Elif Shafak

Het huis van de vier winden

Uit het Engels vertaald door Frouke Arns en Manon Smits

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Deze vertaling is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van het Turkse ministerie van Cultuur en Toerisme

Frouke Arns ontving voor deze vertaling een mentoraat van het Expertisecentrum Literair Vertalen

Manon Smits ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

De vertalers danken het Europäische Übersetzer-Kollegium in Straelen voor het aangename en nuttige verblijf

Oorspronkelijke titel Honour, verschenen bij Viking, Londen

Oorspronkelijke tekst © Elif Shafak 2012

Nederlandse vertaling © Frouke Arns, Manon Smits en De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Emrah Altinok/Getty Images

isbn 978 90 445 2521 2

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Esma

Londen, 12 september 1992

Mijn moeder is twee keer gestorven. Ik heb mezelf beloofd dat ik haar geschiedenis niet aan de vergetelheid zou prijsgeven, maar ik had nooit de tijd of de zin of de moed om erover te schrijven. Dat wil zeggen, tot voor kort. Ik denk niet dat ik ooit een echte schrijfster zal worden, en daar heb ik nu ook wel vrede mee. Ik heb een leeftijd bereikt waarop ik mijn beperkingen en mislukkingen beter kan accepteren. Maar ik moest het verhaal vertellen, al was het maar aan één iemand. Ik moest het naar een of andere uithoek van het universum sturen, waar het vrij kon rondzweven, weg van ons. Die vrijheid was ik aan mama verplicht. En ik moest het dit jaar af hebben. Voordat hij uit de gevangenis zou komen.

Over een paar uur zal ik de sesamhalva van het fornuis halen, hem laten afkoelen op het aanrecht en mijn man een kus geven, waarbij ik doe alsof ik de bezorgde blik in zijn ogen niet zie. Dan ga ik de deur uit met mijn tweelingdochters – zeven jaar oud, vier minuten na elkaar geboren – en breng hen naar een verjaardagsfeestje. Onderweg zullen ze ruziemaken, en ik zal ze voor deze ene keer geen uitbrander geven. Ze zullen zich afvragen of er een clown op het feestje zal zijn, of nog beter, een goochelaar.

‘Net als Harry Houdini’, zal ik zeggen.

‘Harry wie?’

‘Hoe-dienie zei ze, Dombo!’

‘Wie is dat, mammie?’

Dat zal pijn doen. Een scheut als een bijensteek. Aan de oppervlakte stelt het niet veel voor, maar van binnen brandt het steeds erger. Ik zal – als zo vaak – beseffen dat ze niets weten over hun familiegeschiedenis omdat ik hun zo weinig verteld heb.

Ooit, wanneer ze er klaar voor zijn. Wanneer ik er klaar voor ben.

Als ik de meisjes heb afgezet, maak ik nog een praatje met de andere moeders die zijn komen opdraven. Ik zal de gastvrouw eraan herinneren dat een van mijn dochters een notenallergie heeft, maar aangezien ze zo moeilijk uit elkaar te houden zijn is het beter om op alle twee te letten en te zorgen dat ze geen van beiden iets eten waar noten in kunnen zitten, dus ook geen verjaardagstaart. Dat is een beetje oneerlijk ten opzichte van mijn andere dochter, maar dat heb je nu eenmaal soms tussen broers en zussen, die oneerlijkheid, bedoel ik.

Dan stap ik weer in mijn auto, een rode Austin Montego die mijn man en ik allebei gebruiken. De reis van Londen naar Shrewsbury duurt drieënhalf uur. Misschien moet ik vlak voor Birmingham even een pitstop maken. Ik zal de radio aan houden – de muziek zal helpen de spoken te verdrijven.

Ik heb er heel wat keren over gedacht hem te vermoorden. Ik heb gedetailleerde plannen gemaakt die draaiden om geweren, vergif, of beter nog, een stiletto – een soort poëtische gerechtigheid. Ik heb ook overwogen om hem te vergeven, volledig en oprecht. Uiteindelijk is het me geen van beide gelukt.

*

Als ik in Shrewsbury aankom, zal ik de auto voor het treinstation parkeren en dan de vijf minuten lopen naar het grauwe gevangenisgebouw. Leunend tegen een muurtje of ijsberend over straat zal ik tegenover de hoofdingang wachten tot hij naar buiten komt. Ik weet niet hoelang dat zal duren. En ik weet ook niet hoe hij zal reageren als hij me ziet. Ik ben al ruim een jaar niet meer bij hem op bezoek geweest. Eerst ging ik regelmatig, maar toen de dag van zijn vrijlating dichterbij kwam ben ik er gewoon mee gestopt.

Op een gegeven moment zal de massieve deur van binnenuit openzwaaien en zal hij naar buiten komen wandelen. Hij zal omhoogturen naar de bewolkte hemel, niet gewend aan dat weidse uitspansel boven zijn hoofd na veertien jaar opsluiting. Ik stel me hem voor als een wezen van de duisternis, knipperend tegen het daglicht. Intussen zal ik op mijn plek blijven staan, waar ik tel tot tien of tot honderd of tot drieduizend. We zullen elkaar niet omhelzen. We zullen elkaar geen hand geven. Een wederzijds knikje en een karige begroeting, met dunne, verstikte stem. Als we bij het station komen, springt hij in de auto. Ik zal verbaasd constateren hoe atletisch hij is. Hij is tenslotte nog steeds een jongeman.

Als hij een sigaret wil roken, zal ik geen bezwaar maken, ook al vind ik het vreselijk stinken en sta ik niet toe dat mijn man in de auto of in huis rookt. We rijden door het Engelse platteland, langs stille weiden en open velden. Hij zal naar mijn dochters informeren. Ik zal hem vertellen dat het goed met hen gaat, dat ze groeien als kool. Hij zal glimlachen, al heeft hij geen flauw idee wat het ouderschap inhoudt. Ik zal, op mijn beurt, niets aan hem vragen.

Ik zal een cassettebandje bij me hebben om af te spelen. De grootste hits van ABBA – alle liedjes die mijn moeder altijd neuriede tijdens het koken of poetsen of naaien. ‘Take a Chance on Me’, ‘Mamma Mia’, ‘Dancing Queen’, ‘The Name of the Game’ … want ze zal meekijken, daar ben ik van overtuigd. Moeders gaan niet naar de hemel als ze doodgaan. Ze krijgen speciale toestemming van God om nog wat langer te blijven en over hun kinderen te waken, ongeacht wat er tussen hen is voorgevallen tijdens hun korte sterfelijke leven.

Terug in Londen, als we op Barnsbury Square aankomen, zal ik een parkeerplaats zoeken, in mezelf mopperend. Het zal beginnen te regenen – piepkleine kristallen druppels. Eindelijk zullen we een plekje vinden waar ik de auto na talloze manoeuvres in weet te persen. Ik kan mezelf wel wijsmaken dat ik een goede chauffeur ben, tot het op inparkeren aankomt. Ik vraag me af of hij me zal gaan uitmaken voor zo’n typische vrouw achter het stuur. Vroeger zou hij dat zeker gedaan hebben.

We zullen samen naar het huis lopen, de straat rustig en helverlicht achter ons en voor ons. Heel even zullen we onze omgeving vergelijken met ons oude huis in Hackney, het huis aan Lavender Grove, ons verwonderend over hoe anders alles nu lijkt, en hoe de tijd verder is gegaan, ook al konden wij dat zelf niet.

