Binyavanga Wainaina

Op een dag zal ik schrijven over Afrika

Memoires

Uit het Engels vertaald door Marianne Gaasbeek

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel One Day I Will Write About This Place, verschenen bij Graywolf Press, Minnesota, USA, 2011

Oorspronkelijke tekst © Binyavanga Wainaina, 2011. All rights reserved

Nederlandse vertaling © Marianne Gaasbeek en De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

isbn 978 90 445 2531 1

NUR 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Hoofdstuk 1

Het is middag. We zijn aan het voetballen bij de waslijn achter het huis. Jimmy, mijn broer, is elf en mijn zusje Ciru is vijfenhalf. Ik ben de keeper.

Ik ben zeven en ik weet nog steeds niet waarom iedereen lijkt te weten wat hij doet en waarom.

‘Je bent niet dik.’ Dat is wat Mum altijd tegen me zegt. ‘Je bent mollig.’

Ciru is aan de bal. Ze is klein en mager en goudkleurig. Ze heeft puntige ellebogen en een glimlach die zo volmaakt is als een potloodtekening. Hij maakt een symmetrische inkeping in haar wangen. Ze rent naar Jimmy toe, die groot is, een goede conditie heeft en een donkere huid.

Ze is de bolleboos van haar klas. Het is 1978 en we zitten allemaal op de Lena Moi-basisschool. Na het vorige semester mocht Ciru een klas overslaan. Nu zit ze dus sinds kort in de tweede, net als ik, maar in het lokaal naast het onze. Hoewel ze de jongste is, is ze de beste van de klas. Alle anderen zijn zeven.

Ik sta stil tussen de twee metalen palen die we als doel gebruiken en kijk naar de voetballende Ciru en Jim. Uit mijn neusgaten stroomt warme lucht langs mijn mond naar beneden. Ik zie de roze glimmende binnenkant van mijn oogleden. Willekeurige geluiden dringen mijn oren binnen: auto’s, vogels, bellen van Black Mamba-fietsen, kinderen in de verte, honden, kraaien en middagmuziek van de nationale radio. Congolese rumba. Buiten onze compound hoor ik mensen praten in talen waarvan ik de klanken wel ken, maar die ik niet spreek of begrijp, Luhya, Kikuyu.

Mijn lachen zit diep binnen in me, zoals de ochtendauto die niet direct start als de sleutel wordt omgedraaid. Op school is Ciru altijd nummer een, blauwe en rode en gele sterren op elke bladzij. Het is altijd Ciru die op ouderdag in een witte jurk bloemen overhandigt aan de eregast – meneer Ben Methu. Wanneer we ons tegelijk wassen, spetteren en lachen en stoeien we, wat steevast uitdraait op bittere tranen of giechelbuien.

Ze weet Jimmy te ontwijken en komt met de bal voor haar voeten mijn kant op. Ik ben er klaar voor. Ik ben vlug en lenig. Ik wacht op de bal. Jimmy rent naar haar toe om haar de bal te ontfutselen; hun benen raken in een kluwen en ze hijgen. Vlak daarvoor was de zon nog een enkele witte straal. Nu is hij tussen de bomen gevallen. Over de hele tuin verspreid zijn duizend kleine zonnetjes, die door openingen priemen, bolvormig zijn en allemaal duizenden stralen werpen. De stralen vallen op de takken en de bladeren en spatten uiteen in duizenden nog kleinere volmaakte zonnetjes.

Ik lach wanneer Ciru lacht en vind mezelf terug in haar lach, en we vallen op de grond terwijl we elkaar vasthouden. Ik voel hoe haar gelach aanzwelt, zelfs voor het naar buiten komt, en dan zwelt het ook in mij aan.

Ik weet hoe ik met haar patronen, en ook met die van Jimmy, kan meebewegen. Mijn patronen struikelen altijd over elkaar wanneer ik onder de mensen ben. Ze zijn alleen veilig als ik alleen ben, of als ik aan het dagdromen ben.

Ciru lacht hard, haar mond breed en rood. Het geluid springt naar me toe, flapperende flarden van geluid, maar ik ben ergens anders met mijn gedachten. Armen en benen en bal zijn vergeten. De duizend zonnen ademen. Ze ademen in, gedempt en koel in de bladeren, en ik adem met ze mee; dan ademen ze uit en blazen ze licht uit, verwarmen mijn lichaam. Ik sta op het punt hier volledig in op te gaan, wanneer een gedachte zich van me meester maakt.

