Kjell Eriksson

De man uit de bergen

Uit het Zweeds vertaald door Tineke Jorissen-Wedzinga

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Mannen från bergen, verschenen bij Ordfront Förlag

Oorspronkelijke tekst © Kjell Eriksson, 2005

Published by agreement with Ordfront Förlag, Stockholm, and Leonhardt & Høier Literary Agency aps, Copenhagen

Nederlandse vertaling © Tineke Jorissen-Wedzinga en De Geus bv, Breda 2007

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Andy en Michelle Kerry, Trevillion Images

isbn 978 90 445 2526 7

nur 331

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierde druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

De wolken zakten sloom over de berg aan de andere kant van het dal omlaag. De smalle, ivoorwitte flarden slingerden zich dikwijls laat in de middag of vroeg in de avond door de bergpas aan de oostkant naar binnen, gingen in elkaar over en vormden witte sluiers, soms intens zilverachtig, verlicht door de zon die achter de bergtoppen onderging. De bomen op de bergkam tekenden zich af als soldaten in een gealuminiseerde colonne, die zich verder uitstrekte dan Manuel Alavez zich kon voorstellen.

De wolken waren de wijde wereld in geweest, naar het zuiden, naar de kust van Oaxaca, om voedsel en vocht te halen. Misschien gingen ze af en toe, voor de afwisseling, naar het noorden om de zoutheid van de Caribische Zee te proeven.

Als ze terugkwamen, dampten de bergflanken nog steeds van het vocht en uit de dichte begroeiing steeg een hete adem op. De mensen – als stipjes – de muilezels met hun last op hun rug – iets groter – bewogen zich voort op de paden naar het dorp, waar de honden hen met een vermoeid geblaf opwachtten en de rook opsteeg uit de schoorstenen op de door de zon verlichte pannendaken, die glinsterden in warme, rode nuances.

De wolken schoven genotvol op in de richting van de berg. Manuel stelde zich voor dat zij en de berg hun vocht mengden en elkaar daarna vertelden wat er die dag was gebeurd. Nu hadden de bergen niet zo veel te vertellen, hoogstens een paar roddels uit het dorp, maar de wolken namen daar genoegen mee. Ze hadden gewoon behoefte aan wat alledaagse praatjes na hun reis over een onrustig continent, zo vol wanhoop en geploeter.

‘La vida es un ratito’, het leven duurt maar even, zei zijn moeder altijd en ze ontblootte daarbij een bijna tandeloze opening in een smalle grimas, die haar uitspraak zowel onderstreepte als beperkte.

Hij herformuleerde haar uitdrukking later tot ‘La vida es una ratita’, het leven is een rat, een knaagdier.

Manuel, zijn moeder en zijn twee broers aanschouwden de bergen altijd vanaf hun terras. Het terras waarop ze de koffiebonen droogden en dat hun uitzicht bood over de zestig huizen van het dorp.

Een dorp zoals zovele, afgelegen voor iedereen behalve voor henzelf, op ruim een uur lopen van de dichtstbijzijnde grote weg die hen naar Talea en verder kon leiden, en na een busreis van vijf uur naar Oaxaca.

De koffie werd in een haven verpakt, niemand wist in welke, en naar el norte of Europa verscheept. Als de opkopers de zakken hadden ingeladen en ze hadden afgevoerd, verloren de dorpsbewoners de controle. Ze wisten dat hun koffie lekker smaakte en dat de prijs vertienvoudigd zou worden, misschien wel vertwintigvoudigd, voordat hij zijn kopers bereikte.

Manuel leunde tegen het koele raampje van het vliegtuig, staarde naar buiten in de heldere Atlantische nacht, uitgeput na de lange reis van de bergen naar Oaxaca en nog eens zeven uur met de bus naar de hoofdstad en een halve dag wachten op het vliegveld. Het was de eerste keer dat hij vloog. De ongerustheid die hij had gevoeld was overgegaan in verbazing dat hij zich op elfduizend meter hoogte bevond.

Er kwam een stewardess langs die hem koffie aanbood, maar hij bedankte. De koffie die hij eerder had gekregen, had hem niet gesmaakt. Hij keek naar de stewardess terwijl ze de passagiers aan de andere kant van het gangpad bediende. Ze deed hem denken aan Gabriëlla, de vrouw met wie hij zou trouwen. Dat werd tijd, vond zijn moeder. In haar ogen was hij oud. Hij had het gevoel dat hij bijna verplicht was met haar te trouwen. Ze hadden elkaar jaren geleden ontmoet en gedurende zijn tijd in Californië hadden ze contact gehouden per brief. Hij had een paar keer gebeld. Ze had op hem gewacht en dat ervoer Manuel nu als een goedkeuring. Hij kon het niet over zijn hart verkrijgen haar datgene te weigeren waar ze van uit was gegaan en waar ze zo lang op had gewacht: een huwelijk. Natuurlijk hield hij van haar, dat sprak hij zichzelf tenminste in, maar hij voelde een steeds grotere angst om zich voorgoed te binden.

Hij viel tussen twee continenten in slaap en onmiddellijk kwam Angel naar hem toe. Ze bevonden zich op een milpa waar ze maïs, bonen en pompoenen verbouwden. Het was vlak voor de maïsoogst. Zijn broer lag half overeind in de schaduw van een boom. Hij was uitgelaten en lachte zoals alleen hij dat kon: een klokkend geluid dat zijn oorsprong leek te hebben in zijn bolle buik. Angel was mollig en werd als kind ‘El Gordito’ genoemd, de kleine dikkerd.

Angel vertelde over Alfreda uit het naburige dorp Santa Maria de Yaviche. Ze hadden elkaar in februari ontmoet, tijdens de fiësta, en Angel beschreef haar gezicht en haar haar uitvoerig. Hij was altijd zorgvuldig met details.

Manuel kwam overeind, ongerust over Angels lichtzinnige gepraat over de jonge vrouw. Ze was pas zeventien.

‘Je mag haar niet voor de gek houden’, zei Manuel.

‘Zij houdt míj voor de gek’, lachte Angel. ‘Ze doet me beven.’

‘We moeten nu terug’, zei Manuel.

‘Zo meteen,’ zei Angel, ‘ik ben nog niet klaar.’

Manuel kon alleen maar glimlachen. Angel zou schrijver kunnen worden, hij is zo goed in vertellen, dacht hij, en hij ging weer zitten.

Aan de andere kant van de akker buitelden een paar wilde konijnen over elkaar heen. Ze hipten onbekommerd rond, nieuwsgierig en speels, zich niet bewust van de havik die hoog boven hen in de lucht zweefde.

‘Jij bent ook een conéju, maar het leven bestaat niet alleen uit spelletjes’, zei Manuel, maar hij had direct spijt.

Hij was de oudste van de drie broers en nam veel te vaak de rol van de verantwoordelijke op zich, degene die moest vermanen en de juiste weg moest wijzen. Angel en zijn middelste broer Patricio waren goedlachs en hielden wel van een grapje. Ze werden net zo vaak en snel verliefd als kikkers. Ze waren nergens bang voor en Manuel was jaloers op hun optimisme en lichtzinnigheid.

Angel volgde de blik van zijn broer, kreeg de roofvogel, die langzaam door de luchtlagen omlaag gleed, in het vizier, hief zijn armen op alsof hij een geweer vasthield, richtte en loste een schot.

‘Pang’, zei hij en hij keek Manuel lachend aan.

Manuel glimlachte en zonk voorover met zijn gezicht naar de grond. Hij wist dat de havik spoedig een duik zou nemen en hij wilde niet zien of de vogel zou slagen in zijn jacht.

‘Ik heb gemist, maar die havik moet ook leven’, zei Angel, alsof hij de gedachten van zijn broer had gelezen. ‘Konijnen zijn er zat.’

Manuel raakte plotseling misnoegd over het feit dat Angel Spaans sprak, maar kon hem niet terechtwijzen doordat hij plotseling wakker werd, rechtop ging zitten en naar de vrouw in de stoel naast hem keek. Ze sliep. Hij had haar blijkbaar niet wakker gemaakt toen hij opschrok.