Eenmaal binnen zullen we onze schoenen uittrekken en pantoffels aandoen – klassiek antraciet voor hem, een paar van mijn man, en voor mij bordeauxrode instappers met pompons. Zijn gezicht zal wit wegtrekken als hij die ziet. Om hem gerust te stellen zal ik hem vertellen dat het een cadeau van mijn dochters was. Hij zal opgelucht ademhalen, omdat hij beseft dat het niet die van haar zijn. De gelijkenis berust puur op toeval.

Vanuit de deuropening zal hij toekijken terwijl ik thee zet, die ik hem serveer zonder melk en met veel suiker, tenminste, als zijn gewoonten niet zijn veranderd in de gevangenis. Dan pak ik de sesamhalva. We gaan samen bij het raam zitten, met porseleinen kopjes en bordjes in de hand, als deftige vreemden, kijkend hoe het regent op de viooltjes in mijn achtertuin. Hij zal me complimenteren met mijn kookkunsten, zeggen hoezeer hij de sesamhalva gemist heeft, ook al zal hij een volgende portie beleefd afslaan. Ik zal hem vertellen dat ik mama’s recept tot op de letter nauwkeurig volg, maar dat de halva toch nooit zo goed lukt als die van haar. Dat zal hem de mond snoeren. We zullen elkaar strak aankijken, de stilte loodzwaar in de lucht. Dan zal hij zich verontschuldigen, zeggen dat hij moe is en graag wil uitrusten, als dat oké is. Ik zal hem naar zijn kamer brengen en de deur langzaam dichtdoen.

Ik zal hem daar achterlaten. In een kamer in mijn huis. Niet ver weg en ook niet te dichtbij. Ik zal hem binnen die vier muren wegstoppen, tussen de haat en de liefde die ik allebei onwillekeurig voel, voor altijd gevangen in een kistje in mijn hart.

Hij is mijn broer.

Hij, een moordenaar.

Namen als suikerklontjes

Een dorp bij de Eufraat, 1945

Toen Pembe werd geboren, was Naze zo verdrietig dat ze alle pijn vergat die ze de afgelopen zesentwintig uur had geleden, en terwijl het bloed nog langs haar benen sijpelde probeerde ze al overeind te komen en weg te lopen. Tenminste, dat zei iedereen – iedereen die op die stormachtige dag bij de bevalling aanwezig was.

Maar hoe graag Naze ook had willen weggaan, ze kon nergens heen. Tot grote verbazing van de vrouwen in de kamer en van haar man Berzo, die op de binnenplaats wachtte, dwong een nieuwe golf weeën haar terug op het bed. Drie minuten later verscheen het hoofdje van een tweede baby. Een bos haar, een rood huidje, helemaal glibberig en gerimpeld. Nóg een meisje, alleen wat kleiner.

Deze keer probeerde Naze niet weg te lopen. Ze slaakte een bijna onhoorbare zucht, verborg haar hoofd in het kussen en draaide zich om naar het open raam, alsof ze in de wind de fluistering van het lot probeerde op te vangen, vloeiend als melk. Als ze heel aandachtig luisterde, dacht ze, hoorde ze misschien een antwoord vanuit de hemelen. Er moest tenslotte een reden zijn, een rechtvaardiging die voor haar weliswaar onbekend, maar voor Allah volledig helder was, waarom hij hun nóg twee dochters had geschonken terwijl ze er al zes hadden, en nog steeds geen enkele zoon.

Dus perste Naze haar lippen op elkaar als een gevouwen zoom, vastbesloten geen woord meer te zeggen tot Allah een volledige en overtuigende verklaring had gegeven voor zijn handelswijze. Zelfs tijdens haar slaap hield ze haar kaken stevig op elkaar geklemd. De daaropvolgende veertig dagen en veertig nachten zei ze geen woord. Niet terwijl ze kikkererwten bereidde in schapenstaartvet, niet terwijl ze haar andere zes dochters in bad deed in een zinken teil, ook niet wanneer ze kaas maakte met wilde knoflook en kruiden, en zelfs niet wanneer haar man vroeg hoe ze de baby’s wilde noemen. Ze bleef zwijgen als het graf, stil als het kerkhof bij de heuvels waar al haar voorouders begraven lagen en waar ook zij ooit te ruste zou worden gelegd.

Het was een ruig, afgelegen Koerdisch dorpje, zonder wegen, zonder stroom, zonder dokter, zonder school. Er drong nauwelijks enig nieuws uit de buitenwereld door in die geïsoleerde streek. De nasleep van de Tweede Wereldoorlog, de atoombom … De dorpelingen hadden daar allemaal niets van meegekregen. En toch waren ze ervan overtuigd dat er vreemde dingen gebeurden in de wereld, dat wil zeggen, voorbij de oevers van de Eufraat. De wereld was nu eenmaal zoals hij was, dus waarom zou je hem willen ontdekken? Alles wat er was geweest en alles wat er ooit zou zijn, was toch al aanwezig in het hier en nu. Mensen waren voorbestemd om op één plek te blijven, net als bomen en keien. Of je moest toevallig een van deze drie zijn: een zwervende mysticus die zijn verleden was kwijtgeraakt, een dwaas die zijn verstand was kwijtgeraakt, of een majnun[1] die zijn geliefde was kwijtgeraakt.

Afgezien van derwisjen, excentriekelingen en majnuns was voor de rest van de mensen niets verbazingwekkend en was alles zoals het moest zijn. De dorpsbewoners wisten altijd alles van elkaar. Geheimen waren een luxe die alleen de rijken zich konden veroorloven, en in dit dorp, Mala Çar Bayan, ‘Huis van de vier winden’, was niemand rijk.

De dorpsoudsten waren drie kleine, sjofel uitziende mannetjes, die het grootste deel van hun tijd in het enige theehuis zaten te peinzen over de mysteriën van de Goddelijke Wijsheid en de stommiteiten van politici, terwijl ze van hun thee nipten uit glazen zo dun als eierschalen, breekbaar als het leven zelf. Toen ze van Nazes zwijggelofte hoorden, besloten ze haar op te zoeken.

‘We komen je waarschuwen dat je op het punt staat heiligschennis te plegen’, zei de eerste man, zo oud dat het lichtste briesje hem omver had kunnen blazen.

‘Hoe kun je denken dat Allah de Almachtige zijn plannen aan jou openbaart, terwijl we weten dat hij alleen met profeten sprak?’ vroeg de tweede man, die nog maar een paar tanden in zijn mond had. ‘En daar was beslist geen vrouw bij.’

De derde man zwaaide met zijn handen, stram en knoestig als boomwortels. ‘Allah wil je horen spreken. Anders was je wel als vis geboren.’

Naze luisterde en depte zo nu en dan haar ogen met de punten van haar hoofddoek. Even zag ze zichzelf als een vis – een grote bruine forel in de rivier, de vinnen glinsterend in de zon, de vlekjes omgeven door bleke kringen. Ze kon toen nog niet vermoeden dat haar kinderen en kleinkinderen zich, in verschillende periodes van hun leven, verbonden zouden voelen met allerlei soorten vissen, en dat ook vele toekomstige generaties van haar familie een verwantschap met het onderwaterrijk zouden ervaren.

‘Spreek!’ zei de eerste oude man. ‘Het is tegennatuurlijk voor jouw soort om te zwijgen. Wat tegen de natuur ingaat, gaat tegen de wil van Allah in.’

Naze bleef zwijgen.

Toen de eerbare gasten vertrokken waren, liep ze naar de wieg waarin de tweeling lag te slapen. Het flakkerende schijnsel van het haardvuur kleurde de kamer goudgeel en wierp een zachte, bijna engelachtige gloed op hun babygezichtjes. Haar hart ontdooide. Ze draaide zich naar haar zes dochters, die zich in een rij van groot naar klein naast haar hadden opgesteld, en zei met schorre, holle stem: ‘Ik weet hoe ik ze ga noemen.’

