Kjell Eriksson

De wrede sterren van de nacht

Uit het Zweeds vertaald door Tineke Jorissen-Wedzinga

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Nattens grymma stjärnor, verschenen bij Ordfront

Oorspronkelijke tekst © Kjell Eriksson, 2004

Published by agreement with Ordfronts Förlag, Stockholm, and Leonhardt & Høier Literary Agency pas, København

Eerste Nederlandstalige uitgave © Tineke Jorissen-Wedzinga en De Geus bv, Breda 2007

Deze editie © De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © First Light

isbn 978 90 445 2527 4

nur 331

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Hoofdbureau van politie van Uppsala, september 2003

‘Was uw vader de laatste tijd depressief?’

Brigadier Åsa Lantz-Andersson sloeg haar blik omlaag zodra ze de vraag had gesteld. De vrouw die tegenover haar zat, keek haar zo dwingend aan dat ze moeite had haar blik te beantwoorden. Laura Hinderstens blik nagelde haar vast alsof ze wilde zeggen: ik denk niet dat jullie mijn vader zullen vinden en wel om de doodeenvoudige reden dat jullie gewoon een stelletje incompetente sukkels zijn die toevallig een uniform aanhebben.

‘Nee’, zei ze stellig.

Åsa Lantz-Andersson slaakte onwillekeurig een diepe zucht. Het bureau voor haar was beladen met ordners en mappen.

‘Niets wat duidde op onrust?’

‘Nee, zoals gezegd, was hij net als anders.’

‘En hoe is dat?’

Laura Hindersten lachte. Een kort, droog lachje, dat de politievrouw deed denken aan een lerares die ze op de basisschool had gehad en die de kinderen het leven zuur had gemaakt. Die lerares had een bepaalde hoogmoed uitgestraald vermengd met verbittering over het feit dat ze het moest uithouden met die onnozele kinderen.

‘Mijn vader is universitair docent en onderzoeker, en besteedt al zijn tijd aan zijn levenswerk.’

‘En dat is?’

‘Het zou te ver gaan om dat helemaal uit te leggen, maar ik kan het samenvatten door te zeggen dat hij een van de grootste experts van Zweden is op het gebied van Petrarca.’

Åsa Lantz-Andersson knikte.

‘Ik begrijp het.’

Een nieuw, droog lachje.

‘Hij heeft de woning vrijdag dus verlaten. Had hij iets gezegd over zijn plannen voor die dag?’

‘Niets. Zoals gezegd, toen ik thuiskwam van mijn werk was hij verdwenen. Geen briefje op de keukentafel, niets in zijn agenda, dat heb ik gecontroleerd.’

‘Zijn er tekenen dat hij dingen meegenomen heeft, dat hij spullen ingepakt had?’

‘Nee, voorzover ik kan zien niet.’

‘Zijn paspoort?’

‘Dat ligt gewoon in zijn bureau.’

‘Uw vader is zeventig jaar. Zijn er tekenen van enige verwardheid, is hij...?’

‘Als u bedoelt dat hij dement of gek zou zijn, dan hebt u het mis. Zijn intellect is onaangetast.’

‘Mooi’, zei Åsa Lantz-Andersson. ‘Maakt hij weleens een wandeling en zo ja, waar naartoe? U woont immers niet ver van het Stadsbos.’

‘Hij wandelt überhaupt niet.’

‘Was er sprake van enige irritatie binnen de familie? Had u onenigheid gehad?’

Laura Hindersten zat volkomen stil, ze keek even omlaag en Åsa Lantz-Andersson had het idee dat ze iets mompelde voordat ze weer opkeek. Haar stem was ijskoud, ontdaan van elke poging tot coöperatie.

‘We hadden een zeer goede relatie, als u zich dat tenminste kunt voorstellen.’

‘Waarom zou ik dat niet kunnen?’

‘Uw werk kan niet erg geestverheffend zijn.’

‘Nee, daar hebt u gelijk in’, zei Åsa Lantz-Andersson met een glimlach. ‘Het is een deprimerende en banale bezigheid, maar we zullen er vanzelfsprekend alles aan doen om uw vader te vinden.’

Ze verzamelde haar aantekeningen, maar wachtte even voordat ze opstond.

‘Bedankt’, zei ze en ze stak haar hand uit.

Laura Hindersten bleef zitten.

‘Moet u niet...?’

‘Bedankt,’ herhaalde Åsa Lantz-Andersson, ‘zoals gezegd, we zullen er alles aan doen.’

‘Misschien is hij wel dood, vermoord.’

‘Waarom denkt u dat?’

Laura Hindersten stond op. Het magere lichaam leek broos. Ze wankelde. Lantz-Andersson stak haar een hand toe.

Het is een masker, die verwaandheid, dacht ze en ze werd plotseling bevangen door een slecht geweten en kreeg medelijden met de vrouw.

Laura Hindersten was vijfendertig, slechts een paar jaar ouder dan zijzelf, maar ze zag er ouder uit. Misschien kwam het door de kleren die ze droeg: een grijze rok en een ouderwets, halflang, beige jack. Haar gezicht was namelijk nog steeds dat van een jonge vrouw. Er was geen spoortje grijs te zien in het donkere, stevige haar, dat in een paardenstaart zat. Integendeel, Åsa Lantz-Andersson kon met een steek van jaloezie constateren dat haar haar glansde.

Het smalle gezicht was bleek. De wat te grote voortanden deden denken aan die van een knaagdier, vooral als ze lachte, maar velen zouden van mening zijn dat Laura, met haar mengeling van lichte weekheid en donkere wilskracht, een aantrekkelijke vrouw was. Ze had lichtblauwe ogen onder forse, donkere wenkbrauwen. Haar huid was gaaf en de kleine oren, die dicht tegen haar hoofd stonden, hadden een klassiek afgeronde boog, als een kleine schelp.

De foto van haar vader, die al een paar jaar oud was, lag op het bureau en liet zien dat Laura diverse gelaatstrekken van hem geërfd had.

‘Nog één vraag: was er een vrouw met wie uw vader goed bevriend was?’

Laura schudde haar hoofd en verliet zonder wat te zeggen de kamer. Åsa Lantz-Andersson was ervan overtuigd dat Laura’s vader niet levend zou worden teruggevonden. Er waren drie dagen verstreken. Na een etmaal kon je nog steeds optimistisch zijn, na twee dagen was de kans fiftyfifty, maar na drie dagen, eind september, zei al haar ervaring dat er geen hoop meer was.