De zon spat niet uiteen in stukjes.

Hij breekt niet uiteen in onstoffelijke delen wanneer hij tussen de bomen en dingen valt. Elk deel van de zon is altijd een compleet zonnetje.

Ik kom langzaam weer terug in mijn armen en benen en tussen de doelpalen, en wil de duizend zonnen uitleggen aan Jimmy en Ciru. Ik ben opgewonden. Ditmaal zullen ze me geloven. Het zal niet stom lijken wanneer ik het vertel, zoals zo vaak het geval is, en ze naar me kijken, hun ogen ten hemel slaan en tegen me zeggen dat ik niet goed snik ben. Zeg nou zelf. Ze komen steeds dichterbij. Jimmy schreeuwt iets. Voor ik helemaal tot mezelf ben gekomen scheurt er een gat in mijn oor open. De voetbal raakt me vol in het gezicht. Ik val.

Goooaal! Duizend zonnen spatten uiteen met nat gelach; zelfs de radio lacht. Ik kijk op en zie ze allebei over me heen gebogen staan, druipend van het zweet, met hun handen in de zij.

Jimmy slaat zijn ogen ten hemel en zegt: ‘Je bent niet goed snik.’

‘Ik heb dorst’, zegt Ciru.

‘Ik ook’, zegt Jim, en ze rennen weg, en ik wil opstaan en met hen mee rennen. Mijn gezicht doet pijn. Juma, onze hond, likt mijn gezicht. Ik leg mijn hoofd tegen zijn buik, druk mijn neus in zijn vacht. De zon staat onder de bomen, de lucht is helder, en ik ben niet langer in stukken uiteengevallen. Ik krabbel overeind. Juma jankt, het klinkt als de piepende remmen van een auto. Ik loop moeizaam achter hen aan, trek mijn stem naar buiten en gooi die naar voren om hun Dorstvastberadenheid bij de kladden te grijpen.

‘Hé’, roep ik met schelle stem. ‘Ik heb ook dorst!’

Ze horen me niet.

Ze lopen in de richting van het huis en ik ga ze achterna over de lange pollen ongemaaid gras boven in de tuin, met Juma vlak achter me aan, terwijl ze tussen Baba’s tractoren door zigzaggen, hondendrollen omzeilen, door schaduw en getemperd zonlicht rennen, langs termietenheuveltjes in kikuyugras en vergeten onderdelen van boerderijwerktuigen die liggen opgetast achter de haag die de afscheiding vormt tussen ons huis en de kamers van de bedienden. Dan draaien ze zich om en roepen hallo naar Zablon, de kok, die buiten de afwas doet in zijn witte onderhemd en blauwe broek en de geur van Lifebuoy-zeep en houtskool. Ik roep ook hallo, en beweeg nu vloeiend met hun bewegingen mee. Ze blijven staan, en lopen dan het pad af waar we altijd rennen, en dat van de bediendenkamers naar de keuken voert.

Daar krijg ik ze weer in het oog. Juma stoot net op dat moment zachtjes met zijn neus tegen Jims been, en ik zie hoe ze de koude vloeistof uit glazen door hun keel gieten, zie het water langs hun kin glijden. Jimmy heeft geleerd om een heel glas water in één teug leeg te drinken. Het stroomt door zijn keel, knikkers die naar beneden rollen door een halfdoorzichtige pijp van geluid, als bij een kikker.

Hij zet zijn glas met een klap op het aanrecht, laat een boer, draait zich om en kijkt me aan.

Wat is dorst? Het woord splitst zich op in honderd kleine zonnetjes. Ik breng mijn glas naar mijn lippen en kijk op. Ciru staat naar me te kijken, haar glas is al leeg en ze veegt haar mond af aan haar onderarm.

Ik ben alleen in mijn slaapkamer. Ik heb een glas water. Ik wil proberen om het in één keer leeg te drinken, net als Jimmy. Dit woord, dorst, dorstig. Het is een woord vol vastberadenheid. Het spoort iemand tot snelle actie aan. Ik denk dat woorden concrete dingen zijn. Ik kan me niet voorstellen dat het suggesties van dingen zijn, vage beelden: diffuse, veranderende gewaarwordingen.