‘Zeg het dan, mama!’ riepen de meisjes, verrukt dat ze haar weer hoorden praten.

Naze schraapte haar keel en zei op verslagen toon: ‘Deze heet Bext en die andere Bese.’

‘Bext en Bese’, echoden de meisjes in koor.

‘Ja, kinderen.’

Ze smakte met haar lippen alsof de namen een scherpe smaak op haar tong hadden achtergelaten, zoutig en zuur. Bext en Bese in het Koerdisch, Kader en Yeter in het Turks, Lot en Genoeg in elke andere mogelijke taal. Dit zou haar manier zijn om Allah duidelijk te maken dat ze zich weliswaar als een vrome moslima neerlegde bij haar lot, maar dat ze nu toch echt wel genoeg dochters had en dat hij haar bij haar volgende en zeker ook laatste zwangerschap – ze was tenslotte al 41 jaar en had haar beste tijd gehad – een zoon moest schenken, en niets anders dan een zoon.

Toen hun vader die avond thuiskwam, renden de meisjes naar hem toe om het goede nieuws te vertellen: ‘Papa! Papa! Mama praat weer.’

Berzo was erg verheugd zijn vrouw weer te horen praten, maar zijn gezicht betrok toen hij hoorde welke namen ze voor de baby’s had gekozen. Hij schudde zijn hoofd en zweeg gedurende enkele pijnlijke minuten.

‘Lot en Genoeg’, mompelde hij ten slotte. ‘Maar je hebt de baby’s niet echt een naam gegeven. Je hebt een smeekbede naar de hemelen gestuurd.’

Naze staarde naar haar voeten, naar de teen die uit een gat in haar wollen sok stak.

‘Namen die blijk geven van wrokgevoelens zouden de Schepper kunnen ontstemmen’, vervolgde Berzo. ‘Waarom zouden we zijn toorn over ons afroepen? Laten we het voor alle zekerheid bij gewone namen houden.’

Vervolgens kondigde hij aan dat hij al alternatieven bedacht had: Pembe en Jamila – Roze en Schoonheid. Namen als suikerklontjes die in je thee oplosten, zoet en meegaand, zonder scherpe kantjes.

Hoewel Berzo’s besluit vast lag, werden de namen die Naze bedacht had niet licht vergeten. Ze bleven in ieders herinnering hangen, als twee flinterdunne vliegers die verstrikt waren geraakt tussen de takken van de familiestamboom. Zo kwam het dat de tweeling voortaan bekendstond onder hun dubbele namen: Pembe Kader en Jamila Yeter – Roze Lot en Genoeg Schoonheid. Wie had kunnen denken dat een van deze namen ooit wereldwijd in alle kranten zou staan?

[1]Majnun – Hopeloos verliefde.

Kleuren

Een dorp bij de Eufraat, 1953

Als kind was Pembe altijd al dol op honden. Ze vond het prachtig hoe ze mensen in de ziel konden kijken, zelfs door hun gesloten oogleden heen tijdens een diepe slaap. De meeste volwassenen dachten dat honden niet veel begrepen, maar zij wist wel beter. Honden begrepen alles. Ze waren alleen vergevingsgezind.

Er was met name één Anatolische herdershond die ze in haar hart had gesloten. Hangoren, lange snuit, een ruige peper-en-zoutkleurige vacht. Hij was een goeiige lobbes die graag achter vlinders aanjoeg, stokken apporteerde en bijna alles lustte. Hij werd Kitmir genoemd, maar ook Quto of Dodo. Zijn naam veranderde steeds.

Op een dag begon het dier zich ineens vreemd te gedragen, alsof hij was bezeten door een boosaardige djinn. Toen Pembe zijn borst probeerde te aaien, hapte hij grommend naar haar en beet hij in haar hand. Wat zorgen baarde was niet zozeer de ondiepe wond die de hond had veroorzaakt, maar meer zijn karakterverandering. De laatste tijd waren er veel gevallen van hondsdolheid in de streek en de drie dorpsoudsten stonden erop dat Pembe naar een dokter zou gaan, alleen was de dichtstbijzijnde negentig kilometer verderop.

Zo kwam het dat de kleine Pembe samen met haar vader Berzo eerst de dolmuş[2] en vervolgens de streekbus naar de grote stad Urfa nam. Weliswaar zag ze er vreselijk tegenop om het een hele dag zonder haar tweelingzus Jamila te moeten stellen, maar ze vond het tegelijkertijd heel fijn dat ze haar vader helemaal voor zichzelf had. Berzo was een stevige, breedgebouwde man met krachtige gelaatstrekken en een grote snor, handen als kolenschoppen en grijzend haar bij de slapen. Er lag een vriendelijke blik in zijn diepliggende bruine ogen en afgezien van de keren dat hij uit zijn slof schoot, had hij een rustig karakter – ook al was hij diep bedroefd dat hij geen zoon had die de familienaam zou kunnen voortzetten. Hoewel hij weinig praatte en nog minder lachte, had hij een beter contact met zijn kinderen dan zijn vrouw. Op hun beurt wedijverden zijn acht dochters met elkaar om zijn genegenheid, zoals kippen zich verdringen om een handvol graan.

Het reizen naar de stad was leuk en opwindend, het wachten in het ziekenhuis was geen van beide. Voor de deur van de dokter stonden drieëntwintig patiënten in de rij te wachten. Pembe wist het aantal precies omdat zij en Jamila, in tegenstelling tot andere achtjarige meisjes uit hun dorp, naar school gingen – een gammel gebouw van één verdieping in een dorpje op drie kwartier loopafstand – en vandaar dat zij konden tellen. Midden in het klaslokaal stond een kachel die meer rook verspreidde dan warmte. Aan de ene kant ervan zaten de jongste kinderen, aan de andere kant de oudste kinderen. Aangezien de ramen zelden geopend werden, was de muffe lucht er om te snijden.

In de jaren voordat ze op school zat had Pembe als vanzelfsprekend aangenomen dat iedereen in de hele wereld Koerdisch sprak. Nu begreep ze dat dat niet het geval was. Sommige mensen kenden geen woord Koerdisch. Hun leraar bijvoorbeeld. Hij was een man met kortgeknipt, dunnend haar en een droevige blik in de ogen, alsof hij heimwee had naar zijn leventje in Istanbul en verontwaardigd was dat hij naar deze verlaten uithoek was gestuurd. Hij ergerde zich als de leerlingen niet verstonden wat hij zei of als ze in het Koerdisch een grapje over hem maakten. Kortgeleden had hij een aantal regels ingevoerd: iedereen die ook maar een woord Koerdisch sprak, moest op één been bij het bord gaan staan, met de rug naar de klas toe. De meeste leerlingen stonden daar dan een paar minuten voordat ze weer mochten gaan zitten op voorwaarde dat ze die vergissing niet nog een keer zouden maken, maar er werd ook weleens iemand vergeten gedurende de dag en die moest dan urenlang in dezelfde houding blijven staan. De tweeling reageerde heel verschillend op deze regel. Terwijl Jamila volledig dichtklapte en weigerde nog iets te zeggen in welke taal dan ook, zette Pembe haar beste beentje voor om uit te blinken in het Turks, vastbesloten zich de taal van haar leraar eigen te maken en daarmee zijn hart te raken.

Intussen zag hun moeder, Naze, er totaal niet het nut van in dat zij zo veel moeite deden om al die onzinnige woorden en getallen te leren, aangezien ze toch allemaal binnen afzienbare tijd zouden gaan trouwen. Haar man stond er echter op dat zijn dochters onderwijs kregen.