Åsa Lantz-Andersson probeerde onconventioneel te denken, maar gaf het op. Alle mogelijke verklaringen waren onderzocht. Zaterdag had er al een omvangrijk buurtonderzoek plaatsgevonden in de wijk waar de Hinderstens woonden. Tijdens een zoekactie was het nabijgelegen Stadsbos uitgekamd, zonder resultaat. Het enige wat ze gevonden hadden, goed verstopt onder een boom, was de buit van een inbraak aan Sveavägen.

Hoogleraar Ulrik Hindersten was als het ware van de aardbodem verdwenen. Niemand van de buren of de weinige winkels in de omgeving had hem gezien.

Bij het literatuurwetenschappelijk instituut waar Hindersten gewerkt had, maar dat hij nu nog maar eenmaal per maand bezocht, was men weinig ontsteld geweest over zijn verdwijning. Åsa Lantz-Andersson had met een oud-collega van hem gesproken, die geen moeite had gedaan om zijn afschuw van de emeritus hoogleraar te verbloemen.

‘Hij was een pain in the ass’, vatte hij zijn mening samen.

De indruk van het buurtonderzoek gaf hetzelfde magere resultaat. Er was eigenlijk niemand die de verdwenen oude man leek te missen.

‘Die ouwe is zeker verdwaald in zijn eigen tuin’, zei de naaste buurman lichtzinnig.

Hij was professor in een onderwerp waar Lantz-Andersson nooit van gehoord had, maar het was iets met natuurkunde, zo veel had ze ervan begrepen.

Ze las haar aantekeningen door. Ulrik Hindersten was al ruim twintig jaar weduwnaar en had sindsdien samengewoond met zijn enig kind. Ulrik en Laura kwamen geen van beiden voor in het bestand van de politie en hadden evenmin schulden.

Voorzover ze het kon beoordelen, zaten ze er warmpjes bij. Ulrik had een zeer aardig pensioen en Laura’s werk leverde een salaris op van meer dan dertigduizend kronen per maand. Het huis was al jaren afbetaald.

Er waren, volgens Åsa Lantz-Andersson, drie alternatieven. Ulrik Hindersten had zelfmoord gepleegd, hij was verdwaald en bezweken door uitputting of ziekte, of hij was om het leven gebracht, wellicht bij een poging tot beroving.

Als ze wat moest verwedden om de drie alternatieven, was het tweede het waarschijnlijkst. Ze sloeg haar map dicht met het gevoel dat het wel even kon duren voordat ze wist of ze goed gegokt had.

1

‘Manfred Olsson.’

‘Goedemorgen. Mijn naam is Ann Lindell, ik ben van de recherche in Uppsala. Sorry dat ik zo vroeg bel.’

Ze nam de telefoon in haar rechterhand en stopte haar ijskoude linkerhand in haar jaszak.

‘Ja, waar gaat het over?’

Manfred Olssons stem klonk afwachtend.

‘Ik wil u iets vragen’, begon ze ongewoon passief.

‘Gaat het over mijn auto?’

‘Nee, hoezo, hebt u...’

‘Mijn auto is veertien dagen geleden gestolen. Is hij gevonden?’

‘Het gaat niet over uw auto.’

Ann Lindell leunde tegen de muur. De opkomende zon verwarmde haar verkleumde lichaam. Toen ze wakker geworden was, had ze zich niet lekker gevoeld en dat was er niet beter op geworden nu ze op deze koude morgen eind oktober naar een tochtig erf geroepen was.

De bladeren van de esdoorn schitterden in geel-rode nuances, verkleurd door kleine, zwarte sporen van paddestoelen. Samen vormden ze een weefsel dat aan de ene kant een gevoel teweegbracht van de oneindige rijkdom van de groeikracht, maar aan de andere kant ook van weemoed en vergankelijkheid. De her en der verspreid liggende sneeuwhoopjes lieten zien dat de winter zijn intrede vroeg had gedaan.

Ola Haver kwam naar buiten, hij zag haar tegen de muur geleund staan en knikte. Hij zag er moe uit. Hij had al gezegd dat zijn beide kinderen en zijn vrouw Rebecka geveld waren door een stevige verkoudheid.

Of kwam het doordat haar collega moeite had met de aanblik van dode mensen? Lindell vermoedde dat dat kwam doordat Haver als tiener meegemaakt had hoe zijn eigen vader aan de eettafel in elkaar was gestort, in zijn hals gestoken door een wesp, en een paar minuten later was overleden.

‘Kent u ene Petrus Blomgren?’ vervolgde Lindell.

‘Nee, dat geloof ik niet’, zei Manfred Olsson. ‘Zou ik die moeten kennen?’

Ze hoorde stemmen op de achtergrond. Het klonk alsof er een tv aanstond.

‘Wat doet u voor werk?’

‘Alarmsystemen’, zei Olsson kortaf. ‘Hoezo?

‘We hebben een briefje met uw telefoonnummer erop gevonden bij een zekere Petrus Blomgren. Dat moet hij ergens vandaan hebben.’

Manfred Olsson zei niets.

‘U hebt geen verklaring?’

‘Nee, zoals gezegd.’

‘Bent u bekend in Jumkil?’

‘Nee, dat kan ik niet zeggen. Ik weet waar het ligt. Maar waar gaat het om? Ik moet zo weg.’

‘Waar werkt u?’

‘Ik werk voor mezelf. Ik moet... maar dat doet er toch niet toe?’

Nee, dacht Lindell en ze glimlachte ondanks alle ellende, dat doet er niet toe. Nu niet en misschien later ook niet.

‘Hebt u Jumkil onlangs nog bezocht?’

‘Ik ben daar een keer op een bruiloft geweest. Maar dat is misschien al wel tien jaar geleden.’

‘U monteert alarmsystemen, klopt dat? Hebt u de laatste tijd uit Jumkil een aanvraag gekregen voor een alarminstallatie?’

‘Nee, voorzover ik me kan herinneren niet.’

‘Bedankt’, zei Lindell. ‘Misschien nemen we nog een keer contact met u op om een foto te laten zien.’

‘Hij is dood, hè? Die Blomgren.’

‘Ja.’

Ze beëindigden het gesprek. Een plotselinge windvlaag deed de bladeren aan haar voeten dansen.

‘Niets’, zei Lindell tegen Haver, die naar haar toe gelopen was. ‘Hij wist niets, niet over Jumkil en niet over Blomgren.’

‘We hebben een brief gevonden’, zei Ola Haver. ‘Een afscheidsbrief.’

‘Wat? Heeft Blomgren die geschreven?’

‘Daar lijkt het wel op.’

Lindell zuchtte diep.

‘Je bedoelt dat hij zelfmoord wilde plegen, maar dat het niet zover gekomen is?’

Ola Haver begon opeens te lachen. Lindell keek hem aan. Een van de collega’s van Orde keek op. Haver zweeg snel.