Daar ergens beneden bevond Patricio zich. Al sinds Manuel bericht over het lot van Patricio had ontvangen, was hij heen en weer geslingerd tussen kwaadheid, verdriet en gemis. De eerste brief bestond uit drie zinnen: ik leef, ik zit in de gevangenis en ik ben veroordeeld tot acht jaar gevangenisstraf.

De volgende brief was wat uitvoeriger, zakelijker en droger, maar achter de woorden vermoedde Manuel gelatenheid en wanhoop, gevoelens die de daaropvolgende brieven domineerden.

Manuel kon zich Patricio niet achter de tralies voorstellen. Patricio, die zo gek was op de open velden en die zijn blik altijd zo ver mogelijk weg vestigde. Patricio kende een volharding die Manuel en Angel altijd had verbaasd. Hij was altijd bereid een paar stappen verder te doen om te kijken wat zich achter de volgende bocht, kruin, top of straathoek verborg.

Hij was fysiek de sterkste van de broers, en met zijn ruim één meter tachtig langer dan de meesten in het dorp. Zijn lengte en gestalte, in combinatie met zijn ogen, hadden hem een zekere reputatie gegeven van een slimme man die het waard was om een beetje extra naar te luisteren. Terwijl Angel de praatjesmaker was die zich niet graag verplaatste, was Patricio beweeglijk en een man van weinig woorden, bedachtzaam in wat hij zei en terughoudend in zijn gebaren. Ze hadden eigenlijk alleen hun lach gemeen.

Manuel had uit de brief van zijn broer begrepen dat de gevangenis in Zweden totaal anders was dan de gevangenissen in Mexico en zijn broer vond het heel bijzonder dat ze een tv in hun cel mochten hebben en dat ze konden studeren. Maar wat moest hij studeren? Patricio had nooit van boeken gehouden. Hij was een mens die zijn leven had geleefd door de mensen en de natuur te bestuderen. Hij deed zijn werk met tegenzin, of het nu zaaien, wieden of oogsten was, hij bewoog het kapmes alsof het een vijand in zijn handen was. Ondanks zijn kracht waren zijn slagen vaak krachteloos en ongeconcentreerd.

‘Als je denkt dat ik zo’n zielige campesino word, heb je het mis’, herhaalde hij toen Manuel hem eraan herinnerde dat ze een erfenis te beheren hadden.

‘Ik heb geen zin om als een ranchero in de bergen te zitten, bonen en tortilla te eten, eenmaal per week in het dorp te komen en me een stuk in de kraag te zuipen met aguaerdiente en steeds armer te worden. Zie je niet dat we voor de gek worden gehouden?’

Zou hij acht jaar lang opgesloten kunnen zitten? Manuel vreesde voor zijn leven en voor zijn gezondheid. Patricio opsluiten was in de praktijk een doodvonnis. Toen Manuel had geschreven dat hij naar Zweden zou komen, had zijn broer onmiddellijk geantwoord dat hij geen bezoek wilde ontvangen. Maar dat kon Manuel niet schelen. Hij moest erachter zien te komen wat er was gebeurd, hoe het was gegaan. Hoe en waarom Angel was gestorven en hoe Patricio zo stom had kunnen zijn om zich bezig te houden met van dat smerige handwerk als drugssmokkel.

Toen het vliegtuig door de wolken omlaag kwam, zwenkte en zich opmaakte voor de landing, gingen zijn gedachten naar de bergen, naar zijn moeder en de koffiebonen. Wat waren die bonen toch mooi! Als ze gedroogd waren en in open, uitpuilende jutezakken lagen en elk vrij stukje in huis in beslag namen, zelfs naast het bed, móést je ze wel aanraken en Manuel streek altijd met zijn hand door de opmerkelijk geurloze bonen en voelde de vreugde door zijn vingers glijden.

‘La vida es una ratita’, mompelde hij, sloeg een kruis en zag het vreemde land zich onder hem uitstrekken.

2

Slobodan Andersson moest lachen. Zijn hele gezicht spleet uiteen in een brede grijns, die zijn door de tabak verkleurde tanden blootlegde. Ze leken op houten pinnen die tot vlijmscherpe wapens waren geslepen.

Slobodan Andersson lachte vaak en keffend als een hondje, maar hij kon daarom niet worden beschouwd als een vrolijke vent.

Zijn vijanden, en hij had er in de loop der jaren wel een aantal gekweekt, spraken minachtend over die ‘poedeljoego’. Slobodan vatte het niet verkeerd op. Soms tilde hij zijn ene been op en kefte hij nog wat extra als iemand hem aan zijn bijnaam herinnerde.

‘De poedel’, zei hij altijd, ‘is familie van de wolf.’

Niet alleen zijn gezicht was breed. Hij was de laatste twintig jaar enorm uitgedijd en had steeds meer moeite het tempo bij te benen dat hem als restauranthouder beroemd en berucht had gemaakt. Wat hij met de jaren aan fysieke beweeglijkheid was kwijtgeraakt, compenseerde hij met ervaring en een toenemende meedogenloosheid. Hij liet mensen vaak verbaasd en soms gebroken achter, en deed dat met een onverschilligheid die niet kon worden verzacht door een lach of een dreun op iemands rug.

Zijn levensgeschiedenis, die de kroegtijgers in de stad maar al te graag opnieuw opdisten en voorzagen van schokkende elementen, zat vol onduidelijkheden, en Slobodan hield deze graag in stand met een mengeling van zeldzaam gedetailleerde en drastische episodes uit ruim dertig jaar in de branche, afgewisseld door vage uitspraken die ruimte lieten voor verschillende interpretaties.

Wat men zeker wist, was dat hij een Servische moeder en een Zweedse vader had, maar niemand wist of ze nog leefden en zo ja, wáár. Op dat punt was Slobodan Andersson zwijgzaam. Hij vertelde altijd over zijn jeugd in Skåne, hoe hij als vijftienjarige bij een bekende kroeg in hartje Malmö was gaan werken. Hij weigerde de naam van de eetgelegenheid in zijn mond te nemen, hij noemde haar alleen ‘die tent’. Hij had er de eerste drie maanden doorgebracht met boenen en schrobben. Volgens Slobodan was de chef-kok, ‘dat Duitse varken’, een sadist en men beweerde dat Slobodan, die inmiddels was bevorderd tot leerling-kok, een vismes in zijn buik had gestoken. Als men hem ernaar vroeg, liet hij zijn poedellach horen en hield hij zijn buik vast. Hoe die beweging moest worden geïnterpreteerd, daarover bestonden verschillende opvattingen.

Na uitstapjes naar Kopenhagen en Spanje belandde Slobodan in de restaurantbranche van Uppsala, waar hij iedereen verbaasde door twee restaurants tegelijk te openen, Lido en Pigalle. Smakeloze namen, vonden velen, en het eten kreeg hetzelfde oordeel. Wat de twee zaken gemeen hadden, was hun dure inrichting. Het Lido werd toegerust met een elf meter lange zinken toog, waarin de bezoekers hun bestellingen konden krassen met voor de gelegenheid neergelegde schroevendraaiers. Die werden echter na een geval van mishandeling verwijderd.

Pigalle was een donker hol met een mislukte mengelmoes van oriëntalisme, met wierook en donkere draperieën, en een mediterraans restaurant waar visnetten aan het plafond, schelpen en een opgezette zwaardvis de gasten moesten herinneren aan hun tripjes naar Mallorca eind jaren zestig.

Beide etablissementen gingen binnen een jaar failliet. Slobodan Andersson kocht de inrichting op, bracht een groot deel naar het afvalpunt van Hovgården maar behield datgene wat van enige waarde kon zijn en begon Djengis Khan. Met een betere uitgangspositie. Djengis Khan kreeg geen naam omwille van enige culinaire sensatie, maar werd een populaire bar. Men zag nu dat Slobodan talent had om een flitsende omgeving te combineren met een stemming die grensde aan familiair. Hij stond vaak zelf achter de bar, was tegelijkertijd royaal en satanisch, en wist zijn favorieten onder de gasten te kiezen; mensen die trouw waren en meer bezoekers genereerden.