‘Elke dag lopen ze dat hele eind heen en terug. Hun schoenzolen slijten ervan’, mopperde Naze. ‘En waarvoor?’

‘Zodat ze de grondwet kunnen lezen’, zei Berzo.

‘Wat is een grondwet?’ vroeg Naze argwanend.

‘De wet, onnozel mens! Het grote boek! Sommige dingen zijn toegestaan en andere dingen zijn verboden, en als je het verschil niet kent, dan heb je een groot probleem.’

Naze klakte met haar tong, nog steeds niet overtuigd. ‘Wat hebben mijn dochters daaraan bij het vinden van een man?’

‘Wie zal het zeggen? Maar als hun man hen ooit slecht behandelt, hoeven ze dat niet te pikken. Dan kunnen ze met hun kinderen bij hem weggaan.’

‘O ja, waar moeten ze dan naartoe?’

Daar had Berzo nog niet over nagedacht. ‘Ze kunnen natuurlijk altijd terecht in het huis van hun vader.’

‘Ja ja, dus daarom moeten ze elke dag zo’n eind sjouwen en al die dingen leren? Zodat ze kunnen terugkeren naar het huis waar ze geboren zijn?’

‘Vooruit, ga thee voor me halen’, snauwde Berzo. ‘Jij praat te veel.’

‘Vergeet het maar’, mompelde Naze terwijl ze naar de keuken liep. ‘Geen van mijn dochters zal ooit bij haar man weggaan. Als ze dat toch waagt, dan geef ik haar een ongenadig pak rammel, ook als ik dan al dood ben. Dan kom ik terug als een geest.’

Dat dreigement, hoe hol en onbesuisd ook, zou een profetie blijken te zijn. Nog lang na haar overlijden zou Naze terugkomen om bij haar dochters te spoken, bij de een vaker dan bij de ander. Per slot van rekening was ze een koppige vrouw. Ze vergat nooit iets. En evenmin vergaf ze ooit iets – in tegenstelling tot honden.

Nu, terwijl ze in het ziekenhuis wachtten, staarde Pembe met kinderlijke blik naar de mannen en vrouwen die op de gang in de rij stonden. Sommige rookten, sommige aten de platte broden die ze van huis hadden meegenomen, sommige verzorgden hun wonden of kermden van de pijn. Er hing een doordringende stank – van zweet, ontsmettingsmiddel en hoestsiroop.

Terwijl het meisje elke patiënt aandachtig bestudeerde, groeide haar bewondering voor de dokter die ze nog moest ontmoeten. De man die zo veel verschillende kwalen kon genezen, moest een buitengewoon mens zijn, besloot ze. Een ziener. Een magiër. Een leeftijdloze tovenaar met wonderhanden. Tegen de tijd dat zij aan de beurt waren, brandde ze van nieuwsgierigheid en ze liep popelend achter haar vader aan de spreekkamer in.

Binnen was alles wit. Niet zoals het zeepsop in de fontein wanneer ze hun kleren daar wasten. Niet zoals de sneeuw die zich in een winternacht buiten ophoopte, of als de wei die ze mengden met wilde knoflook om kaas te maken. Zo’n wit had ze nooit eerder gezien – onverzettelijk en onnatuurlijk. Een wit zo kil dat ze er de rillingen van kreeg. De stoelen, de muren, de vloertegels, de onderzoekstafel, zelfs de bakjes en scalpels waren doordrenkt van die non-kleur. Het was nooit bij Pembe opgekomen dat wit zo verontrustend, zo afstandelijk, zo duister zou kunnen zijn.

Wat haar nog meer verbaasde was dat de dokter een vrouw was – maar heel anders dan haar moeder, haar tantes, haar buurvrouwen. Net zoals de kamer gespeend was van kleur, ontbraken bij de dokter hier alle vrouwelijke kenmerken waar Pembe vertrouwd mee was. Onder haar lange doktersjas droeg ze een knielange taupekleurige rok, kousen van de fijnste, zachtste wol en leren laarzen. Haar brilmontuur was zo vierkant dat ze op een knorrige uil leek. Niet dat Pembe ooit een knorrige uil had gezien, maar ze wist zeker dat die er zo uitzag. Wat een verschil tussen deze dokter en de vrouwen die van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat op het land werkten, die rimpels bij hun ogen kregen van het knijpen tegen de zon en die kinderen baarden tot ze genoeg zonen hadden. Dit hier was een vrouw die eraan gewend was dat mensen, ook mannen, aan haar lippen hingen. Zelfs Berzo had zijn pet afgezet en liet zijn schouders hangen in haar bijzijn.

De dokter keurde de vader en zijn dochter nauwelijks een blik waardig. Het was alsof alleen al het feit dat ze bestonden haar vermoeide – en zelfs treurig stemde. Ze waren overduidelijk de laatste mensen die zij zou willen behandelen aan het einde van een zware dag. Ze zei niet veel tegen hen, en liet de verpleegster alle belangrijke vragen stellen. Hoe zag die hond eruit? Had hij schuim op zijn bek? Gedroeg hij zich vreemd bij het zien van water? Had hij nog meer mensen in het dorp gebeten? Was hij naderhand onderzocht? De verpleegster praatte heel erg snel, alsof er ergens een klok tikte en de tijd bijna om was. Pembe was blij dat haar moeder niet was meegekomen. Naze zou het gesprek niet hebben kunnen volgen, en ze zou allemaal verkeerde conclusies hebben getrokken, kregelig van ongerustheid.

Terwijl de dokter een recept uitschreef, gaf de verpleegster het kind een spuit in de buik, waardoor ze het op een krijsen zette. Ze huilde nog steeds heel hard toen ze de gang in liepen, waar Pembe zich des te ellendiger voelde door de aandacht van al die onbekenden. Het was op dat moment dat haar vader, zijn hoofd fier, zijn schouders recht – nu weer de oude Berzo – in haar oor fluisterde dat hij haar zou meenemen naar de bioscoop als ze snel stil was en weer een braaf meisje zou zijn zoals normaal.

Pembe stopte onmiddellijk met huilen, haar ogen glimmend van opwinding. Het woord ‘bioscoop’ klonk als een snoepje in een wikkel: ze wist niet wat erin zat, maar ze wist zeker dat het iets heerlijks moest zijn.

*

Er waren twee theaters in de stad. Het grootste werd meer gebruikt door bezoekende politici dan door lokale artiesten en musici. Voor en na de verkiezingen verzamelden er zich grote groepen mannen en werden er vurige speeches gehouden, en gonsden er beloftes en propaganda in het rond als zoemende bijen.

De tweede gelegenheid was veel kleiner, maar net zo populair. Er werden films van wisselende kwaliteit vertoond, afhankelijk van de smaak van de eigenaar, die avontuur verkoos boven politieke tirades en die smokkelaars fikse provisies betaalde om hem behalve tabak, thee en andere waar ook nieuwe films te bezorgen. Op die manier hadden de inwoners van Urfa al een aantal westerns met John Wayne gezien, The Man from the Alamo en Julius Caesar, evenals The Gold Rush en meer films waarin die grappige kleine man met dat donkere snorretje een rol speelde.

Deze dag draaide er een Turkse zwart-witfilm, waar Pembe van begin tot eind met open mond naar keek. De heldin was een arm, knap meisje dat verliefd was op een zeer rijke en zeer verwende jongen. Maar hij veranderde. Dat was de magie van de liefde. Terwijl iedereen – te beginnen bij de ouders van de jongen – de liefde van de twee afkeurde en er alles aan deed om hen te scheiden, ontmoetten ze elkaar heimelijk onder een wilgenboom aan de oever van een rivier. Daar hielden ze elkaars hand vast en zongen ze intens trieste liedjes.