‘Sorry,’ zei hij, ‘maar soms is het gewoon te erg. Je rug is helemaal rood. Je moet niet tegen muren leunen.’

Hij begon haar lichte jack af te kloppen.

‘Dat is nieuw, hè?’

Lindell knikte. Ze voelde de stevige slagen op haar schouders en rug. Dat was niet onaangenaam. Het verwarmde haar. Ze kreeg de neiging met naar collega te gaan boksen, maar ze wist zich in te houden.

‘Zo,’ zei hij, ‘dat is beter.’

Lindell keek om zich heen. Het was er allemaal weer. Trappenhuizen, erven, kelders, flats, woningen. Afzetband, schijnwerpers, schermen, meetlinten, cameraflitsen, krijtstrepen op houten vloeren, laminaat, beton en asfalt. Stemmen van collega’s en knetterende radio-ontvangers. Lopen in het donker, in de zon, in guur najaarsweer en voorjaarswarmte. Dingen die waren neergezet en opgehangen, ter versiering en voor het plezier, herinneringen. Brieven, dagboeken, agenda’s, notities en boodschappenlijstjes. Stemmen van vroeger, op videobanden en antwoordapparaten.

Haver vertelde over de brief, maar zweeg toen hij haar gezicht zag.

‘Je luistert niet.’

‘Sorry,’ zei Lindell, ‘ik was ergens anders met mijn gedachten.’

‘Het uitzicht?’

‘Ja, onder andere.’

Dat was het eerste wat haar opgevallen was. Het uitzicht.

‘Hij woonde mooi’, zei ze. ‘Maar vertel over die brief.’

‘Een kort briefje. Een paar regels. Een beetje vreemd geschreven.’

‘En geschreven door Blomgren?’

‘Dat valt nog te bezien,’ zei Haver, ‘maar ik denk het wel.’

‘Als die moord eruit moest zien als zelfmoord, dan is het ontzettend knullig gedaan.’

‘Dan ben je niet meerdere malen op je achterhoofd geslagen’, zei Haver en hij keek naar de schuur waar Petrus Blomgren neer was geknuppeld.

‘Blinde woede’, zei hij. ‘Hij is behoorlijk toegetakeld.’

‘Misschien is het Ottosson. Die heeft hier in de buurt toch een zomerhuisje?’

‘Zullen we gaan kijken?’ vroeg Haver terwijl hij naar het huis liep.

Ze gluurden naar het gebouw waar de technisch rechercheurs aan het werk waren. Petrus Blomgrens ene voet was in de deuropening zichtbaar.

Lindell was al in het woonhuis geweest, maar was naar buiten gegaan om het nummer te bellen dat ze op een papiertje gevonden hadden. Petrus Blomgren was netjes geweest, dat was duidelijk. Misschien de thuiszorg, dacht Lindell toen Haver en zij weer in de keuken kwamen. Alles stond op zijn plaats. Geen vuile vaat. Een koffiekopje met een schoteltje, een gekarteld mes, een diep bord en een paar dekschalen stonden netjes in het afdruiprek.

Op tafel alleen een zoutvaatje en een krant. Het tafelzeil was afgenomen. In de vensterbank een paar planten en een vaas met de laatste bloemen van de herfst, een paar takken guldenroede en een hemelsleutel.

‘Had hij thuishulp?’ vroeg Lindell.

‘Misschien. Omdat het hier zo mooi schoon is, bedoel je?’

‘Ja, een man op leeftijd alleen. Dat ziet er meestal anders uit.’

‘Hier ligt de brief’, zei Haver en hij wees op het werkblad naast het fornuis.

Lindell was verbaasd dat ze het witte papier niet eerder gezien had. Het lag naast het koffiezetapparaat, maar was gedeeltelijk aan het zicht onttrokken door een broodmandje.

Ze leunde naar voren en las: ‘Het is weer herfst. De eerste sneeuw. Mijn besluit staat vast. Zo is het altijd geweest. Ik heb alle beslissingen altijd alleen moeten nemen. Je komt op een bepaald punt. Het spijt me dat ik niet altijd aan mijn verplichtingen heb voldaan. Een laatste wens: ik vraag jullie om de oude esdoorn niet om te hakken. Nog niet. Laat hem staan tot hij vanzelf omvalt. Mijn opa heeft hem geplant. Het is niet fraai om je op te hangen, maar ik zie geen andere uitweg. Ik ben klaar met het leven.’

De brief was ondertekend met ‘Petrus Blomgren’.

‘Waarom heeft hij die brief hier neergelegd en niet op tafel?’ vroeg Haver.

‘Heb je dat blaadje gezien dat tegen het raam zit?’ vroeg Lindell wijzend. ‘Een laatste groet van de esdoorn.’

Er was een geel blad tussen de dwarslatjes van het keukenraam blijven steken. De donkere nerven hadden de vorm van een uitgestoken hand. Het blad bewoog een beetje in de wind, sloeg een paar keer onhoorbaar tegen het glas om vervolgens weg te zweven en zich te vermengen met de duizenden herfsttijdingen die op het erf rond dwarrelden.

Haver keek haar aan.

‘Zelf wilde hij sterven, maar die boom moest blijven leven’, zei ze. ‘Vreemd.’

‘Kon hij vermoeden dat de moordenaar hem opwachtte?’

Lindell schudde haar hoofd.

‘Dan had hij dat toch niet zo geschreven?’

‘De buurvrouw die belde zei dat Blomgren alleen woonde. Dat dat altijd zo geweest was.’

‘Waar is ze nu?’

‘Thuis’, zei Haver en hij knikte naar het huis dat zo’n honderd meter verderop zichtbaar was. ‘Bea zit nu met haar te praten.’

‘Had ze iets gezien?’

‘Nee, ze reageerde omdat het hek naar de weg openstond. Hij zag er blijkbaar altijd op toe dat dat dicht was. Ze begreep direct dat er wat mis was.’

‘Een gewoontedier.’

‘Een ordelijk iemand’, zei Haver.

‘Die zijn leven niet op orde kreeg’, zei Lindell en ze liep naar het raam.

‘Hoe oud is die boom?’

‘Zeker honderd jaar’, zei Haver, ietwat ongeduldig over Lindells bedachtzame houding, maar zich er goed van bewust dat het geen goed plan was om haast te maken. Voor Blomgren maakte het toch niet meer uit.

‘Is het roofmoord?’ vroeg Lindell snel. ‘Was hij zo iemand met een ladekast vol geld?’

‘In dat geval heeft de moordenaar geweten waar hij moest zoeken’, zei Haver. ‘De technisch rechercheurs zeggen dat er geen rommel gemaakt is.’

‘Wist hij dat Blomgren naar de schuur zou gaan? Dat is toch een schuur?’