Djengis Khan ging roemrucht ten onder, of liever gezegd, ging op in rook, want het begin van het eind was een brand in de keuken, de aanschaf van nieuwe apparatuur en daarna drie inbraken op rij en uitstel van betaling.

Slobodan verdween uit Uppsala. Het gerucht ging dat hij naar Zuidoost-Azië was vertrokken, anderen zeiden West-Indië of Afrika. Er werd beweerd dat hij een kaartje naar het gerechtsdeurwaarderkantoor had gestuurd. Na een jaar kwam hij terug, bruingebrand, met een lang niet zo omvangrijke buik als voorheen en zijn hoofd vol nieuwe projecten.

Er was opeens weer geld, veel geld. Hij stopte de dienst beslagleggingen een paar honderdduizend kronen toe en kort daarna opende Alhambra zijn deuren. Dat was eind jaren negentig en sindsdien was zijn imperium alleen maar gegroeid.

Alhambra was gehuisvest in een oud pand in het centrum, op een steenworp afstand van Stora torget. De ingang was overdadig, met speciaal besteld marmer op de trap en een bewerkte koperen deur met de initialen van de eigenaar en de naam van het restaurant in sierlijke zilveren letters.

Als je eenmaal binnen was, werd de pompeuze indruk enigszins afgezwakt. De inrichtingsvoorstellen waar chef-kok Oscar Hammer mee kwam, werden met een poedellach afgewezen.

‘Dat is te kil’, zei Slobodan terwijl hij over zijn beginnende kale kruin wreef toen hij naar de ontwerpen keek die Hammer had laten maken.

‘Het moet veel bling-bling zijn, tierelantijntjes en veel goud.’

En dat kwam er ook. Velen vonden dat het zó consequent was doorgevoerd dat het zelfs stijlvol werd. De goud- en magentakleurige muren waren bezaaid met lampjes en wazige, gedrukte prenten in brede, witte lijsten. De afbeeldingen hadden allemaal motieven uit de Griekse mythologie.

‘De tent heet toch Alhambra’, zei Slobodan, toen Hammer er wat tegenin wilde brengen.

De tafels in de eetzaal, gedekt in rococostijl en met zwaar bestek van nieuwzilver en kandelaars, werden geregeld door Armas, die al jarenlang de vertrouweling van Slobodan was.

Nu stond Slobodans imperium voor een nieuwe uitdaging. Deze keer haalde hij zijn inspiratie uit een nieuw continent. Het restaurant werd Dakar genoemd en voor het eerst klopte alles. De muren waren versierd met foto’s van West-Afrika, sommige uitvergroot tot op de vierkante meter, met motieven van markten, het leven in de dorpen en sportevenementen.

De fotograaf was een Senegalees uit het zuiden van het land die jarenlang in de regio had rondgereisd en foto’s had gemaakt.

Slobodan wilde groots uitpakken. Hij wilde zich richten op de ‘rijkelui’, zoals hij het zelf uitdrukte. Het doel was ze weg te krijgen uit Svenssons Guldkant en Wermlandskällaren en ze naar Dakar te lokken.

‘Die oude bolsjewiek’, zei hij vol verachting over de eigenaar van het visrestaurant waar het burgerlijke Uppsala meestal lunchte. ‘Ik zal ervoor zorgen dat die wijven hierheen komen. Ik zal zo veel sterren krijgen dat de wereldpers op straat in de rij moet staan. Mijn menukaarten komen in de leerboeken als voorbeeld van de perfecte keuken.’

Er zat geen rem op de ideeën en overtuiging van Slobodan Andersson dat hij Uppsala en de wereld versteld zou doen staan.

‘Ik heb koks nodig!’ barstte hij tijdens de eerste ontmoeting met Hammer en Armas uit.

‘Je hebt vooral geld nodig’, meende Hammer.

Slobodan keek hem even snel aan en de chef-kok verwachtte de gebruikelijke scheldkanonnade die meestal op tegenwerpingen volgde, maar de scherpe blik van de restauranthouder maakte deze keer plaats voor een grijns.

‘Dat is geregeld’, zei hij.

3

‘Op weg’, mompelde Johnny Kvarnheden, en hij zette de autoradio wat harder. De lage avondzon baadde in het water van het Vättern. Het eiland Visingsö lag in het water als een slank oorlogsschip dat koers zette in zuidelijke richting, en de veerboot naar Gränna leek een kever op een gouden vloer.

Zijn vlucht had iets van een film, alsof iemand zijn weemoed had geregisseerd, het licht had geënsceneerd en muziek had toegevoegd. Hij was zich bewust van het filmachtige en werd gestuurd, liet zich sturen, werd gevangen door het klassieke in de scène: een eenzame man op weg van zijn oude leven naar iets onbekend nieuws.

Een telefoontje was genoeg geweest, een vliegensvlugge afweging om een beslissing te kunnen nemen, zijn weinige bezittingen in te pakken, veel te weinig, veel te overhaast, en op weg te gaan.

Hij wilde dat zijn vlucht voor eeuwig kon zijn, dat de inhoud van de benzinetank, zijn trek en zijn blaas mochten beslissen. Dat de verplaatsing op zich de hoofdzaak werd, dat hij losgekoppeld van alles, behalve van de frictie tussen de banden en het asfalt, voort kon suizen.

Als hij een camera moest instellen, zou hij die richten op de weg, op het zwarte asfalt, op de sporen van het verkeer en de groeven van de tanden van de sneeuwploegen, en niet op zijn gezicht of op het landschap dat langs flitste. Het geluid zou niet de stem van Madeleine Peyroux uit de cd-speler zijn, maar het ritmische gebonk van de weg, de onverbiddelijkheid van de assen en de krampachtige grip van zijn handen om het stuur – dat was de taal die de kijker zou aanspreken.

Hij gaf niet toe aan zijn teleurstelling en zijn verdriet, maar ook niet aan zijn hoop en zijn dromen. Hij dacht aan beschrijvingen van voedsel, vulde het ene bord na het andere met gerechten. Het feit dat hij kok was, redde hem voor dat moment.

Als minnaar was hij waardeloos, hij kreeg hem niet eens meer omhoog, als partner op zich was hij al net zo mislukt. Dat was hem langzaamaan duidelijk geworden en dat inzicht had hem de avond ervoor met volle kracht getroffen toen Sofie zijn pogingen als pathetisch had gekarakteriseerd.

‘Jij leeft niet,’ had ze gezegd in een aanval van plotselinge welbespraaktheid, ‘en jouw zogenaamde bezorgdheid om onze relatie is belachelijk. Het verstikt me. Jij bent niet in staat lief te hebben.’

Hij had haar vastgepakt, haar lichaam tegen het zijne geduwd en voor het eerst sinds maanden lustgevoelens gehad. Ze had zich walgend losgemaakt.

‘Verstikken,’ zei hij hardop, ‘wat is dat voor woord?’

Hij passeerde Linköping en Norrköping. Vervolgens denderde hij verder de provincie Södermanland in met een accelererende wanhoop die maakte dat hij veel te snel reed. Hij had niet langer de regie. Hij zette de muziek nóg wat harder, draaide telkens dezelfde cd.

Bij de toegangsweg naar Stockholm probeerde hij aan zijn nieuwe baan te denken. ‘Dakar’ klonk goed. Hij wist niet meer over het restaurant dan wat hij de nacht ervoor snel op internet had gelezen. Het menu zag er op papier wel oké uit, maar er was iets in de toon wat niet klopte, alsof het taalgebruik chiquer probeerde over te komen, maar niet echt kon beantwoorden aan zijn eigen superlatieven. Het ontbrak hen daar niet aan zelfvertrouwen. De tekstschrijver had gewoon wat te veel uit de kast gehaald.

Zijn zus in Uppsala had hem over de baan getipt en hij had de eigenaar gebeld. Die had snel een paar referenties genoteerd en een half uur later teruggebeld en meegedeeld dat hij was aangenomen. Het was alsof hij vermoedde in welke situatie Johnny zich bevond.