Pembe was dol op alles wat met de bioscoop te maken had – de rijkversierde foyer, de zware, gedrapeerde gordijnen en de ondoordringbare, uitnodigende duisternis. Ze kon niet wachten om Jamila over dit nieuwe wonder te vertellen. In de bus terug naar huis zong ze telkens weer het themalied van de film.

Jouw naam staat in mijn lot gekerfd

Jouw liefde stroomt door mijn bloed

Als je ooit naar een ander lacht

Dood ik mijzelf, voordat ’t verdriet dat doet

Terwijl Pembe met haar heupen draaide en met haar handen wapperde, klapten en juichten de andere passagiers. Toen ze eindelijk ophield, meer uit vermoeidheid dan omdat ze dacht dat het genoeg geweest was, lachte Berzo, met rimpeltjes bij zijn ogen.

‘Mijn getalenteerde meisje’, zei hij met een zweem van trots in zijn stem.

Pembe begroef haar gezicht tegen haar vaders brede borst, terwijl ze de geur van lavendelolie opsnoof waarmee hij zijn snor parfumeerde. Ze wist het niet, maar dit zou een van de gelukkigste momenten van haar leven zijn.

*

Toen ze thuiskwamen, troffen ze Jamila aan in een vreselijke staat – gezwollen ogen, opgeblazen gezicht. Ze had de hele dag bij het raam zitten wachten, aan haar haren frunnikend en op haar onderlip bijtend. Toen had ze, plotseling en zonder reden, een afschuwelijke kreet geslaakt. Wat haar moeder en zussen ook deden om haar te kalmeren, ze bleef maar jammeren.

‘Hoe laat was het toen Jamila begon te huilen?’ vroeg Pembe.

Naze dacht hier even over na. ‘Ergens in de middag, volgens mij. Waarom vraag je dat?’

Pembe antwoordde niet. Ze wist genoeg. Zij en haar tweelingzus hadden, hoewel ze mijlenver van elkaar verwijderd waren, het tegelijkertijd uitgeschreeuwd op het moment van de injectie. Men zei dat tweelingen twee lichamen waren met één ziel. Maar ze waren meer dan dat. Ze waren één lichaam, één ziel. Lot en Genoeg. Als de een haar ogen sloot, werd de ander blind. Als de een zich bezeerde, had de ander pijn. En als een van beiden een nachtmerrie had, schrok de ander ook met bonkend hart wakker.

Die avond deed Pembe Jamila de danspasjes voor die ze in de film gezien had. Om beurten imiteerden ze de heldin, en giechelend zwierden ze rond, kusten en omarmden elkaar als een verliefd stelletje.

‘Wat is dat voor herrie?’

Het was Naze, een en al minachting. Ze was bezig geweest met het wannen van rijst op een platte zeef.

Pembes ogen werden groot van verontwaardiging. ‘We waren alleen maar aan het dansen.’

‘En waarom zou je dat doen?’ snauwde Naze. ‘Of willen jullie soms twee snolletjes worden?’

Pembe wist niet wat een snolletje was, maar ze durfde het niet te vragen. Ze voelde een golf van haat door zich heen stromen – waarom kon haar moeder niet van de liedjes genieten, zoals de passagiers in de bus hadden gedaan? Waarom waren volslagen onbekenden toleranter dan je naaste familie? Ze was nog aan het nadenken over deze vraag toen Jamila een stap naar voren deed, alsof ze de schuld op zich wilde nemen, en mompelde: ‘Het spijt ons, mama. We zullen het niet meer doen.’

Pembe voelde zich bedrogen en keek haar tweelingzus woedend aan.

‘Het is voor je eigen bestwil dat ik dit zeg. Als je vandaag te veel lacht, zul je morgen huilen. Dan kun je beter nu meteen maar door de zure appel heen bijten.’

‘Ik zie niet in waarom we niet vandaag en morgen én ook de dag erna kunnen lachen’, zei Pembe.

Nu was het Jamila’s beurt om boos te kijken. De brutaliteit van haar zus verraste haar niet alleen, maar bracht haar ook in een lastig parket. Ze hield haar adem in, bang voor wat nu zou volgen: de deegroller. Altijd als een van de tweelingzusjes een grens overschreed, sloeg Naze hen allebei met de dunne houten staaf uit haar keuken. Nooit op het gezicht – de schoonheid van een meisje was haar bruidsschat – maar op hun rug en billen. De meisjes vonden het vreemd dat het instrument waar ze zo’n gruwelijke hekel aan hadden ook de luchtige gebakjes maakte waar ze zo dol op waren.

Maar die avond strafte Naze niemand. Met een afkeurende frons schudde ze haar hoofd en ze keek weg, alsof ze liever ergens anders wilde zijn. Toen ze weer sprak, was haar stem rustig. ‘Eerbaarheid is de enige bescherming van een vrouw’, zei ze. ‘Denk eraan: als je die verliest, zul je niet meer waard zijn dan een beschadigde kurus[3]. Deze wereld is wreed en kent geen mededogen.’

In gedachten gooide Pembe een munt op en zag hem landen op haar handpalm. Er waren altijd twee kanten, maar ook niet meer dan twee. Winnen of verliezen. Respect of schande, en weinig troost voor diegenen die de keerzijde troffen.

Het kwam allemaal doordat vrouwen gemaakt waren van het lichtste batist, legde Naze verder uit, terwijl mannen uit dikke, donkere stof gesneden waren. Zo had God beiden geschapen: de een superieur aan de ander. Het was niet aan de mens om vraagtekens te zetten bij zijn beweegredenen. Waar het om ging was dat je op zwart geen vlekken zag, anders dan op wit, waarop het kleinste vuiltje al zichtbaar was. Op dezelfde manier zouden vrouwen die bezoedeld waren onmiddellijk opgemerkt en verwijderd worden van de rest, zoals je vliesjes verwijdert uit het graan. Dus wanneer een maagd zichzelf aan een man gaf – zelfs als hij degene was van wie ze hield – had zij alles te verliezen, terwijl hij absoluut niets te verliezen had.

Zo kwam het dat in het land waar Roze Lot en Genoeg Schoonheid waren geboren ‘eer’ meer dan alleen een woord was. Het was ook een naam. Je kon je kind ‘Eer’ noemen, zolang het een jongen was. Mannen hadden eer. Bejaarde mannen, mannen van middelbare leeftijd, zelfs schooljongens die zo jong waren dat ze nog naar hun moeders melk roken. Vrouwen niet, die hadden geen eer. In plaats daarvan hadden ze schande. En zoals iedereen wist was Schande niet echt een geweldige naam om te hebben.

Terwijl ze luisterde, dacht Pembe terug aan het volstrekte wit van de spreekkamer van de dokter. Het onbehaaglijke gevoel dat ze toen had kwam terug, alleen versterkt deze keer. Ze vroeg zich af hoe het zat met de andere kleuren: maagdenpalmblauw, pistachegroen, hazelnootbruin, en met de andere stoffen: fluweel, gabardine, brokaat. Er was zo veel verscheidenheid op deze wereld, vast en zeker meer dan je op een schaal met gewande rijst zou kunnen vinden. Het zou een van de vele tegenstrijdigheden in Pembes leven zijn dat ze de dingen die zij zo vreselijk vond om van Naze te horen, jaren later in Engeland woord voor woord zou herhalen tegen haar eigen dochter Esma.

[2]Dolmuş – Minibus; in het Turks letterlijk: ‘volgepakte bus’.