Haver knikte.

‘Of had hij zich daar verstopt en werd hij betrapt toen de oude baas eraan kwam met een touw in zijn hand?’

‘Dat moeten we aan de buurvrouw vragen’, zei Haver. ‘Ze lijkt iemand die alles in de gaten houdt.’

Ze wisten allebei dat Beatrice Andersson het geschiktst was voor het ondervragen van de buurvrouw. Als er íéts was waar Bea goed in was, dan was het praten met oude vrouwen.

‘Wie zijn zijn erfgenamen?’

Sammy Nilssons vraag doorbrak de stilte in de keuken. Hij was binnengeslopen zonder dat Haver of Lindell het gemerkt had.

Haver zei niets, maar keek hem met een moeilijk te interpreteren blik aan.

‘Stoor ik?’ vroeg Sammy.

‘Helemaal niet’, zei Lindell.

‘Laten we hopen een straatarme, wanhopige oomzegger’, vervolgde Sammy. Lindell probeerde te glimlachen.

‘Kijk eens bij het broodmandje’, zei ze.

De collega liep naar het aanrecht en las mompelend de afscheidsbrief.

‘Shit’, zei hij.

Een windstoot onderstreepte zijn woorden. Alle blikken richtten zich op het raam. Daarbuiten wervelde een regen van bladeren van de boom op de grond. Lindell had de indruk dat de esdoorn besloten had vandaag al zijn bladeren af te schudden.

‘Een denker’, zei Sammy Nilsson.

‘Ik vraag me af wat hij gisteravond dacht’, zei Haver.

‘Dat zullen we nooit te weten komen’, zei Sammy en hij las de brief opnieuw.

Lindell liep naar de woonkamer. Als ze had moeten raden hoe die eruit had gezien, had ze het op negen van de tien punten goed gehad. Er stonden een oude slaapbank met vaalrode bekleding, vast uit de jaren dertig, en een fauteuil in dezelfde tint, een tv op een tafel met een marmeren blad, een paar stoelen om een tafel met een pilaarvormige poot en een boekenkast met boeken. Op de kleine salontafel voor de bank lag niets, behalve de afstandsbediening voor de tv.

Ondanks het gebrek aan verrassingen was het een zeer persoonlijke kamer. Lindell kreeg een gevoel van intimiteit, misschien omdat ze vermoedde dat Petrus Blomgren hier zijn avonden alleen had doorgebracht. Hij had vast altijd in de fauteuil gezeten, die was behoorlijk versleten en had rafelige armleuningen.

Ze liep naar de boekenkast, waar voornamelijk oudere boeken in stonden. Ze herkende enkele titels uit haar ouderlijk huis. Er lag een laag stof op de boeken. Voorzover ze kon zien waren de boeken al in tijden niet aangeraakt.

Het linkerdeel van de boekenkast bestond uit een kastje. De sleutel zat erin. Ze deed de deur open met een pen en op de twee planken lagen een fotoalbum en een boek getiteld Upplandse Paardenfokvereniging.

Alles zag er onaangetast uit. Als het roofmoord was geweest, was de dader zeer voorzichtig te werk gegaan.

‘Allan moet hiernaar kijken’, zei ze, zich op de keuken richtend. Ze kwam overeind, keek om zich heen, maar kon niets bijzonders ontdekken.

‘Hij is onderweg’, zei Sammy Nilsson.

Haver had de keuken verlaten. Nilsson stond door het raam naar buiten te kijken. Lindell bekeek hem schuin van achteren en ontdekte dat hij een dunne plek op zijn kruin kreeg. Hij leek diep in gedachten verzonken. Het milde ochtendlicht verlichtte zijn ene gezichtshelft en Lindell vond het jammer dat ze geen fototoestel bij zich had. Ze werd gegrepen door een plotselinge genegenheid voor haar collega.

‘Wat vind je van die nieuwe, Morgansson?’

‘Hij lijkt wel oké’, zei Lindell.

Charles Morgansson werkte nu een paar weken bij de tr. Hij kwam uit Umeå, waar hij een paar jaar gewerkt had. Eskil Ryde, het hoofd van de technische recherche, had Morgansson geïnstalleerd in het lege hok op de afdeling en de man uit Västerbotten had iets gemompeld over een box voor paarden, maar had vervolgens niet zo veel meer gezegd. Zijn zwijgzaamheid stoorde sommigen, wekte nieuwsgierigheid bij anderen, maar samenvattend was de nieuweling aardig geacclimatiseerd. Dit was zijn eerste moordonderzoek in Uppsala.

‘Heb je nog iets gehoord over Rydes plannen?’

‘Nee’, zei Lindell, die net een paar dagen eerder nog met Eskil Ryde had zitten redeneren over diens beslissing om te stoppen bij de tr en met de vut te gaan, maar dat was niet iets wat ze met Sammy Nilsson wilde bespreken.

‘Anita vond dat hij wel een lekker kontje had’, zei Nilsson.

‘Wie?’

‘Morgansson.’

‘Vergeet Morganssons billen nou even,’ zei Lindell vermoeid, ‘we zijn bezig met een onderzoek.’

‘Ik probeer alleen...’

‘Forget it! Neem jij de bovenverdieping? Ik ga even buiten kijken. Vraag Allan de tv-kamer door te nemen.’

De collega’s van de tr, Jönsson en Mårtensson, waren bijna twee uur bezig geweest met het huis. Nu was de recherche aan de beurt, maar Lindell had er wat moeite mee om in het huis van Petrus Blomgren te blijven. Ze wist niet waarom, maar het was méér dan het beklemmende gevoel dat ze altijd kreeg bij mensen die het slachtoffer waren geworden van dodelijk geweld. Misschien dat wat frisse lucht zou helpen, dacht ze, en ze ging weer naar buiten.

De thermometer had die ochtend min vijf aangegeven, maar nu was er zachter weer in aantocht. De ongebruikelijk koude periode zou worden afgelost door een warmtefront en oktober zou worden afgesloten met een normalere temperatuur.

Ze liep om het huis heen en kwam in de luwte. Een paar zwartebessenstruiken met verschrompelde blaadjes en een paar verdroogde bessen er nog aan deden haar denken aan vervlogen tijden. Zo was het altijd als ze op het platteland kwam. Alle rode houten huizen met witte kozijnen, houtschuren, hopen takken en bij elkaar geharkt gras brachten haar terug naar Gräsö. Dat was haar straf, zo voelde ze het. Ze wist dat ze daarmee zou moeten leven. Iedereen draagt pijnlijke herinneringen mee. Dit was háár lot.