Hij wist niet meer over Uppsala dan dat er een universiteit was. Zijn zus had niet zo veel verteld, maar dat hoefde ook niet. Hij moest ... tja, wat eigenlijk? Koken, maar verder?

4

‘Wat zou het heerlijk zijn om te zeilen.’

Eva Willman lachte bij zichzelf. Het artikel over het vakantieparadijs in West-Indië was geïllustreerd met een foto van een zeewaardig jacht. Het voer halve wind en de golven spatten op tegen de boeg. De wimpel hing in top. Op het achterdek stond een man gekleed in een blauwe korte broek en een wit hemd met een blauwe pet op zijn hoofd. Hij zag er ongedwongen en ontspannen uit hoewel hij de verantwoordelijkheid voor zo’n grote boot had. Eva vermoedde dat hij degene was die de koers hield. Zijn blik was omhoog gericht naar de bolle zeilen. Ze meende een glimlach te zien.

‘Ik zou niet eens geld hebben voor die pet’, vervolgde ze wijzend.

Helen leunde voorover en keek vluchtig naar de dubbele pagina voor ze weer op de bank naar achteren leunde en verderging met het vijlen van haar nagels.

‘Ik word zeeziek’, zei ze.

‘Maar stel je eens voor wat een vrijheid je hebt’, zei Eva terwijl ze verder las.

Het artikel ging over de buureilanden Aruba, Bonaire en Curaçao. Ze werden beschreven als paradijselijke eilanden; een eldorado voor snorkelaars en duikers. Een plek waar je de beslommeringen van alledag kon vergeten.

‘De Antillen’, mompelde ze. ‘Wat zijn er toch veel mooie plekken.’

‘Boten zijn niets voor mij’, zei Helen.

Eva keek een tijdje naar de kaart van het parelsnoer van eilanden ten noorden van Venezuela. Ze volgde de kustlijn en las de vreemde plaatsnamen. Het krassende geluid van de nagelvijl ging haar steeds meer irriteren.

‘Ik zou vissen willen zien, van die tropische in alle kleuren van de regenboog.’

Ze keek op de digitale klok van de video voordat ze verder bladerde.

‘Je zou een cursus moeten doen’, zei ze plotseling. ‘Leren zeilen, bedoel ik. Dat is misschien niet zo moeilijk te leren.’

‘Ken jij iemand met een zeilboot?’

‘Nee,’ zei Eva, ‘maar je kunt iemand léren kennen.’

Ze staarde nietsziend naar de volgende dubbele pagina. Die ging over een school in Zuid-Zweden die was afgebrand.

‘Misschien kom ik ooit nog een lekker ding tegen met een boot. Maar dan wel een zeilboot. Niet eentje met een motor.’

‘Wie zou dat moeten zijn?’

‘Een mooie, knappe vent. Een lieve man.’

‘Die zit te wachten op vrouw op leeftijd met twee kinderen? Geloof je het zelf?’

De woorden kwamen onverwacht hard aan.

‘Kijk naar jezelf’, zei ze hatelijk.

De vijl stopte. Eva bladerde verder. Ze voelde Helens blik. Ze wist precies hoe haar vriendin zou kijken: haar ene mondhoek omlaag, een verticale rimpel in haar voorhoofd en de moedervlek tussen haar wenkbrauwen als de punt in een uitroepteken.

Helen kon er echt misnoegd uitzien, alsof ze voortdurend om de tuin werd geleid. Wat ook zo was. Haar man bedroog haar constant.

‘Wat bedoel je daarmee?’

‘Ach, niks’, zei Eva terwijl ze haar vriendin een snelle blik toewierp.

‘Jezus, wat ben jij bezig, zeg! Ik kan er toch niks aan doen dat je je gedumpt voelt.’

‘Ik ben niet gedumpt! Ik ben na elf verdomd lange jaren opgezegd.’

Eva schoof de krant van zich af en stond op. Het was niet voor het eerst dat Helen het woord ‘gedumpt’ gebruikte. Eva haatte dat. Ze was vierendertig en absoluut niet uitgerangeerd als mens.

‘Ik ga een nieuwe baan zoeken’, zei ze.

‘Veel succes’, zei Helen, en ze ging door met vijlen.

Eva verliet de woonkamer en ging naar de keuken, griste de papieren van het arbeidsbureau bij elkaar en propte ze tussen de kookboeken op het aanrecht. Patrik zou zo thuiskomen.

Het methodische gevijl was zelfs in de keuken hoorbaar. Eva bleef voor de kast staan waar de O’boy stond. De meest doodgewone bezigheden werden belangrijk, elke beweging, zoals melk en cacaopoeder pakken, kreeg betekenis. Ze stak haar hand uit naar de kast. De witte streep op haar pols, waar haar horloge had gezeten, herinnerde haar eraan hoe de tijd verstreek. Ze bewoog zich afwachtend, alsof ze een vreemde in haar eigen keuken was, terwijl de seconden, minuten en uren onverbiddelijk doortikten. Haar hand was warm maar haar pols koud. Haar arm was bruin en bezaaid met levervlekjes. Dat waren er de laatste jaren steeds meer geworden.

Eva deed de kast open. Het vijlen was opgehouden en het enige wat je hoorde was het geritsel van Helen die in een krant bladerde.

Op de planken stonden suiker, meel, havermout, popcorn, koffie en andere kruidenierswaren. Ze bekeek elke verpakking alsof ze hem voor het eerst zag.

Pas toen Eva Patrik de voordeur hoorde opendoen, werd haar verlamming verbroken. Ze pakte snel de cacaopoeder, deed de koelkastdeur open en pakte melk. Nog maar iets minder dan twee liter. De komkommer bijna op, de kaas een schoenzool, eieren oké en voldoende yoghurt, constateerde ze.

‘Hallo’, riep ze, verbaasd hoe vrolijk ze klonk, maar alleen al het geluid van zijn voeten in de hal deed haar glimlachen.

Achter zijn slepende bewegingen en zijn wat norse blik zat een attentheid die haar bleef verbazen. Hij werd steeds verstandiger. Als ze dat zei, was hij afwijzend en als ze hem prees, keek hij haar niet-begrijpend aan, alsof hij niet wilde weten dat hij voorkomend of vooruitziend was geweest.

Hij kwam de keuken binnen en ging zitten. Eva dekte zwijgend de tafel.

‘Wie zit er binnen?’

‘Helen. Ze komt het strijkijzer lenen.’

‘Heeft ze er zelf geen?’

‘Dat is kapot.’

Patrik zuchtte en schonk melk in. Eva keek naar hem. Zijn broek begon slijtplekken te vertonen. Als hij beweerde dat dat zo hoorde, moest ze lachen. Toen versleten kleren in de mode kwamen, hadden zij ook eens geluk.

‘Ik weet een baan voor je’, zei Patrik opeens.

Hij smeerde zijn vierde boterham.

‘Hè?’

Patrik keek haar aan en Eva meende ongerustheid in zijn ogen te zien.

‘De moeder van Simon had het erover. Haar broer gaat naar Uppsala verhuizen. Hij heeft een baan.’

Hij dronk een slok O’boy.

‘Wat heeft dat met mij te maken?’

‘Ze hebben ook een serveester nodig. Hij is kok.’

‘Het heet serveerster. Niet serveester.’

‘Maar kok is wel goed.’

‘Moest ik serveerster worden? Wat zei ze nog meer? Had ze het over mij?’

Patrik zuchtte opnieuw.

‘Wat zei ze dan?’

‘Je moet zelf maar met haar gaan praten.’

Hij stond op, een boterham in zijn hand.

‘Ik ga vanavond naar de film.’

‘Heb je dan geld?’

Hij stond zonder antwoord te geven op, snelde naar zijn kamer en deed de deur achter zich dicht. Eva keek op de wandklok. De moeder van Simon, dacht ze en ze begon af te ruimen, maar bedacht zich. Hugo zou zo uit school komen.

Helen kwam naar de keuken en ging aan tafel zitten.

‘Was dat Patrik?’