[3]Kurus – Kleine eenheid van Turkse munt.

Askander … Askander

Een dorp bij de Eufraat, 1962-67

Pembe was een vrouw vol irreële gedachten en ongegronde angsten. Dit deel van haar persoonlijkheid was niet iets wat zich in de loop der jaren had ontwikkeld. Nee, zij was abrupt bijgelovig geworden, bijna van de ene op de andere nacht: de nacht dat Iskender werd geboren.

Pembe was zeventien toen ze moeder werd – jong, mooi en bezorgd. Daar lag ze dan, in een kamer vol schemerlicht, starend naar de wieg, alsof ze er nog steeds niet van overtuigd was dat deze baby met zijn roze, broze vingertjes, zijn doorschijnende huidje en een paarse vlek op zijn wipneusje het tegen alle verwachtingen in had gered; dat hij van nu af aan haar kind zou zijn, van haar alleen. Hier was een zoon – de zoon waarnaar haar moeder zo verlangd had en waarvoor ze haar hele leven lang gebeden had.

Naze had nog één voldragen zwangerschap gehad na de geboorte van Roze Lot en Genoeg Schoonheid. Het moest en zou een jongen worden deze keer – een andere mogelijkheid was er gewoon niet. Allah was dit aan haar verplicht. Hij stond bij haar in het krijt, zei ze, hoewel ze wist dat haar uitspraak volslagen godslasterlijk was. Het was een geheime afspraak tussen haar en de Schepper. Na zo veel meisjes zou hij het goedmaken met haar. Ze was hier zozeer van overtuigd dat ze maandenlang kleine dekentjes, sokjes en vestjes breide in een blauw donkerder dan de lucht op stormachtige nachten, allemaal voor haar perfecte jongetje. Ze wilde naar niemand luisteren – zelfs niet naar de vroedvrouw die haar onderzocht nadat haar vliezen waren gebroken en die haar zo rustig mogelijk vertelde dat de baby niet goed lag en dat ze beter naar de stad konden gaan. Daar hadden ze nog wel tijd voor. Als ze nu zouden vertrekken, konden ze in het ziekenhuis zijn voordat de weeën begonnen.

‘Onzin’, snauwde Naze, terwijl ze de vroedvrouw strak aankeek.

Alles was in orde. Alles lag in Zijn handen. Ze was negenenveertig jaar oud en dit zou haar wonderkind worden. Ze zou in haar eigen huis bevallen, in haar eigen bed, zoals ze dat bij elke andere baby daarvoor ook had gedaan, alleen zou het deze keer een jongen worden.

Het werd een stuitbevalling. De baby was te groot en lag verkeerd om. De uren verstreken. Niemand telde ze precies, want dat zou ongeluk brengen. Daarbij was alleen Allah de heerser over de tijd, de Goddelijke Klokkenmaker. Wat voor gewone stervelingen ondraaglijk lang duurde, was voor hem slechts een ogenblik. Dus werd de klok aan de muur met zwart fluweel bedekt, net als alle spiegels in het huis; allemaal poorten naar het onbekende.

‘Ze kan niet meer persen’, zei een van de aanwezige vrouwen.

‘Dan zullen wij het voor haar moeten doen’, zei de vroedvrouw vastberaden, maar haar ogen verrieden de angst die ze probeerde te verbergen.

De vroedvrouw stak haar hand bij Naze naar binnen totdat ze de glibberige baby onder haar vingers voelde wriemelen. Er was een zwakke hartslag, als een sputterende kaars die aan het uitdoven was. Voorzichtig maar beslist probeerde ze de baby in de baarmoeder te draaien. Een keer. Twee keer. De derde keer was ze doortastender, want er was niet veel tijd meer te verliezen. De baby draaide met de klok mee, maar het was niet genoeg. Het hoofdje drukte tegen de navelstreng, waardoor de zuurstof die daardoorheen stroomde gevaarlijk afgekneld werd.

Naze had zo veel bloed verloren dat ze steeds buiten bewustzijn raakte, haar wangen winterbleek. Er moest een keuze gemaakt worden. De vroedvrouw wist dat het ging tussen de moeder en het kind. Het was onmogelijk om hen allebei te redden. Haar geweten hield zich stil als een maanloze nacht en was net zo donker. Ineens nam ze haar besluit. Ze koos voor de vrouw.

Op dat moment tilde Naze haar hoofd op, terwijl ze daar met dichtgeknepen ogen lag leeg te bloeden, verstrengeld in een innige dans met de dood, en ze schreeuwde: ‘Néé, vuile hoer!’

De kreet leek niet van een mens afkomstig, zo schel en krachtig klonk hij. De vrouw in bed was een wild beest geworden, uitgehongerd en woest, klaar om iedereen die in de weg stond aan te vallen. Ze rende door een dicht woud waar het zonlicht gouden en okergele stralen op de bladeren liet dansen – vrij zoals ze nooit eerder was geweest. Degenen die zich binnen gehoorafstand bevonden vermoedden dat ze gek geworden was. Alleen krankzinnigen konden zo krijsen.

‘Snij me open, klotewijf! Haal hem eruit!’ beval Naze en toen lachte ze, alsof ze al een drempel was overgegaan waarachter alles één grote grap was. ‘Het is een jongen, snap dat dan. Mijn zoon komt eraan! Jij smerig jaloers kreng. Pak een schaar! Nu! Knip mijn buik open en haal mijn zoon eruit!’

Zwermen minuscule vliegjes gonsden door de kamer, als gieren rondom een prooi. Er was te veel bloed overal. De kleden, de lakens, de muren waren met te veel woede en wrok besmeurd. De lucht in de kamer was zwaar en bedompt geworden. Die vliegen … kon je die vliegen maar laten verdwijnen.

Naze overleefde het niet. En ook de baby leefde niet lang – de baby waarvan zij het geslacht al die tijd verkeerd had ingeschat. Haar negende kind, het kind dat haar dood werd en dat kort daarop vredig insliep in het wiegje, was weer een meisje.

Dus op die dag in november 1962 werd Pembe gekweld door de gedachte dat God zo grillig kon zijn, terwijl ze tot in de kleine uurtjes wakker lag in haar kraambed. Hier was ze dan, pas zeventien en nu al een zoon aan de borst. Onwillekeurig vreesde ze dat haar moeder, ergens vanuit de hemel, onder een waterig licht met afgunst naar haar keek. Acht bevallingen, vijf miskramen, een dode baby, en niet één was een zoon … En nou geeft u mijn onbezonnen dochter nu al een gezonde jongen. Waarom, Allah? Waarom?

Nazes echo zong net zolang rond in Pembes oren tot die zich tot een woedende bal samenperste en zich in haar maag nestelde. Al haar pogingen om haar angsten op afstand te houden resulteerden alleen maar in nieuwe angsten. Ze draaiden rondjes in haar hoofd als een tol, en plotseling kon ze nergens meer ontkomen aan het boze oog dat de starende blik van haar overleden moeder was. Toen ze er eenmaal op begon te letten ontdekte ze dat gestaar overal. Het zat in het graan en de cashewnoten die ze in een stenen vijzel tot een pasta maalde en vervolgens opat om haar moedermelk te verrijken. Het zat in de stroompjes regenwater die langs de ruiten naar beneden vloeiden, in de amandelolie waarmee zij haar haren inwreef tijdens elk bad en in de dikke, schuimige yoghurtsoep die op het fornuis stond te pruttelen.

‘Allah de Barmhartige, laat mijn moeder alstublieft haar ogen sluiten in haar graf en laat mijn zoon groot en sterk worden’, bad Pembe, heen en weer wiegend alsof zij degene was die in slaap moest worden gesust, en niet de baby.