Ze zuchtte diep, trok een besje van de struik, stak het in haar mond en keek om zich heen. Er was niets opmerkelijks te zien: een handvol oeroude appelbomen, een bed verdorde bloemen tegen de muur en een roestige ladder die aan de gevel hing. Ze bekeek de ladder en de bevestigingshaken wat beter. De ladder leek al lang niet gebruikt te zijn.

Achter het huis verrees een steenhoop die de fantasie prikkelde. Grote blokken hadden zich tegen elkaar gevlijd, alsof ze bezig waren aan een worstelwedstrijd. Eerst waren ze elkaars vijanden geweest, maar nu hadden ze vrede gesloten en waren ze, zwaar van ouderdom en overtrokken met mos en eikvaren, uitgeput verstild in hun strijd, onderwijl stevig tegen elkaar leunend.

Petrus Blomgren had vlak bij de steenhoop een boom geplant. Lindell voelde aan de gladde, gestreepte stam. Onder de kale kroon stond een achtergebleven stoel. Lindell kon Blomgren daar zien zitten in de koelte van de stenen, nadenkend over de beslissingen die hij daar in zijn eenzaamheid had moeten nemen. Had hij dat niet geschreven, dat hij beslissingen altijd in zijn eentje moest nemen?

Wat was het motief om een oude man dood te slaan? Lindell bleef staan, haalde diep adem en pakte haar onlangs aangeschafte notitieblok. Ze schaamde zich een beetje voor haar blok. Ze had van de zomer een detective gelezen, de eerste sinds jaren, en daarin had de hoofdpersoon een notitieblok, waarin hij alles van belang noteerde. Eerst had Lindell dat een beetje raar gevonden, maar toen ze het boek uit had, was de gedachte aan een klein notitieblok telkens teruggekeerd, dus toen ze een keer langs een kantoorboekhandel kwam, was ze naar binnen gegaan en had ze voor tweeëndertig kronen een blok gekocht. Dat had ze nu altijd bij zich en ze vond dat ze beter haar best was gaan doen, dat ze zich als politievrouw bekwaamd had. Het was misschien inbeelding, maar dat was met zoveel dingen in het politievak. Het ging in elk geval niet slechter mét blok dan zonder.

Ze had haar nieuwe routine aan Ottosson verteld. Hij had hartelijk gelachen, voornamelijk om haar gezicht, maar hij had gezegd dat ze het bonnetje best mocht inleveren en dat hij met plezier de kosten voor het nieuwe hulpmiddel zou vergoeden.

Nu noteerde ze ‘motief’ en ze glimlachte in zichzelf. Daarna maakte ze een lijst van de verschillende financiële motieven die ze kon bedenken, ze sloeg jaloezie over, maar noteerde ‘ruzie met de buren’, ‘misgelopen inbraak’ en als laatste ‘toeval’.

Waar dat laatste op sloeg, wist Lindell ook niet precies, maar ze was voldoende geroutineerd om te weten dat veel misdrijven, ook degene waarbij geweld in het spel was, het resultaat waren van toevallige omstandigheden.

Ze hoorde een auto stoppen op de landweg en nam aan dat dat Allan Fredriksson was. Dit is echt een onderzoek voor hem, dacht ze, hij is gek op de geur van het platteland. Onze eigen natuurfreak.

Wie was Petrus Blomgren? Hoe leefde hij? Ze liep om de volgende hoek van het huis. De plek ademde rust uit, maar vooral eenzaamheid, zeker zo eind oktober. In mei zag het er hier vast anders uit, optimistischer. Nu stopte de natuur ermee, ontbladerde, sloot zich om steenhopen en struikgewassen. Ze bleef weer staan en keek naar de vegetatie rond het huis. Statisch. De wind was afgenomen. Ze zag in gedachten begrafeniskransen. Dennentakken. Klokken met hun ellendige doemsdaggelui op een naakte herfstdag en een parochie die ineengedoken zat en zo min mogelijk bewegingen probeerde te maken.

Kom op, dacht ze. Er is nu geen tijd voor depressieve gedachten.

Ze moest zich een beeld vormen van het leven van Petrus Blomgren om te begrijpen hoe hij was gestorven. De afscheidsbrief was een herfstgroet van een mens die gestopt was met hopen. De ironie van het lot maakte dat hij zichzelf niet van het leven had kunnen beroven.

Lindell liep het erf over toen Fredriksson door het hek kwam.

‘Man, begin zeventig, niet bij ons bekend, woont alleen, doodgeslagen in de schuur, geen sporen van beroving’, vatte Lindell de situatie voor haar collega samen.

‘Mooi punt’, constateerde Fredriksson. ‘Heb je die esdoorn gezien?’

‘Nee, die heb ik gemist’, zei Lindell glimlachend.

‘Veel bladeren. Toen ik klein was, was het verboden om in die hopen bladeren te springen, want dan kon je kinderverlamming krijgen.’

2

Dorotea Svahn stond plotseling op, liep naar het raam en keek even naar buiten voordat ze weer aan tafel ging zitten.

‘Ik dacht...’ zei ze, maar ze maakte haar zin niet af.

‘Ja?’

‘Ik dacht dat er een kennis aankwam.’

De vrouw sprak met korte zinnen, stootte de woorden uit, ze hapte hoorbaar naar adem en dat leek gepaard te gaan met een zodanige inspanning, dat Beatrice Andersson onbewust vooroverboog over tafel als om te helpen wanneer Dorotea weer wat wilde gaan zeggen.

‘Petrus en ik, we konden het goed met elkaar vinden. Ik ben weduwe.’

Ze keek naar haar gevouwen handen. Aan de muur achter haar tikte een klok.

‘Al jaren’, voegde ze eraan toe en ze keek Beatrice aan. ‘Bent u getrouwd?’

Beatrice knikte.

‘Dat is mooi.’

‘Hoe lang woont u hier al?’

‘Ik ben hier geboren.’

Beatrice meende een zweem van schaamte in haar stem te horen, alsof het een schande was om in het dorp Vilsne in de gemeente Jumkil geboren te zijn en daar te zijn blijven hangen.

‘Het is mooi hier’, zei Beatrice.

‘Nu ben ik nog alleen over’, verzuchtte de vrouw.

‘Kunt u iets meer over Petrus vertellen?’

‘Hij was...’ Dorotea Svahn zocht naar het juiste woord, ‘hij was streng voor zichzelf. Hij gunde zichzelf niet veel. Net als vroeger. Hij is een tijd timmerman geweest, ook in de stad. Hij had veel werk. Toen ging het beter. Maar dat is langgeleden. De laatste jaren kwam hij niet zo vaak meer hier. Maar ik kon hem zien zitten op zijn stoel buiten. Daar zat hij te filosoferen.’

‘Waarover?’

Het was de eerste keer dat de vrouw glimlachte.