Eva had geen zin om antwoord te geven. Helen wist heel goed dat hij het was. Eva werd plotseling kwaad over haar gelaatsuitdrukking.

‘Jij vindt dat ik je verneder, ja, ik weet het’, zei Helen onverwacht luid. ‘Jij droomt van zeilboten en knappe, lieve kerels, maar heb je weleens bedacht ...’

Eva staarde haar aan.

‘... dat je er nooit iets mee doet? Snap je? Het zijn alleen mooie woorden.’

‘Ik heb een baan’, zei Eva.

‘Als wat?’

‘Serveerster.’

‘Waar dan?’

‘Weet ik niet’, zei Eva.

Helen keek haar aan en Eva meende een glimlach om haar lippen te zien.

Toen Helen weg was, schonk Eva het laatste beetje koffie in en ging op een stoel zitten. Niet te worden geloofd, dacht ze, dat is het ergste. Of liever gezegd, wanneer anderen geen vertrouwen in haar capaciteiten hadden. Helen had geprobeerd haar spottende glimlach te verbergen, ze wist dat haar vriendschap met Eva niet tegen álles bestand was, maar het razendsnelle inzicht dat haar vriendin haar in de toekomst zou blijven herinneren aan die baan als serveerster, maakte Eva razend. Helen zou zeker in het voorbijgaan vragen of het wat was geworden. Waarom? Gewoon, om zich superieur te voelen. Om haar frustratie uit te leven op Eva terwijl ze juist haar eigen leven op orde zou moeten brengen. Helen had geen werk sinds ze een paar jaar geleden als gastouder was gestopt.

Ze dronk een slok koffie. Uit de kamer van Patrik klonk muziek. Eva wilde dat hij in de keuken was gebleven en wat meer had verteld over wat de moeder van Simon had gezegd. Hoewel ze vermoedde dat dat niet zo veel meer was. Ben ik minder waard? Die vraag overviel Eva Willman toen ze zich uitstrekte naar een nieuwe vuilniszak onder het aanrecht. Op de bodem van de vuilnisbak lagen een bananenschil in verregaande staat van ontbinding en een plakkerige, stinkende, bruine massa, die in het midden tot leven leek te zijn gekomen. Ze pakte een nieuwe zak en trok tegelijk de emmer eruit en zette hem op het aanrecht. Ze bleef op haar hurken zitten en staarde in de ruimte onder de spoelbak waar de afvoerpijpen omlaag liepen.

Ze wilde Patrik roepen, hem meenemen naar de keuken en hem laten zien hoe vies het werd als je niet eens zoiets eenvoudigs deed als het vuil wegbrengen, maar waarom zou ze? Ze vonden haar toch al zo’n zeurpiet.

Hoe vaak in de week gooide ze het vuil weg? Hoe vaak strekte ze zich uit onder het aanrecht, drukte het vuil wat verder aan, trok de zak omhoog en knoopte hem dicht?

De scherpe lucht drong door tot haar neusgaten. Dat is mijn lucht, dacht ze, en dit is mijn aanblik, afvoerpijpen en een verzameling verpakkingen met schoonmaakmiddelen en borstels. Ze stak haar hand uit naar het schuursponsje, dat tussen de pijpen zat ingeklemd en kreeg zin om erin te bijten, het kapot te kauwen tot geel-groene kruimels en de smaak te proeven van afwas, schoonmaak en alledaagse beslommeringen die haar dreigden te overmannen.

De afvoerpijpen maakten een gorgelend geluid. Zeker de buurvrouw boven aan de afwas; een Bosnische vrouw die daar pas was komen wonen. Het geluid herinnerde Eva eraan dat ze niet alleen was in de flat.

Ze zag voor zich hoe de appartementen op elkaar waren gestapeld. Vijf ingangen, vier verdiepingen en drie appartementen op elke verdieping. Zestig woningen. Ze kende een tiental huurders bij naam, knikte herkennend naar misschien vijftig mensen en ging met niemand om.

Haar benen begonnen pijn te doen. Ze ging op de vloer zitten, leunde tegen het keukenkastje, steunde met haar ellebogen op haar knieën en streek voorzichtig met haar vingertoppen over haar voorhoofd. Waarom zat ze daar, vastgenageld in haar eigen keuken, alsof een onzichtbare hand haar tegen de keukenvloer drukte?

Soms kreeg ze het idee dat ze overeind moest komen, dat ze Hugo en Patrik mee moest nemen en langs de zestig appartementen moest gaan, aanbellen en zeggen ... Wat moest ze zeggen? Zouden ze überhaupt opendoen, wantrouwig als iedereen was na de schietpartij beneden bij de school? Er was weliswaar niemand gewond geraakt, maar de schoten hadden over het hele gebied geëchood.

De vrouw in de flat boven haar was net met haar twee kinderen uit de bus gestapt toen het gebeurde. Zij wist hoe een schotenwisseling klonk en had de kleinste in haar armen genomen en de andere bij de hand, en was rechtstreeks het bos in gerend, door verdord gras en jonge struiken het beschermende bomengordijn in. Ze was naar het bos gerend, dat deden mensen in tijden van onrust altijd, en werd pas de volgende ochtend onder een boom teruggevonden door een stel oriëntatielopers van de plaatselijke sportvereniging, die controlepunten gingen uitzetten. Het was gelukkig een zwoele nacht geweest.

Er had een artikel over hen in de krant gestaan. Daarin was het levensverhaal van de vrouw beschreven. De buurt had zijn eigen bekende inwoner gekregen.

Zou zij opendoen als Eva zou aanbellen? Of Pär, die alleenstaande man die elke ochtend met een getergde uitdrukking op zijn gezicht kwam aanfietsen, maar die Eva altijd met een glimlach begroette als ze elkaar buiten tegenkwamen, zou hij opendoen?

Eva had met hem gesproken. Hij zat altijd op het bankje bij het speeltuintje zijn vijfjarige zoontje in de gaten te houden, dat een oneindig aantal zandkastelen bouwde. Soms was de jongen er niet en Eva nam aan dat hij dan bij zijn moeder was. Pär kwam uit het noorden. Dat was het enige wat ze over hem wist.

De vrouw boven kwam uit het zuiden. Ze had het gehad over Tuzla, maar ook over een dorp waarvan Eva zich de naam nu niet meer herinnerde.

Ze woonden met zevenenvijftig andere gezinnen bij elkaar. Eva zag voor zich hoe ze allemaal van verschillende kanten kwamen aanlopen terwijl ze hun leven en hun familie en vrienden achterlieten om in een huurflat aan de buitenkant van Uppsala te gaan wonen.

De buitenkant van de stad, waar je de klagende roep van de bosuil in het bos kon horen.

Ze had vroeger niet zo veel over de omgeving nagedacht. Pas nadat ze van Jörgen was gescheiden, had ze de mogelijkheid gekregen om te denken. Zo ervoer ze het althans. Toen ze samenleefden, was het alsof hij alle tijd in beslag nam, alle zuurstof om haar heen gebruikte, de ruimte vulde met zijn breedsprakigheid en zijn bulderende lach. Er waren mensen die meenden dat hij ziek was, dat zijn voortdurende geklets veroorzaakt werd door een manische fixatie dat stilte bedreigend was, maar Eva wist beter. Het was een familietrekje, zijn vader en oom waren al net zo.

Hij leed mogelijk aan een te groot zelfvertrouwen. Het probleem was dat hij de voeding voor zijn zelfverzekerdheid uit zijn omgeving haalde, alsof hij – net als een knotcelwesp – Eva uitzoog om zichzelf te sterken.

Soms had ze medelijden met hem, maar dat was maar heel af en toe en steeds minder vaak. Toen ze bij de advocaat zaten om de scheiding te bespreken, voelde ze alleen maar moeheid en minachting. Jörgen zat maar te ouwehoeren, alsof hij niet begreep dat ze bij elkaar waren gekomen om de voorwaarden voor de scheiding en de voogdij voor de kinderen te regelen.