Soms pikken we oude golfballen van Baba en gooien die in het vuur. Eerst krullen ze op, in een soort extase, zoals een poes die wordt geaaid, dan krommen ze zich, beginnen ze te bubbelen en te huppelen, en daarna, geschild en bevrijd, schieten ze als kogels uit het vuur weg. Onder de schil bevindt zich een strak windsel van rubber stroken dat we nu kunnen ontrollen. De balletjes worden alsmaar kleiner, en de rubber stroken worden zo lang dat het ondenkbaar lijkt dat ze uit zo’n klein, hard balletje kwamen.

Ik wil ook vastberaden dorst hebben, net als Jimmy en Ciru.

Water heeft meer vorm en aanwezigheid dan lucht, maar het is evengoed kleurloos. Als je eenmaal water in je mond hebt, ontdek je je lichaam. Want water is helder. Het laat je je mond proeven, de pijpvorm van je keel voelen en de groeiende bal die je maag vormt terwijl je drinkt.

Ik boer. En wrijf over mijn buik, die vreemde geluiden maakt. Ik friemel met de kraan en ontdek dat water, wanneer het hard stroomt, wit wordt. Water dat snel beweegt, dat snel uit een kraan stroomt, heeft vorm en richting. Ik houd mijn hand onder de kraan en voel hoe compact het is.

Langzamerhand begint er een idee gestalte te krijgen. Er is lucht, er is water, er is glas. Snel bewegende wind geeft vorm aan lucht; snel bewegend water geeft vorm aan water. Misschien … misschien is glas wel water dat op supersnelheid beweegt, zoals op tv, wanneer een superheld zo snel beweegt, nog sneller dan het wazig worden, dat hij al duizendmaal bij zichzelf terug is voor je hem ziet bewegen.

Nee. Nee. Dorst is … is … een zuigende afwezigheid, een naar lucht happend visje op het droge. Het brengt je van de overal- en nergensheid van lucht af, van jou als ademend iemand; je bent nu een stroom, een vast vloeiend adres, iemand die drinkt. Het staat een trede lager dan honger, dat van een vast lichaam komt, een lichaam dat kan ruiken, proeven, zien en behoefte heeft aan kleuren. Ja!

Maar – ik kan nog steeds niet uitleggen waarom het woord me zo onzeker maakt en tot zo veel gespeculeer leidt. Het lukt me niet om het water moeiteloos door mijn keel te laten glijden. Het komt in mijn neus en ik stik er zowat in. Andere mensen hebben een woordenwereld, en in hun woordenwereld heeft een woord als dorstig lengte, breedte en hoogte, een stevige textuur, een erbij horen zonder erbij na te denken, net als handen en tenen en ballen en deuren. Wanneer zij hun woord uitspreken, komt hun lichaam doeltreffend en zeker in actie.

Ik sta er altijd van te kijken hoe doortastend andere mensen handelen naar de roep van woorden. Zíj lijken niet te struikelen en door gaten te vallen die hun overtuiging niet ziet. Hun zekerheid moet dus wel de juiste wereld zijn. Ik zet het glas neer. Er is iets mis met mij.

Na een familiedag in Molo zijn we onderweg naar huis. We eten House of Manji-koekjes.

Beatrice, die bij mij in de klas zit, heeft vorige week haar been gebroken. Haar been is bedekt met wit pleister. Bij ons thuis is de boiler bedekt met wit pleister. Beatrice’ tenen zijn net dikke grijze teken. De boiler is een plompe cilinder, bedekt met wit pleister, net als het nieuwe been van Beatrice. Ze heeft krukken.

Krak hoor je bij het vrijkomen van knapperige zoetheid. Krak! Eclairs. Krukken vallen op de vloer en breken. Kruk!

Koekjes.

Uganda, het land van mijn moeder, viel en brak. Kruk!

Veldmaarschalk Amin Dada, de president van Uganda, heeft zijn minister soldaat gemaakt. Het hoofd van de minister bewaarde hij in de koelkast. Zijn zoon draagt net zo’n uniform als hij. Op het tv-journaal staan ze naast elkaar bij het afnemen van een militaire parade.

Ik heb slaap. Ciru slaapt als een roos. Jimmy vraagt Baba om de auto stil te zetten, zodat hij kan plassen.

Ik wil meteen ook een plasje doen.

We parkeren in de berm op een hooggelegen punt, van waar we uitzicht hebben op een vallei die zich als een legpuzzel van groentetuinen voor ons uitstrekt. Lange tijd heb ik willen lopen over de breuklijnen van deze puzzel. Daar, altijd in de verte, is de wereld wazig en mooi.

Ik wil tussen de naden door glijden en naar de andere kant gaan.