‘Voornamelijk over kleine dingen,’ zei ze, ‘u weet wel, tja, kleine dingen. Geen grote gedachten. Over een eekhoorn die verdwenen was of over het brandhout dat netjes gestapeld moest worden. Hij plukte ook veel paddestoelen. En bessen. Hij kwam met emmers vol thuis. Ik mocht er jam en limonade van maken. Mijn ene been wil niet zo goed meer. In het bos, bedoel ik.’

Beatrice knikte. De klok sloeg een paar slagen.

‘Was hij ergens bang voor?’

‘Zoals wat?’

‘Iets wat hij gezegd had. Hij had geen ruzie? Mensen met wie hij het oneens was?’

‘Dan zou hij dat wel... Daar heeft hij nooit iets over gezegd.’

‘Hij had geen kinderen?’

Dorotea Svahn schudde haar hoofd.

‘Geen kinderen’, zei ze toonloos.

‘Had hij veel kennissen?’ vroeg Beatrice Andersson, hoewel ze het antwoord al wist.

‘Nee, vroeger misschien. Hij was lid van de Vereniging voor het Onderhoud van de Weg en hij ging weleens jagen. Dan kwamen er weleens mensen.’

Dorotea Svahn zweeg, ze keek naar buiten. De geraniums op de vensterbank stonden nog steeds in volle bloei.

‘Vroeger kwam de bibliobus hier ook langs’, vervolgde de vrouw. ‘Hij leende veel. Ik ook. Toen de kinderen van de Kindbloms thuis woonden, was er hier wat meer leven.’

Ze maakte een beweging met haar mond, smakte een beetje. Beatrice begreep dat Dorotea problemen had met haar kunstgebit.

‘Kunt u zich herinneren of hij de laatste tijd onverwacht bezoek heeft gehad?’

‘Zoals in die koffiereclame, bedoelt u? Een onderzeeër die in zijn achtertuin naar boven kwam?’

Beatrice schoot in de lach om deze onverwachte repliek en ze kon in de ogen van de vrouw de baldadige blik zien van een veel jongere Dorotea.

‘Nee, hij kreeg niet veel bezoek. De postbode soms. En Arne, maar die kwam niet zo vaak meer.’

‘Wie is Arne?’

‘Arne Wiikman. Hij is een oude vriend van Petrus. Hun vaders werkten allebei bij de zagerij. Arne was op een dag plotseling verdwenen.’

‘O ja, wanneer?’

‘Ja, dat was me een toestand. Hij had het humeur van zijn vader geërfd. Een echte ruziezoeker, die het altijd met iedereen aan de stok had.’

Dorotea moest lachen om een herinnering en leek weer een beetje bijgekomen te zijn van de schrik. Haar ademhaling was rustiger.

‘Hij was communist. Dat wist iedereen. Maar een goeie jongen. Een harde werker.’

‘Hebt u het nu over Arnes vader?’

‘Ja, hij heette Nils. Petrus’ vader heette Karl-Erik, maar werd “de Zwarte” genoemd, ze werkten altijd samen. Hij maakte de planken aan de kanten gelijk. En Nils was plankendrager. Ja, Petrus werkte in zijn jonge jaren ook bij de zagerij. Arne ook. Daarna is hij verdwenen.’

‘Wanneer was dat?’

‘Halverwege de jaren vijftig.’

‘Maar hij is weer teruggekomen?’

‘Ja, een jaar of tien geleden. Hij heeft het oude huis van de Lindvalls gekocht en gerenoveerd.’

‘En Arne en Petrus trokken met elkaar op?’

‘Ja, hoewel ze heel verschillend waren. Petrus was rustig. Arne een opgewonden standje.’

‘Woont hij hier nog?’

‘Nou en of.’

‘Kunt u zich iemand indenken die Petrus zou willen vermoorden?’

‘Nee, niemand. Hij deed geen vlieg kwaad. Hij had met niemand ruzie.’

‘Hoe had hij het financieel?’

‘Hij kon zich redden. Zijn pensioen, uiteraard. Hij leefde zuinig.’

‘Had hij veel contant geld in huis?’

‘U bedoelt dat iemand het op zijn geld gemunt had? Dat geloof ik niet.’

‘Bent u nu bang?’

Dorotea Svahn zuchtte.

‘Ik ben bang om oud te worden’, zei ze. ‘Als mijn benen me niet meer willen dragen, hoe moet het dan? Ik ben bang voor de stilte. Het wordt...’

Ze ging aan tafel zitten.

‘Jammer van zo’n lieve man, dat het zo moet eindigen.’

Dorotea Svahn huilde geluidloos. Beatrice stak haar hand uit en legde die op de hare. Dorotea keek op.

‘Het is vreemd dat er zoiets vreselijks moet gebeuren om hier weer een beetje drukte te krijgen’, zei ze.

‘Uw zoon, waar woont hij?’

‘In de stad, maar hij is veel op reis. Soms is hij in het buitenland.’

‘Wanneer was hij hier voor het laatst?’

‘Dat is alweer een tijdje geleden.’

‘Wat doet hij voor werk?’

‘Ik weet het eerlijk gezegd niet. Iets met machines voor geneesmiddelen. Dat deed hij vroeger in elk geval.’

‘Is hij getrouwd?’

‘Gescheiden. Mona-Lisa, zijn vrouw, was... tja, ze was gewoon op hem uitgekeken.’

‘Kleinkinderen?’

De vrouw schudde haar hoofd.

‘Zij heeft later kinderen gekregen. Naderhand, bedoel ik, veel later. Ik geloof dat ze het goed heeft.’

‘Mocht u haar graag?’

‘Ik had niets tegen Mona-Lisa’, zei Dorotea Svahn.

‘Als we weer even teruggaan naar Petrus. Hoe laat ging hij meestal naar bed?’

‘Na het nieuws van negen uur, soms bleef hij langer op, als er een goede film was of zo. Hij keek graag naar films.’

‘Hebt u hem gisteren gezien?’

‘We hebben elkaar niet gesproken, maar ik heb hem wel gezien. ‘s Avonds haalde hij altijd brandhout binnen. Vroeger, toen hij nog een poes had... ja, u weet wel. Hij was echt gek op dat beestje. Zwart met witte pootjes. Ze is op een gegeven moment verdwenen.’

‘Dus gisteren hebt u hem hout binnen zien halen?’

‘Nee, dat geloof ik niet. Ik zat hier,’ zei Dorotea nadenkend, ‘met mijn kruiswoordpuzzel. En ik heb het lijstje gemaakt. Petrus zou vandaag langskomen. Hij deed altijd boodschappen voor mij. Je hebt toch íéts nodig.’

Beatrice knikte en ze keek Dorotea Svahn aan.