De jurist onderbrak zijn woordenvloed met de vraag of hij wel geld had om in de flat met de tophypotheek te blijven wonen. Toen zweeg hij en keek hij Eva verschrikt aan als om antwoord te vinden op een vraag die hij nooit had gesteld. Eva begreep dat het niet zozeer de financiën waren die hem beangstigden als wel het plotselinge inzicht dat hij in de toekomst alleen zou moeten leven.

Die ongerustheid wilde sindsdien bij hem niet meer wijken. Het bracht hem niet tot zwijgen, integendeel, maar voor Eva waren Jörgens aarzelende vragen over haar welbevinden en het aftasten van gebieden die ze nooit samen hadden verkend, een bevestiging van het feit dat hij er nooit rijp voor was geweest. Dat hij zich er niet van bewust was geweest wat het betekende om je leven met een ander te delen. Dat hun huwelijk slechts een verlenging was geweest van zijn leven met zijn alleenstaande moeder. Zijn moeder, ‘die feeks’, zoals Eva haar in stilte noemde, had eigenlijk maar één goede vriend, en dat was haar zoon.

Nu kwamen de aandacht en de vragen te laat. Eva hapte nooit op zijn uitgeworpen visjes dat ze het misschien opnieuw zouden moeten proberen. Ze hield afstand en was meestal overdreven formeel. Ze wist dat dat hem pijn deed, maar het gaf haar op de een of andere duistere manier voldoening. Het was een primitieve wraak, maar ze had geen zin om zijn zorgelijke monologen aan te horen. Want achter zijn verhalen over hoe moeilijk het leven toch was, lag altijd zelfmedelijden op de loer.

Jörgen kwam Patrik en Hugo om het weekend halen en Eva richtte een muur van onverschilligheid en argwaan op tegen zijn oeverloze geleuter. Ze prees zichzelf gelukkig dat ze er verder geen last meer van had, maar zorgde wel dat ze niet gemeen of ironisch werd. Hij klaagde altijd dat hij geen goed contact met de jongens kreeg, maar wanneer Eva voorstelde dat de jongens langere perioden bij hem zouden komen logeren, krabbelde hij terug.

Ze had nu alle tijd van de wereld. Het enige waar ze aan moest denken waren de afspraken bij het arbeidsbureau en de enige plicht die ze had, was twee kinderen in leven houden en zorgen dat ze enigszins op tijd op school en in bed kwamen.

Soms was ze dankbaar dat ze was opgezegd. Het was alsof haar bevrijdingsproces was begonnen met de scheiding en dat haar vrijheid nu een nieuwe en hogere vorm had aangenomen. Het was een frustrerend gevoel; die opmerkelijke combinatie van woede dat ze niet langer nodig was en de vreugde vrij te zijn om te doen wat ze wilde.

Natuurlijk was het een valse onafhankelijkheid. Ze kwam niet meer uit met haar geld. Vroeger hadden ze het een paar dagen, misschien een week wat magertjes gehad voordat het salaris kwam. Nu had ze het gevoel dat ze nooit geld had voor meer dan het meest noodzakelijke.

Ze had het idee dat het duurder was om werkloos te zijn. Toch bezuinigde ze op alles. Ze was een maand geleden gestopt met roken en ze had uitgerekend dat ze vierhonderd kronen had uitgespaard. Waar was dat geld gebleven? had ze zich afgevraagd, maar ze wist het antwoord onmiddellijk. Het aanmeten van de steunzolen voor Hugo had meer dan duizend kronen gekost.

Haar vrijheid was dan wel groter, met alle uren die ze alleen was met haar gedachten, maar haar zelfvertrouwen was nihil. Ze had het idee dat ze anders was, of liever gezegd, dat haar omgeving haar nu met andere ogen bekeek. Ze was beschikbaar voor de arbeidsmarkt. Het probleem was alleen dat niemand over haar wilde beschikken. Was dat aan haar te zien, liet de werkloosheid echt lichamelijke sporen achter? Was er iets in haar houding waardoor de meisjes bij de supermarkt, weinig ouder dan Patrik, of de buschauffeur haar als een tweederangs burger bekeken als ze midden op de dag in de bus stapte? Ze wilde het niet geloven, maar het gevoel dat ze minder waard was, had zich in haar vastgebeten.

En dan Helen, die leek te groeien ten koste van Eva. Het leek wel of ze alle mogelijkheden om Eva te kleineren zag. Dat ze op onbewuste wijze wraak nam voor haar eigen tekortkomingen en haar eigen ondergeschiktheid aan een man bij wie ze al jaren geleden had moeten weggaan.

Eva was gekrompen, was weer tegen de keukenkasten en de afvoerpijpen onder een steeds glimmender aanrecht gedrukt. Alles in de flat was schoon, opgeruimd, afgestoft. Alles was in orde, behalve het feit dat zij niet langer nodig was. Fout, dacht ze, ik ben wél nodig. Ze hadden het erover gehad op het werk, hoe belangrijk ze waren, zeker voor de oudjes die geduldig in de rij voor het loket op hun beurt stonden te wachten met brieven of afhaalbewijsjes in de hand. Toen had iemand besloten dat het postkantoor kleiner moest worden en dat het aantal zitplaatsen moest worden gereduceerd. En op een dag stonden er een paar bouwvakkers die een muurtje aanbrachten. Zo was het begonnen. De oudjes moesten staan.

Vervolgens werden de openingstijden beperkt. Het werd krap, de toon werd korzelig, er kwamen steeds meer klachten en de kassamedewerksters moesten steeds vaker de frustraties van de klanten opvangen. Op een dag lagen er lijsten op het postkantoor waarop de klanten door middel van het plaatsen van hun handtekening konden protesteren tegen de verslechterde service en het sluiten van steeds meer postkantoren. Er kwamen ingezonden brieven binnen bij Upsala Nya Tidning, maar niets hielp en ook het postkantoor waar Eva werkte, ging dicht. Dat was negen maanden geleden.

Jeetje, wat had ze veel gesolliciteerd! De eerste weken was ze bij allerlei winkels langs gegaan, had ze de provincie en de gemeente gebeld, contact opgenomen met vriendinnen en had ze zelfs Jörgen gevraagd of hij haar niet aan een baan kon helpen bij het saneringsbedrijf waar hij werkte.

Maar er was niets. In de zomer had ze een paar weken in de thuiszorg gewerkt. Daarna had ze bijna een baan gekregen bij een megasupermarkt ter vervanging van iemand die ziek was, maar de zieke was op wonderbaarlijke wijze genezen en weer aan het werk gegaan.

En daarna was het stil gebleven.

5

Zo had Manuel zich een gevangenis ook voorgesteld: een grijze muur en prikkeldraad dat boven langs een hoog hek liep. Hij had ook een bemand wachthuisje verwacht waar hij zijn verzoek kon indienen, maar er was alleen een reusachtige poort met daarin een kleinere deur.

Hij liep er besluiteloos naartoe, keek naar boven en naar opzij. Hij had het idee dat hij aan alle kanten werd bewaakt door camera’s die zeker het hele gebied afspeurden. Plotseling kraakte een luidspreker. Hij zag geen microfoon, dus hij sprak in de lucht, verklaarde in het Engels wat hij kwam doen en daarna klikte de deur open. Hij was binnen.

‘Spreekt u Zweeds?’

Manuel keek de jongeman achter de balie vragend aan. Hij leek op Javier thuis in het dorp, donker, met een paardenstaart en lieve ogen.

‘English?’

Manuel knikte en huiverde, de man nam hem wat beter in zich op en verklaarde dat Manuel om iemand te bezoeken een verklaring uit zijn vaderland moest hebben dat hij een blanco strafblad had. Je kon niet spontaan langskomen en denken dat je toegang tot de gevangenis kreeg.

Manuel legde uit dat hij zijn broer had geschreven, dat zijn broer met de leiding had gesproken en dat hij vervolgens had teruggeschreven dat alles in orde was.

‘U bent de broer van Patricio?’

Manuel knikte en was dankbaar dat er iemand was die de naam van zijn broer noemde. Patricio was niet alleen een nummer, één van honderden gevangenen.