*

De nacht dat Iskender was geboren had Pembe een nachtmerrie – als zo vaak tijdens haar zwangerschap. Maar deze voelde zó echt dat een deel van haar er nooit meer van zou herstellen, nooit meer zou terugkeren uit het vloeibare dromenland.

Ze zag zichzelf op haar rug op een rijkversierd tapijt liggen, haar ogen wijdopen, haar buik gezwollen. Boven haar gleden een paar wolken door de lucht. Het was warm, te warm. Toen besefte ze dat het tapijt over water gespannen was, een wilde rivier die onder haar gewicht kolkte. Waarom zink ik niet? vroeg ze zich af. Als antwoord ging de hemel open en reikten twee handen naar beneden. Waren het de handen van God? Of de handen van haar overleden moeder? Ze wist het niet. De handen sneden haar buik open. Er was geen pijn, alleen het gruwelijke besef van wat er gaande was. Toen trokken de handen de baby eruit. Het was een mollig jongetje met ogen in de kleur van donkere kiezelstenen. Voordat Pembe hem kon aanraken, laat staan knuffelen, wierpen de handen de baby in het water. Hij dobberde weg op een stuk drijfhout, zoals de profeet Mozes in zijn mandje.

Pembe vertelde haar nachtmerrie aan slechts één iemand, haar ogen helder en gloeiend terwijl ze sprak, alsof ze koorts had. Jamila luisterde en ze bedacht een uitleg, misschien omdat ze er echt in geloofde of omdat ze haar tweelingzus wilde bevrijden van de terreur van Nazes geest.

‘Je bent vast vervloekt. Waarschijnlijk door een djinn.’

‘Een djinn?’ echode Pembe.

‘Ja, lieverd. Een djinn doet graag een dutje op stoelen en sofa’s, weet je dat niet? Een volwassen djinn kan nog wegspringen als hij een mens ziet aankomen, maar de kleintjes zijn niet zo vlug. En zwangere vrouwen zijn zwaar en lomp. Je bent vast op een babydjinn gaan zitten en hebt hem geplet.’

‘O, mijn God.’

Jamila trok haar neus op alsof ze een vies luchtje had geroken. ‘Ik vermoed dat de moederdjinn wraak is komen nemen en dat ze je vervloekt heeft.’

‘Maar wat moet ik dan doen?’

‘Geen paniek, er is altijd wel een manier om een djinn gunstig te stemmen, hoe woedend hij ook is’, zei Jamila zelfverzekerd.

En dus moest Pembe van Jamila in die eerste tijd na de bevalling droog brood naar een groepje zwerfhonden gooien en wegrennen zonder om te kijken; een snufje zout over haar linkerschouder en een snufje suiker over haar rechterschouder smijten; over vers geploegde velden en onder spinnenwebben door lopen; in elke spleet in het huis heilig rozenwater gieten en veertig dagen lang een amulet om haar hals dragen. Op die manier hoopte ze Pembe te genezen van haar angst voor hun overleden moeder. In plaats daarvan opende ze echter de deur naar allerlei bijgeloof – een deur waarvan Pembe altijd had geweten dat hij bestond, maar waar ze nooit eerder doorheen had gedurfd.

Intussen werd Iskender groter. Zijn huid had de kleur van warm zand, zijn haar was donker en golvend en glinsterde als sterrenstof, zijn ogen straalden kattenkwaad uit en zijn moedervlek was allang verdwenen, en met zijn brede lach veroverde hij vele harten. Hoe knapper haar zoon werd, hoe meer angst Pembe kreeg voor zaken waar ze geen controle over had – aardbevingen, lawines, overstromingen, bosbranden, besmettelijke ziekten, de toorn van Nazes geest, de wraak van een moederdjinn. De wereld was altijd al een onveilige plek geweest, maar ineens was het gevaar te reëel, te dichtbij.

Pembe voelde zich zelfs zo onzeker dat ze weigerde haar zoon een naam te geven. Het was een manier om hem te beschermen tegen Azraël, de engel des doods. Wanneer de baby nergens geregistreerd stond, dacht ze, dan zou Azraël hem niet kunnen vinden, zelfs al zou hij het willen. En zo had de jongen het eerste jaar van zijn leven geen naam, als een envelop zonder adres. Evenmin als in zijn tweede, derde en vierde jaar. Als ze hem wilden roepen, zeiden ze: ‘Zoon!’ of ‘Hé, knul!’

Waarom maakte haar man, Adem, geen bezwaar tegen deze onzin? Waarom nam hij niet het heft in handen en gaf hij zijn nakomeling een naam, zoals iedere man dat deed? Iets weerhield hem ervan, iets wat sterker was dan zijn driftbuien en zijn mannelijke trots, een geheim tussen hen beiden dat Pembe sterker maakte en Adem zwakker, dat hem van thuis wegdreef naar een ondergrondse wereld in Istanbul, waar hij kon gokken en een koning zijn, al was het maar voor één nacht.

Pas toen de jongen vijf jaar was geworden hakte Adem de knoop door en kondigde hij aan dat het zo niet langer kon. Binnenkort zou zijn zoon naar school gaan en als hij tegen die tijd geen naam had, zouden de andere kinderen wel een of andere belachelijke naam voor hem verzinnen. Sputterend gaf Pembe toe, echter onder één voorwaarde. Ze zou het kind meenemen naar haar geboortedorp om de zegen van haar tweelingzus en haar familie te ontvangen. Eenmaal daar zou ze ook te rade gaan bij de drie dorpsoudsten, die inmiddels zo oud als de berg Ararat waren maar nog steeds wijze raad gaven.

*

‘Het was verstandig van je om ons op te zoeken’, zei de eerste dorpsoudste, die nu zo breekbaar was dat hij tot op het merg trilde als er in de buurt een deur werd dichtgeknald.

‘Het is ook goed dat je niet per se zelf de baby een naam hebt willen geven, zoals sommige moeders tegenwoordig doen’, merkte de tweede dorpsoudste op, die nog maar één tand in zijn mond had – een kleine parel die schitterde als het eerste tandje van een dreumes.

Toen sprak de derde dorpsoudste, maar zijn stem was zo zacht en onverstaanbaar dat niemand hem verstond. Na nog wat verder overleg kwamen de dorpsoudsten tot een besluit: een vreemdeling zou de jongen een naam geven – iemand die niets van de familie afwist, en daardoor dus ook niets van Nazes geest. Door de dorpsoudsten overtuigd stemde Pembe in met het plan. Een paar kilometer verderop stroomde een rivier die in de winter heel laag stond en in de lente tot woeste hoogten rees. De boeren staken het water over in een geïmproviseerde boot die was bevestigd aan een kabel die tussen beide oevers gespannen was. De overtocht was niet veilig en elk jaar vielen er wel een paar passagiers in het water. Er werd besloten dat Pembe moest wachten op de plek waar de boot aanmeerde en aan de eerste man die was overgestoken moest vragen haar zoon een naam te geven. De dorpsoudsten zouden zich intussen achter de bosjes verstoppen en ingrijpen wanneer dat nodig mocht zijn.

Pembe en haar zoon wachtten. Ze was gekleed in een karmijnrode jurk die tot op haar enkels reikte en een zwarte, kanten sjaal. De kleine droeg zijn enige pak en zag eruit als een miniatuurmannetje. De tijd kroop voorbij en het kind raakte verveeld. Pembe vertelde verhalen om hem te vermaken. Eén van deze verhalen zou hij zich altijd blijven herinneren.

