?’

‘Ja’, zegt ze.

‘Dat kan wel even duren.’

‘Binnen twee jaar is het lang.’

‘Ja,’ zegt de kapper, ‘binnen twee jaar wel.’ Ze kijken samen in de spiegel. Hij houdt zijn hoofd wat schuin. ‘Wat zegt de dokter?’

‘Dat ik het moet delen.’

‘En doe je dat?’

‘Ik vind dat moeilijk.’

‘Ja?’

‘Ja.’

‘Was ik het eerst even.’

‘Het is net gewassen.’

‘Waarom doe je dat nou?’

‘Ja, stom hè?’

‘Het moet tóch natgemaakt.’ Hij schuift de wastafel onder haar hoofd. ‘Hoe is het op de zaak?’

‘Druk hè? Kunstrai volgend weekend.’

‘En gaat dat nog?’

‘Nu even niet, hè.’

‘Nee, nu even niet.’

‘Ik tril.’

‘Ik zag het.’

‘Anders kon het wel.’

Hij zet de sproeier aan. ‘Is het te heet?’

‘Nee.’ Ze zegt altijd nee.

‘Je wordt nog wel behandeld?’

‘Nu niet.’ De sproeier gaat uit. Water loopt in haar nek.

‘Uitbehandeld?’

‘Gewoon nu even niet.’

‘Nu even niet, nee.’ De shampoofles is bijna leeg.

‘Precies genoeg’, zegt de kapper. Hij staat achter haar en masseert haar hoofd. ‘Doen ze prognoses?’

‘Je kunt er niks van zeggen, hè?’

‘Nee, hè?’

‘Wordt het dunner?’

‘Kan ik niet zeggen, nee.’

‘Kan weken duren, kan maanden duren. Dat is het eigenlijk.’

‘Maar geen jaren?’

‘Nee, geen jaren.’

‘Weet Coco het al?’

‘Ja.’

‘Wat zei ze?’

‘Vond het erg, hè.’

‘Tuurlijk.’ Hij zet de sproeier weer aan en spoelt de shampoo uit.

‘Wat wordt ze groot, hè?’

‘Drieëntwintig al.’

‘Ik bedoel “fors”, “groot”, “dik”.’

‘Ja, nou hè, die blijft maar groeien.’

‘Nou.’

‘Als je dik bent kun je beter je haar niet zo kort knippen.’

‘Dat zei ik ook, maar ze wil het kort.’

‘Zó kort?’

‘Misschien niet zo kort.’ De kapper pakt een handdoek en droogt haar haar.

‘Waarom knippen kappers altijd korter dan je wilt?’

‘Anders heb ik het gevoel dat ik niet echt iets heb gedaan.’

‘O ja.’

‘Ga maar overeind zitten, hoor. Weet Wilbert het al?’

‘Ik weet het niet. Coco zal het wel zeggen. Hier komt hij ook niet meer. Toch?’

‘Allang niet meer. Zag ’m vroeger nog wel ’s in het café hier, maar dat is ook al jaren terug.’

‘Drinkt niet meer, hè?’ zegt Elisabeth.

‘Door die vrouw hè?’

‘Ja.’

‘Misschien ook maar beter.’

‘Ach.’ Ze haalt haar schouders op.