‘Dit is geen gebruikelijke toeristische attractie’, zei de man achter het bureau in een duidelijke poging hem te kalmeren, en hij noemde de regels die in de inrichting van kracht waren terwijl hij Manuel in zich opnam.

Er was niets onvriendelijks in zijn gedrag, integendeel. Manuel vond hem redelijk en hij kon een beetje ontspannen, maar toch liep het zweet hem over zijn rug.

Hij zou Patricio spoedig weerzien. Het voelde onwerkelijk dat hij zich daar nu eindelijk bevond, na zo veel nachten vol vragen en ongerustheid over zijn broer en zo veel gedachten over hoe dat andere land, het gevangenisland, er eigenlijk uitzag.

Toen hij de huurauto buiten de gevangenis had geparkeerd, was de moed hem bijna in de schoenen gezonken. Hij kreeg het idee dat hij ook zou worden opgepakt. Hij wist zo weinig over Zweden. Misschien werd hij gezien als medeplichtige?

‘U kunt uw spullen van waarde in een kluisje doen’, zei de man en hij wees op een rij groengeschilderde kasten. Manuel koos locker nummer tien, zijn geluksnummer, en stopte zijn portefeuille en paspoort erin. De gevangenbewaarder vroeg om Manuels tas.

‘Uw broer studeert Zweeds’, zei de bewaker, en hij leegde de inhoud van de tas op tafel. ‘Dat gaat best goed. Hij kan zich prima redden. Als iedereen zo was als Patricio zouden er geen problemen zijn.’

‘No problemas’, zei hij glimlachend. ‘Zijn dit cadeautjes?’

Manuel knikte. Dat zijn broer Zweeds studeerde, kwam als een volslagen verrassing. Het voelde op de een of andere manier niet goed.

‘Wat is dit? Een cadeau?’

‘Het is een vaasje,’ zei Manuel, ‘van onze moeder.’

‘Patricio kan het niet zonder meer krijgen. We moeten het inspecteren.’

Manuel knikte, maar vroeg zich tevens zwijgend af waarom een voorwerp van aardewerk zo uitvoerig moest worden gecontroleerd.

‘Als u wist hoeveel vazen we binnenkrijgen die uitstekend kunnen worden gebruikt als hasjpijp’, zei de ambtenaar alsof hij Manuels gedachten kon lezen.

Plotseling verscheen er een hond in de gang voor de kleine ontvangstkamer.

Manuel stond op.

‘Hé, Charlie,’ zei de ambtenaar, ‘hoe is het?’

De hond blafte en kwispelde met zijn staart. Manuel deed een stap achteruit en staarde naar de labrador die zijn kop nu door de metaaldetector in de deur had gestoken en Manuel met beroepsmatige interesse leek aan te kijken.

‘Bent u bang voor honden?’ vroeg de hondengeleider.

Manuel knikte.

‘Hebben jullie in Mexico geen honden?’

‘Politiehonden zijn niet aardig’, zei Manuel.

‘Dit is geen politiehond. Dit is Charlie. We moeten hem aan u laten snuffelen.’

‘Waarom?’

De hondengeleider keek naar binnen en keek Manuel aan.

‘Drogas’, zei hij grijnzend.

‘No tengo drogas’, riep Manuel uit terwijl hij verstijfd van angst zag hoe de labrador dichterbij kwam.

De hond snuffelde aan zijn schoenen en broekspijpen. Manuel stond helemaal te bibberen en er verschenen zweetdruppels op zijn voorhoofd. Hij herinnerde zich de demonstratie in Oaxaca waar een handvol herdershonden in de aanval was gegaan en als bezetenen op de volksmassa had ingehapt.

‘U lijkt clean’, zei de hondengeleider, waarna hij Charlie riep, die zijn interesse voor Manuel nu volledig had verloren.

Manuel werd naar een bezoekersruimte geleid, waar het enige meubilair bestond uit een bed met een rode plastic tijk en een paar stoelen. In de hoek was een wastafel. Hij ging zitten wachten. De zon scheen door het van tralies voorziene raam naar binnen. Boven de muur en het prikkeldraad was een stukje van een blauwe hemel zichtbaar.

De deur ging open en daar stond Patricio. Op de achtergrond ontwaarde hij de man met de paardenstaart. Hij glimlachte over Patricio’s schouder heen en knikte Manuel toe.

De broers namen elkaar ieder van hun kant van de ruimte op. Patricio was kortgeknipt, bijna gemillimeterd, net als Manuel had verwacht, maar hij zag er verder óók anders uit. Hij was aangekomen en rond zijn mond zat een trekje van verdrietig pessimisme, een uitdrukking die Manuel herkende van hun vader. Patricio was ouder geworden. Het groene overhemd zat om zijn buik gespannen, de blauwe broek was te kort en de pantoffels kwamen vreemd over.

‘Je moet de groeten van iedereen hebben’, was het eerste wat Manuel zei.

Patricio begon onmiddellijk te huilen en minutenlang kon hij niets zeggen. Manuel hardde zich. Hij wilde sterk overkomen als de grote broer en hij was ook een beetje boos dat zijn broer stond te janken om een situatie waarin hij door eigen toedoen verzeild was geraakt.

Maar hij nam Patricio in zijn armen, klopte hem op de rug en Patricio rook aan de schouder van zijn broer als om iets op te vangen van de geur van zijn vaderland. Het viel Manuel op dat Patricio’s oren rimpeltjes hadden gekregen.

Ze gingen op het bed zitten. Manuel keek om zich heen.

‘Nemen ze op wat we zeggen?’

‘Volgens mij niet’, zei Patricio.

‘Hoe gaat het?’

‘Goed. Maar wat doe jij hier?’

‘Ben je je familie vergeten, of zo?’

Manuel stond kwaad op, maar Patricio reageerde niet.

‘Mama heeft het alleen maar over Angel en jou. De buren zeggen dat ze bezig is gek te worden.’

Er vloog een vogeltje langs het van tralies voorziene raam. Manuel keek zijn broer zwijgend aan.

‘Hoe word je behandeld?’

‘Ze zijn aardig’, zei Patricio.

Aardig, dacht Manuel, wat een woord voor mensen die in de gevangenis werken. Nu hij de mogelijkheid had om zijn nieuwsgierigheid te bevredigen, verdween plotseling alle interesse voor Patricio’s gevangenisleven. Manuel wilde niet horen wat hij deed, hoe hij zijn tijd verdreef.

‘Wat is er met Angel gebeurd?’

Manuel was niet van plan geweest om direct naar zijn broer te vragen, maar de woorden vielen gewoon uit zijn mond, hoewel hij best begreep hoe pijnlijk het voor Patricio was om te praten over wat er was gebeurd. In de brieven naar huis had hij telkens zijn eigen schuld benadrukt, dat hij medeverantwoordelijk was voor Angels dood.

Patricio vertelde met een stem die onbekend klonk. De tijd in de gevangenis had hem niet alleen lichamelijk veranderd. Was het misschien de vreugde van het weerzien of het genoegen om weer Zapoteeks te kunnen praten waardoor hij zo openhartig en welbespraakt was?

Angel was blijkbaar helemaal van Spanje tot Duitsland geschaduwd. Hij had Patricio, die nog in San Sebastián was, ergens vanuit Frankrijk gebeld. Ze hadden afgesproken geen contact met elkaar te hebben, maar Angel was bang geweest en had gezegd dat hij achterna werd gezeten. Hij wilde terugkeren naar San Sebastián, maar Patricio had hem overgehaald om door te reizen naar Frankfurt zoals was afgesproken.

Hij wilde het pakketje weggooien, maar Patricio had hem aangemoedigd rustig te blijven. Als hij zich van de cocaïne ontdeed, zou hij grote problemen krijgen.

‘Hoe is hij gestorven?’

‘Volgens mij probeerde hij te ontkomen aan de politie. Hij rende over het spoor ... en toen kwam de trein.’

‘Angelito’, verzuchtte Manuel.

Hij kon zijn broer voor zich zien, rennend, struikelend. Als het Patricio met zijn lange benen was geweest, was het misschien goed afgelopen, maar Angel was niet gebouwd om te rennen.