Na het plassen loop ik zomaar verder: naar beneden, de vallei in, langs verbaasd kijkende mama’s die aan het wieden zijn, ik steek een beekje over en loop door een stinkende rundvee-boma die vol mest ligt.

Kijk, moet je die koortsboom zien!

Het bladerdak is kroezig en de gouden en groene bast glimt. Het is alsof hij met een scherp potlood zijwaarts is neergekrabbeld, zodat hij met zijn scherpe randen in de ziel kan snijden van eenieder die er van een afstand naar kijkt. Hij is niet geschikt om in te klimmen; hij heeft doornen. Acacia.

Het is of hij gemaakt is voor dromen.

Ik ben teleurgesteld omdat dat hele landschap, dat in de verte blauw en nevelig was, steeds echter wordt naarmate ik dichterbij kom: er is geen wazige plek, waar helderheid vervaagt, waar zekerheid geen kracht heeft en dromen werkelijkheid zijn.

Na een tijdje zie ik mijn broer Jim achter me aan komen; ik vind een nieuwe uitdaging in het hem op een afstand zien te houden, om alsmaar sneller te lopen.

Ik rek me uit tot ik een elastieken reus ben, een superheld die door tekenfilmsnelheid lang geworden is. Ik ben net zo lang als de afstand tussen hem en mij. De wereld van licht en wind en geluid slaat in mijn gezicht, terwijl ik steeds harder loop.

Als ik me concentreer kan ik hem bij me binnen laten komen, die hele wijde, zoevende wereld. Ik zet mijn tanden op elkaar en span mijn buikspieren.

Het komt, het moment komt eraan.

Als ik het op dat moment goed aanpak, kan ik mijn geest uit laten breken en zich in de wereld laten ontvouwen, en hem achter me aan trekken als een kar. Als een golfbal die uit het vuur schiet. Nee! Nee! Niet een golfbal! De wereld zal machteloos achter me aan flapperen, als … als de cape van een superheld.

Ik zal bevrijd zijn van onzekerheid, van Ciru, van Jimmy, van Idi Amin-dromen. De wereld bestaat uit flitsen verblindend licht. Mijn lichaam zal zich als klittenband losscheuren van andermans patronen.

Later word ik wakker op de achterbank van de auto. ‘We zijn er’, zegt Mum, zoals zo vaak als we thuiskomen. Mijn huid gloeit en Mums zachte knokkels strelen mijn voorhoofd. Ik voel tienduizend warme kriebelende krekels die buiten in koor zingen. Ik wil de kleren van mijn lijf rukken en mijn huid naakt aan de tsjirpende nacht blootstellen. ‘Sst,’ fluistert ze, ‘sst, sst’, en er rolt een roze smakende siroop over mijn tong, en Baba’s sterke armen zijn onder mijn knieën. Ik word tussen de gestreken lakens geschoven; het bovenlaken is als een klep over de deken teruggeslagen. Mum trekt ze over mijn hoofd. Ik ben een brief, denk ik, een gloeiend hete brief, en ik zie een grote, plakkerige tong die druipt van de siroop en op het punt staat te likken en me in te sluiten.

Na een paar minuten sta ik op en kruip bij Jimmy in bed.

Hoofdstuk 2

Sophia Mwela woont in het huis naast het onze. Sophia zit bij mij in de klas. Ze is onze klassenvertegenwoordigster. Hoewel ik op school naast haar zit, zegt ze zelden wat tegen me. Net als Ciru is ze altijd de beste van de klas. Haar familie is rijk en bekakt. De Mwela’s praten door hun neus; wij noemen het ‘wreng wreng’; ze praten net als televisiemensen, als mensen uit Engeland of Amerika. Hun huis heeft een bovenverdieping, en ze hebben een butler en een chauffeur in uniform. Ze krijgen pianoles.

Hun vader werkt voor Union Carbide. Hij is de baas en heeft zelfs blanke mensen onder zich. Ciru en ik willen hun een poets bakken. We gaan ons verkleden als Amerikanen. Het is een idee van mij.

Ciru en ik doen een inval in mijn moeders klerenkast. Ik zet een van haar afropruiken op, doe wat lippenstift op en trek schoenen met hoge hakken aan die ik heb opgevuld met toiletpapier. Ik vraag Ciru om zich ook te verkleden. Nee, zegt ze. We spreken af dat ik doe alsof ik haar nicht uit Amerika ben. Ik doe wat poeder op en we moeten niezen. Een glimmende midi-jurk. Aan mijn lijf maxi. Ik kauw op een heel stel uitgepakte roze stukjes bubbelgum. We klimmen in de boom, Ciru en ik, de boom die tussen onze haag en die van hen staat.