‘Als kind was Nasreddin Hodja het oogappeltje van zijn moeder.’

‘Had ze appels in haar ogen?’ vroeg hij.

‘Dat is een uitdrukking, mijn sultan. Het betekent dat ze heel veel van hem hield. Ze leefden met z’n tweetjes in een mooie boerderij aan de rand van het dorp.’

‘Waar was de vader?’

‘Die was de oorlog ingegaan. Luister nu. Op een dag moest zijn moeder naar de bazaar. Ze zei tegen hem: “Jij moet thuisblijven en de deur in de gaten houden. Als je een inbreker ziet die naar binnen probeert te komen, dan moet je zo hard mogelijk schreeuwen. Dat zal hem wegjagen. Ik ben voor de middag weer terug.” Dus deed Nasreddin wat hem was opgedragen en hij verloor de deur geen moment uit het oog.’

‘Moest hij niet plassen?’

‘Hij had een potje bij zich.’

‘Had hij geen honger?’

‘Zijn moeder had eten voor hem achtergelaten.’

‘Gebakjes?’

‘En sesamhalva’, zei Pembe, want ze kende haar zoon goed. ‘Na een uur werd er op de deur geklopt. Het was Nasreddins oom, die even langskwam om te zien hoe het met hen ging. Hij vroeg de jongen waar zijn moeder was en zei: “Nou, ga je moeder maar vertellen dat ze vroeg thuis moet komen en dat ze een lunch voor ons moet bereiden. Mijn familie komt straks op bezoek.”’

‘Maar hij houdt de deur in de gaten!’

‘Precies. Nasreddin was in de war. Zijn moeder had hem opgedragen om het ene te doen, en zijn oom zei iets anders. Hij wilde beiden gehoorzamen. Dus hees hij de deur op zijn rug, en ging zijn moeder halen.’

De kleine grinnikte, maar werd snel serieus. ‘Dat zou ik niet doen. Ik zou altijd eerder naar mijn moeder luisteren dan naar mijn oom.’

Hij had het nog niet gezegd of ze hoorden een geluid. Iemand was de rivier overgestoken en kwam hun kant op lopen. Tot Pembes verrassing – en die van de dorpsoudsten – bleek het een oude vrouw te zijn. Ze had een enorme haviksneus, ingevallen, rimpelige wangen en een paar scheve tanden. Haar kleine kraaloogjes schoten alle kanten op en bleven nergens op rusten.

Pembe vertelde haar dat haar zoon dringend een naam nodig had, en vroeg of zij zo vriendelijk wilde zijn om te helpen, zonder het te hebben over details als Nazes geest en dorpsoudsten die in de bosjes zaten. De oude vrouw leek totaal niet verrast. Leunend op haar stok dacht ze erover na, kalm en bereidwillig, alsof een dergelijk verzoek de gewoonste zaak van de wereld was.

‘Mam, wie is dit?’ vroeg het kind.

‘Stil, mijn leeuwtje. Deze aardige mevrouw hier zal je een naam geven.’

‘Maar ze is lelijk.’

De oude vrouw negeerde zijn opmerking en kwam een stap dichterbij om de jongen aandachtig te bekijken. ‘Dus je hebt je naam nog niet gevonden, begrijp ik.’

Het kind trok zijn smalle wenkbrauwen op en weigerde te reageren.

‘Nou goed dan, ik heb dorst’, zei ze en ze wees naar een kreek die door de loop van het water was gevormd. ‘Wil jij voor mij een kopje water halen?’

‘Ik heb geen kopje.’

‘Gebruik dan het kommetje van je handen’, drong de oude vrouw aan.

Nu keek de jongen de vrouw nog bozer aan, daarna zijn moeder en toen weer de vreemdeling. ‘Nee’, zei hij met een nieuwe scherpte in zijn stem. ‘Ga zelf maar water halen. Ik ben je bediende niet.’

De vrouw hield haar hoofd schuin naar een kant, alsof de woorden een klap vormden die ze probeerde te ontwijken. ‘Hij bedient niet graag, hè? Hij wil alleen bediend wórden.’

Inmiddels was Pembe ervan overtuigd dat ze de verkeerde persoon hadden uitgekozen. Om de situatie te sussen zei ze met haar vriendelijkste stem: ‘Ik haal wel even wat water voor u.’

Maar de vrouw dronk niet van het water dat Pembe in het kommetje van haar handen voor haar had gehaald. In plaats daarvan las ze het.

‘Mijn dochter, dit kind zal langdurig een jongen blijven en hij zal pas volwassen worden wanneer hij de middelbare leeftijd bereikt. Hij zal pas heel laat tot wasdom komen.’

Pembe snakte naar adem. Ze had sterk de indruk dat de vrouw op het punt stond een geheim prijs te geven, iets wat ze eigenlijk niet mocht onthullen.

‘Sommige kinderen zijn als de Eufraat, zo snel en wild. Hun ouders kunnen hen niet bijhouden. Ik vrees dat jouw zoon je hart in duizend stukken zal breken.’

De woorden vielen tussen hen in als een steen die uit het niets was gegooid.

‘Maar dat is niet wat ik u vroeg’, zei Pembe een beetje gespannen. ‘Hebt u een naam voor hem bedacht?’

‘Ja, dat heb ik. Er zijn twee namen die goed bij hem zouden passen, afhankelijk van wat je verwacht. De ene is Saalim. Er was eens een sultan die zo heette. Hij was een dichter en ook nog een goede muzikant. Moge je zoon ook schoonheid leren waarderen, wanneer hij deze naam zou krijgen.’

‘En de andere?’ Pembe hield hoopvol haar adem in. Zelfs de jongen leek nu geïnteresseerd in het gesprek.

‘De tweede is de naam van de grote bevelhebber die altijd voor zijn soldaten uit marcheerde, die als een tijger vocht, elk gevecht won, al zijn vijanden vernietigde, land na land veroverde, het Oosten en het Westen verenigde, de zonsopgang en de zonsondergang, en nog hunkerde naar meer. Dat ook jouw zoon onoverwinnelijk en vastberaden moge zijn en de leiding over andere mannen moge hebben, als hij naar hem vernoemd zou worden.’

‘Deze is beter’, zei Pembe, en haar gezicht klaarde op.

‘Nou, dan zijn we klaar.’

En daarmee greep de oude vrouw haar stok en ging op weg met een verrassend lichte tred. Pembe had een paar seconden nodig om haar gedachten op een rijtje te zetten voordat ze de vrouw achterna rende.

‘Maar wat is het?’

‘Wat is wat?’ De vrouw draaide zich om en bekeek haar – alsof ze vergeten was wie ze was.

‘De naam! U hebt me de naam niet gezegd.’

‘O! Het is Askander.’

‘Askander … Askander …’ herhaalde Pembe verrukt.

Toen ze terugkeerden in Istanbul werd de jongen ingeschreven in het register van het lokale bevolkingsbureau. Ofschoon enkele jaren te laat, werd zijn bestaan met veel gesmeek en een aanzienlijke omkoopsom uiteindelijk toch legaal bevestigd. De naam die op zijn kaart vermeld stond toen hij op school begon was Iskender Toprak.

‘Een naam een wereldleider waardig’, zei Pembe. Tegen die tijd had ze geleerd wie Alexander de Grote was.

Zo kwam het dat haar eerste kind, haar oogappeltje, in het Koerdisch Askander werd genoemd en in het Turks Iskender. Toen het gezin naar Londen emigreerde, was hij voor de kinderen en leraren op school Alex – en onder deze naam zou hij ook bekendstaan in de gevangenis van Shrewsbury, zowel onder de medegevangenen als onder de bewakers.