‘Ze hebben elfduizend peso’s gestuurd’, zei Manuel.

Patricio keek hem aan en herhaalde zwijgend het bedrag. Zijn lippen vormden ‘elfduizend peso’s’ alsof het een formule was.

‘Zit die dikke erachter?’

Patricio knikte. Manuel zag dat hij zich schaamde; hij herinnerde zich vast die dag in het dorp. Hoe die grote, die zich Armas noemde, samen met een dikke blanke man in een grote bestelwagen was gestapt. Wat Manuel het meest was bijgebleven, was hoe die dikzak had gezweet.

‘Waar is hij?’

Patricio keek om zich heen.

‘Heb je een pen?’

Patricio scheurde een stuk af van cadeaupapier waar het aardewerken vaasje in had gezeten dat Manuel bij zich had gehad, schreef een paar regels en schoof het briefje naar Manuel toe.

‘Restaurante Dakar Ciudad Uppsala’, stond er.

Manuel keek zijn broer aan. Een restaurant.

‘Die dikke en die lange?’ vroeg hij.

‘Ja’, zei zijn broer. ‘Ze hadden me tienduizend dollar beloofd, ook als ik vast zou komen te zitten. Ze zouden ervoor zorgen dat Maria het geld zou krijgen.’

Toen hij de naam van zijn moeder noemde, sloeg Manuel zijn ogen neer.

‘Tienduizend dollar’, herhaalde hij zachtjes, als om de hoeveelheid geld te proeven, en hij vertaalde het onmiddellijk in peso’s, honderdtienduizend.

‘Dat is meer dan zevenduizend uur werken’, zei hij en hij probeerde uit te rekenen hoeveel jaar dat was.

‘Hoe hebben ze je gepakt?’

‘Op het vliegveld. Ze hadden een hond.’

‘Heb je niks aan de politie verteld?’

Patricio schudde zijn hoofd.

‘Waarom niet? Dan kom je eerder vrij.’

Tot dan toe hadden ze het niet over Patricio’s hoge straf gehad.

‘Ik geloof niet dat het hier zo werkt’, zei hij bedroefd.

‘Het werkt overal zo’, zei Manuel heftig. Hij ergerde zich steeds meer aan de passieve houding van zijn broer.

‘In Zweden niet.’

Manuel probeerde het over een andere boeg te gooien.

‘Dan krijg je het misschien beter, een grotere kamer, beter eten?’

Zijn broer glimlachte, maar keek even verdrietig.

‘Ik heb in mijn hele leven nog nooit zo goed te eten gekregen als hier’, zei hij, maar Manuel geloofde hem niet.

‘Ik ga zo vaak als ik mag naar de kapel. Er is een dominee die hiernaartoe komt. We bidden samen. Het is een heel vreemde kerk’, vervolgde hij, maar hij zweeg opeens.

‘Hoezo?’

‘Je hebt hier alle religies. Er zijn hier meer dan tweehonderd gevangenen en ze bidden allemaal tot hun eigen God. Dat maakt mij niet uit. Ik praat in de kapel vaak met een Iraniër. Hij heeft in de vs gewoond. Er is een klok in de kapel, die komt uit Jeruzalem, en als ik ernaar kijk, denk ik aan het lijden van Christus. Dat mijn problemen niets zijn vergeleken met wat de zoon van God te verduren heeft gekregen. In de kapel kom ik tot rust.’

Manuel keek zijn broer aan. Hij had nooit eerder zo veel over godsdienst gesproken.

‘Maar het geld dan?’ vroeg hij om het gesprek van de kapel af te leiden. ‘Voor tienduizend dollar kun je het beter krijgen.’

‘Jij weet niet hoe het werkt’, zei Patricio. ‘Ik zou hier geen lol van “die groene papiertjes” hebben. Het is beter als ze dat geld naar huis sturen. Hoe is het thuis?’

‘Goed’, zei Manuel.

Patricio keek hem zwijgend aan.

‘Ik zal het dorp nooit weerzien’, zei hij. ‘Ik zal hier sterven.’

Manuel stond snel op. Wat moest hij zeggen om zijn broer niet verder in de depressie te laten wegzakken? In de brieven had hij gesproken over zelfmoord, dat alleen zijn geloof hem daarvan weerhield. Toen Manuel naar Patricio keek, naar zijn veranderde blik en zijn lichaamshouding, vermoedde hij dat de dag dat Patricio’s geloof zwakker zou worden – wanneer de twijfel zich meester zou maken van het lichaam van zijn broer – tja, dat hij dan ook zou wegkwijnen en misschien zelfmoord zou plegen.

Manuel meende dat de woorden van zijn broer een onbewuste manier waren om hem, en misschien zichzelf, op een dergelijke oplossing voor te bereiden.

‘Natuurlijk kun je het met geld beter krijgen’, zei hij opnieuw.

‘Om drugs te kopen, of zo?’

‘Nee, dat heb ik niet gezegd!’

‘Noem dan eens iets ...’

‘Patricio, je bent vijfentwintig en ...’

‘Zesentwintig. Ik was gisteren jarig.’

Manuel zweeg voor de blik van zijn broer.

‘Patricio, Patricio, mijn broer’, mompelde Manuel toen hij weer bij de huurauto op de parkeerplaats stond. Hij kon het niet over zijn hart verkrijgen het gevangenisterrein te verlaten. Hij staarde naar het gebouw, probeerde zich voor te stellen hoe zijn broer door eindeloze gangen terug naar zijn cel werd geëscorteerd en hoe de massieve deur achter hem dichtsloeg.

Het was alsof zijn broer er niet was, hij zat verstopt achter betonnen muren, door iedereen vergeten behalve door de bewakers en door Manuel.

Patricio was veranderd en zijn berusting had Manuel geschokt. Hij leek niets te willen doen om zijn situatie te verbeteren. Manuel geloofde niets van zijn praatjes dat hij het goed had. Tienduizend dollar zou zijn omstandigheden kunnen verbeteren, daarvan was hij absoluut overtuigd. Zo werkte het in Mexico en mensen waren overal ter wereld hetzelfde, maar Patricio had niets ondernomen om aan het geld te komen.

Manuel vouwde het briefje open dat Patricio had geschreven en las de naam van het restaurant. Hij deed het portier open, pakte de kaart uit het handschoenenkastje en vond Uppsala bijna onmiddellijk. De stad lag op misschien een uur rijden van de gevangenis.

Manuel hield de kaart tegen het dak van de auto en staarde opnieuw naar de gevangenismuren en het hek die Patricio opgesloten hielden. Hij begreep opeens waarom zijn broer geen aanspraak maakte op het vermogen. Hij schaamde zich en wilde zichzelf straffen. Hij kon het beter krijgen, misschien strafvermindering krijgen, maar ontkende al die mogelijkheden voor zichzelf. Hij wilde vol schuld en schaamte in zijn cel wegrotten.

Manuel bestudeerde de kaart, probeerde de plaatsnamen op weg naar Uppsala te onthouden: Rimbo, Finsta, Gottröra en Knivsta. Het was alsof het terrein van de kaart tot hem sprak, de groene en gele onregelmatige velden vormden patronen die hij voor zich probeerde te zien. Hij keek om zich heen, de bomen die het complex omringden, waaiden heen en weer in de wind, bogen voorover en rechtten hun rug. Net als thuis, maar toch zo vreemd.

Hij was nu negen uur in Zweden. Hij had slechts één doel voor ogen gehad met zijn reis: zijn broer weerzien. Hij had zich in de schulden gestoken om geld bijeen te krijgen voor een ticket en had hun moeder verzekerd dat hij voorzichtig zou zijn en niets onwettigs zou doen. Was het onwettig om die drugsdealers, die dikke en die lange, ertoe te bewegen Patricio zijn toegezegde tienduizend dollar te betalen?

Als Patricio ze niet wilden hebben, dan zouden ze Maria een zorgeloze oude dag bezorgen. Ze zou zich geen zorgen meer hoeven maken over geld. Die gedachte gaf de doorslag.

Hij vouwde de kaart op, ging in de auto zitten en reed de parkeerplaats af.