‘U bent de eerste Dorotea die ik ontmoet.’

‘O ja? Ik vind het geen mooie naam, maar je went eraan. Vroeger, toen ze me Dorran noemden, vond ik het erger. Maar dat is langgeleden.’

‘Vond u het vreemd dat u Petrus gisteravond niet gezien hebt?’

‘Nee, eigenlijk niet. Ik zag dat er licht brandde. Maar toen ik vanochtend opstond, brandde het nóg en toen zag ik dat het hek openstond. Ik bedoel, het grote hek. Eerst dacht ik dat er een ambulance was geweest. Petrus deed het hek altijd dicht. En toen stond de deur naar de oude schuur open.’

‘U was vroeg op.’

‘Mijn blaas’, zei Dorotea.

‘U hebt gisteravond geen auto zien stoppen?’

‘Nee, dat had ik wel gemerkt’, zei de vrouw beslist.

Beatrice keek naar haar aantekeningen, een paar regels, een paar namen, niet veel meer. Net toen ze het gesprek wilde afronden, ging haar mobiele telefoon. Ze zag dat het Ann was en nam onmiddellijk op.

Ze luisterde en beëindigde vervolgens het gesprek zonder een woord gezegd te hebben. Dorotea keek haar nieuwsgierig aan.

‘Ik heb net gehoord dat Petrus een afscheidsbrief had geschreven.’

‘Een afscheidsbrief, hoe bedoelt u?’

‘Hij was van plan om zelfmoord te plegen’, zei Beatrice.

De vrouw staarde haar aan.

‘Dat kan niet’, zei ze uiteindelijk. ‘Petrus zou zoiets nooit doen.’

‘Mijn collega’s denken dat die brief door hem geschreven is’, zei Beatrice. ‘Het spijt me.’

‘Dus u bedoelt...’

‘...dat Petrus besloten had om zelfmoord te plegen, ja, daar lijkt het wel op.’

‘Arme ziel. Had ik het maar geweten.’

‘U kon niet vermoeden dat dat zou gebeuren?’

‘Absoluut niet! Hij was soms een beetje terneergeslagen, maar niet op die manier.’

‘Het spijt me echt’, herhaalde Beatrice en Dorotea keek haar aan alsof ze Beatrices woorden accepteerde.

Na nog een paar minuten redeneren verliet Beatrice Andersson het huis. Bij het hek draaide ze zich om en zwaaide ze. Ze zag Dorotea niet, maar ze nam aan dat ze voor het raam stond.

Vreemd, dacht ze, dat het in Dorotea’s ogen beter zou zijn geweest als haar buurman gewoon doodgeslagen was zonder die complicatie dat hij besloten had zelfmoord te plegen. Behalve het tragische bericht dat Petrus Blomgren dood was, werd er nu een extra last op de schouders van de vrouw gelegd: de wetenschap dat hij het leven zat was geweest, en misschien vooral dat hij de vorige avond haar steun niet had gezocht.

Lindell, Nilsson, Haver en Beatrice stonden op het erf. De stemmen van de technisch rechercheurs betekenden volgens Lindell dat ze bijna klaar waren in de schuur. Haar ervaring was dat technisch rechercheurs meestal in stilte werkten.

‘Gek eigenlijk,’ zei ze, ‘hoe de omgeving verandert naargelang wat er gebeurt.’

Dat was op zich geen sensationele, vernieuwende gedachte en Haver was de enige die wat humde als antwoord. De anderen keken om zich heen. Beatrice keek naar het huisje van Dorotea. Ze zou nu wel binnen rondscharrelen of aan de keukentafel zitten. Beatrice wilde dat ze wat langer bij de oude vrouw had kunnen blijven.

‘Ja,’ zei Sammy Nilsson onverwacht geëngageerd, ‘nu is het de plaats van een moord. Er zal nog heel lang gesproken worden over het huis waar Blomgren vermoord is. Mensen rijden langs, houden misschien even in, wellicht blijven ze even staan wijzen.’

‘Zoveel mensen komen hier niet langs’, zei Beatrice.

Allan Fredriksson sloot zich aan bij de groep.

‘Mooie plek’, zei hij. ‘Hebben jullie gezien wat een afwisselende biotoop het is? Je hebt hier alles: naaldbos, loofbos, open weilanden en velden, droge grond en zelfs wat moerassig gebied.’

Lindell moest even stilletjes lachen.

Fredriksson wees naar de overkant van de weg, waar een brede greppel naar een moeras liep. Het groene mos glom in de ochtendzon. De zeggenpolletjes leken kleine ronde gebakjes en een groepje rietstengels waaide in de wind.

‘Ik vraag me af of Blomgren geïnteresseerd was in vogels.’

‘Petrus had weinig vrienden,’ zei Beatrice, ‘en hij leek ook geen rijke man met geld of waardevolle spullen in huis.’

‘Het enige wat ik gevonden heb, is een brief van de Verenigingsspaarbank’, zei Fredriksson. ‘Er was geen enkel spaarbankboekje en er waren ook geen rekeningafschriften, maar misschien had hij die papieren verstopt. We moeten de boel nog grondig uitkammen.’

De technici en de recherche hadden geen van beiden ook maar enig spoor gevonden van inbraak of rondsnuffelen. Er was niets bijzonders in het huis in het dorp Vilsne, behalve dat de eigenaar vermoord in de schuur lag.

‘Neem jij de bank, Allan?’ vroeg Lindell.

Lindell keek naar de nieuwe technisch rechercheur, hoe hij zorgvuldig zijn uitrusting opborg. Ze moest denken aan de opmerking van Anita.

‘Lekker kontje’, zei Lindell.

‘Pardon?’

‘Morgansson’, zei Lindell en ze knikte in de richting van de schuur.

Haver draaide zijn hoofd om. Het leek alsof hij iets wilde zeggen, maar hij hield zich in. Iedereen keek naar de technisch rechercheur.

Er ging een deur open en het raam in de buitendeur van Dorotea Svahn wierp een lichtreflectie over de heuvel waar de politiemensen stonden, waarna de schittering verdween in het kreupelbos van elzen en waterwilgen. De oude vrouw keek omhoog naar het huis van haar buurman, zette voorzichtig een stap op de veranda en deed de deur behoedzaam achter zich dicht.

Ze leunde met haar ene hand op haar stok en met de andere op de smeedijzeren balustrade. Moeizaam liep ze de trap af en ze kwam langzaam op de politiemensen af. Haar ene been leek niet helemaal mee te willen.

Ze droeg een lange, grijze jas en een donkere hoed. Beatrice meende dat dit niet Dorotea’s dagelijkse outfit was.

‘Moet ze hierheen? Misschien heeft ze hulp nodig’, zei Haver en hij liep naar het hek toe.

Het ging niet snel, maar de vrouw leek een bepaalde techniek te hebben ontwikkeld om haar slechte been te compenseren. Er kwam een auto dichterbij. Eerst hoorde je alleen een zwak gebrom achter het bos dat Blomgrens erf omsloot. Dorotea leek het steeds sterker wordende motorgeluid niet op te merken en toen ze halverwege was, verscheen het politietransport van het gerechtelijk laboratorium om de hoek. Fridh zat achter het stuur. De vrouw keek op, bleef staan en hief haar stok boven haar hoofd als signaal.

Ola Haver deed nog een paar stappen, maar bedacht zich. Hij zag de Griekse schaapherder voor zich die Rebecka en hij tegengekomen waren. Dat was op een slingerend bergweggetje in het noorden van het land geweest. De herder verplaatste zijn schapen over de weg. Ze stroomden als een wollen parelketting zachtmoedig van de ene kant naar de andere. Toch blaatten ze onrustig, de lammetjes volgden de ooien op de voet en de kudde bleef dicht bij elkaar.

De herder had zijn staf opgeheven als wapen, of misschien eerder als teken. Hij sprak zelfbewust, hoewel niemand begreep wat hij zei, zijn blik ergens boven de wachtende auto’s gericht. De stroom schapen leek oneindig, iemand in de rij toeterde, de herder hief zijn staf nog een paar centimeter op. Hij ratelde onafgebroken. Haver stapte uit de auto, hij stond vooraan in de file, en nam het dagelijkse schouwspel in zich op.

Hetzelfde gevoel maakte zich van hem meester nu hij de buurvrouw haar stok naar Fridhs auto zag opheffen. Liep ze ook niet te mompelen? Hij meende te zien hoe Dorotea’s lippen woorden vormden die niemand kon horen.

Fridh was gestopt. De vrouw vervolgde haar weg naar het grote hek van Blomgren, ze aarzelde even, alsof ze niet zeker wist of ze die weg moest nemen, maar liep vervolgens het erf op. Beatrice kwam haar tegemoet.

Dorotea Svahn bleef buiten adem staan. Ze verborg haar mond achter haar hand, wellicht veegde ze wat speeksel uit haar mondhoek.

‘Ik wil Petrus zien’, zei ze met geforceerde stem.

Fridh was het erf opgereden en Beatrice pakte de vrouw bij de arm en liep iets met haar opzij, zodat de auto door kon rijden.

‘Het is geen prettig gezicht’, zei Beatrice.

‘Dat begrijp ik’, zei Dorotea.

‘U kunt hem later beslist zien, ik bedoel, wanneer hij is afgelegd.’

‘Ik wil afscheid nemen. Hier.’

Er hing een vage lucht van mottenballen om haar heen.

‘Natuurlijk mag u hier afscheid nemen. Ik zal met u meegaan’, zei Beatrice.

Fredriksson keerde zich om. Haver trapte tegen de bladeren bij zijn voeten. Lindell en Sammy Nilsson keken elkaar aan. Lindell schudde haar hoofd, keerde zich om en liep naar het huis.

Beatrice bracht de vrouw naar de deur van de schuur. Charles Morgansson had zijn spullen bij elkaar geraapt en ging aan de kant. Hij knikte naar Beatrice, die dat opvatte als signaal dat ze naar binnen konden.

‘Ik geloof dat hij door de eerste klap al bewusteloos is geraakt’, zei Beatrice.

Ze voelde hoe Dorotea’s magere lichaam zich spande. Ze maakte zich los uit Beatrices greep, nam haar stok als steun en zakte door haar knieën naast Petrus Blomgren, mompelde wat en legde haar hand op zijn schouder. Bea was blij dat Dorotea die ochtend vroeg niet in haar eentje naar Petrus toegegaan was, maar de politie had gebeld en die gevraagd had te gaan kijken.

‘Hij was mijn beste vriend’, zei Dorotea.

Beatrice ging op haar hurken zitten om het beter te horen.

‘Mijn enige vriend. We waren net twee fossielen hier, hij en ik. Petrus had vaak gezegd dat het niet eerlijk was, dat ze het recht niet hadden, zei hij.’

Beatrice begreep absoluut niet wat ze bedoelde.

Dorotea’s hand streek over de gebreide pullover. Ze leek zich niet bewust van het zwart geworden, gestolde bloed op de kneuzing op zijn achterhoofd.

‘Arme Petrus, jij bent als eerste gegaan. Ik zou ook wel...’

Haar stem stokte. De knokige hand verstilde, greep de pullover beet alsof ze de overledene weer overeind wilde trekken.

‘Hij kwam afgelopen najaar met vossenbessen. Meer dan gewoonlijk. “Nu heb je voldoende”, zei hij, alsof hij het wist.’

Ze leunde weer op haar stok en kwam langzaam overeind.

‘Als je zo oud bent als ik, zie je dingen. De samenhang. Petrus zei altijd dat het leven omgekeerd zou moeten verlopen, dat je eerst oud zou moeten zijn en dan steeds jonger moest worden, dat je de krampen achter je liet, maar wel de wijsheid meenam.’

‘Dat zou niet zo gek zijn’, zei Beatrice.

De vrouw slaakte een diepe zucht.

‘Ze hadden hierbinnen tien koeien. Maximaal twaalf, geloof ik. De grond heeft hij verkocht. Later.’

‘Kreeg hij er goed voor betaald?’

‘Redelijk. Hij had niets te klagen, Petrus.’

‘Het ziet eruit alsof hij spaarzaam heeft geleefd’, zei Beatrice. Ze nam de vrouw bij de arm en bracht haar naar buiten, in de frisse lucht.

‘Zo zijn we opgevoed’, zei Dorotea Svahn.

‘Weet u of Petrus een bergplaats had voor persoonlijke papieren?’

Dorotea schudde haar hoofd.

‘Daar weet ik niets van’, zei ze.

Er stonden vier politiemensen afwachtend op het erf. Beatrice kreeg het gevoel dat Dorotea en zij een kerk verlieten, als na een begrafenis.

Fridh zat nog in zijn auto en bleef daar zitten tot de oude vrouw weer weg was gestrompeld.

‘Wilt u met mij bidden?’ vroeg Dorotea. ‘Een paar woorden maar. Petrus geloofde niet, maar hij zal het vast niet erg vinden.’

Beatrice vouwde haar handen en Dorotea mompelde wat, ze bleef even een paar seconden stokstijf staan voordat ze haar ogen weer opendeed.

‘Hij was een groots iemand’, zei ze. ‘Een goed hart. Dat hij moge rusten in vrede.’

In de verte hinnikte een paard.