We roepen Sophia.

‘Sophiaaaa’, zegt Ciru. We giechelen.

‘Sophiaaanh,’ zeg ik, heel Amerikaans, ‘Sow-phiaaanh.’

Sophia komt eraan, ze kijkt ernstig, met haar hoofd schuin, een frons op haar gezicht, als een serieus iemand, iemand die iets weet wat wij niet weten.

‘Dit is mijn nicht Sherry uit Amerika. Ze is een negerin’, zegt Ciru.

‘Haaai. Wreng wreng’, zeg ik op zijn Amerikaans door mijn neus hinnikend, en ik blaas een bel met mijn kauwgom. Het kost me veel moeite om mijn schoenen niet te verliezen.

‘Ik kom uit Ohaai-oo-w. Laas Angelis. Airrrprrrt. Baarston. Wreng wreng …’

Ik wuif me koelte toe en wrijf mijn lippen over elkaar, net als de vrouw in de Lux-reclame. Dan blaas ik een bel en laat die knallen. Mpah!

Sophia zegt: ‘Hoe is Ohio?’

‘O, te gek. Het is zo wreng wreng’, zeg ik. ‘Ik ben met Pan Am gekomen. Met een sevenfordiseven …’

Ze draait haar hoofd recht en knikt. Moet je haar zien. Ze gelooft het!

Ik haal mijn schouders op. ‘I just gat on a jet plane, don’t know when I’ll be back again.’

Ze wendt zich van ons af.

‘Bel me. Mijn nummer is 555 …’

De volgende dag zegt Sophia tegen de hele klas dat ik me verkleed heb in mijn moeders kleren en deed alsof ik een Amerikaanse was.

Ze kunnen niet ophouden met lachen.

Jimmy slaat graag zijn ogen ten hemel en zegt hippe Amerikaanse dingen als you’ve lost your marbles (je bent niet goed snik) en you can say that again (zeg dat wel).

Duizenden knikkers – allemaal met een elastiek aan je geest bevestigd – worden door je geest de harde, gladde wereld die hij ziet in geworpen.

Golfbalknikkers.

De wereld die je ziet zit vol rimpels waar parallelle geulen doorheen lopen – een miljoen mentale doorgangen. Elke dag opnieuw gooi je de knikkers je geest uit en laat je je voeten en armen en schouders volgen, en algauw nestelen sommige knikkers zich lawaaierig in de groeven en rollen ze steeds onvervaarder verder, met gezag en precisie, door jou aangestuurd.

Elke knikker is een complete kleine ronde versie van jou. Zoals de zonnen.

In de groef.

Maar net wanneer je knikker vaart krijgt en soepel slalommend langs de wanden van de geul voorwaarts rolt, omhoog, tot vlak bij de rand, en weer omlaag – fluitend en kauwgom kauwend en de heuvel af fietsend en jojoënd en Amerikaans – verandert het grind dat door de regen tegen je slaapkamerraam klettert in worsten die worden gebraden, en worsten die worden gebraden kunnen transformeren in kronkelende bloedige ingewanden of een leger van vijandige besnorde accordeons die je achternazitten, terwijl ze lachen als Idi Amin.

Je knikker zwiert weg en belandt kletterend in een groef waar al een knikker in zit, en ze botsen tegen elkaar, terwijl grind en worsten en ingewanden en een honderdtal bezeten accordeons harde, sponzige geluiden maken.

En dan kom je in beweging, in paniek en volledig de kluts kwijt. Ik ben bang voor accordeons, voor sponzige geluiden, bang dat ik niet goed snik ben.

‘Dit is de Voice of Kenya Television. De man van zes miljoen. Dit programma wordt u aangeboden door KJ Kantoorbenodigdheden.’

‘It looks good at NASA One.’

‘Roger. BCS arm switch is on.’

‘Okay, Victor.’

‘Lining rocket arm switch is on.’

‘Here comes the throttle. Circuit breakers in.’

‘We have separation.’

‘Roger.’

‘Inboard and outboards are on. I’m comin’ a-port with the sideslip.’

‘Looks good.’

‘Ah, Roger.’

‘I’ve got a blowout – damper three.’

‘Get your pitch to zero.’

‘Pitch is out! I can’t hold altitude!’

‘Correction, Alpha Hold is off, turn selectors – emergency!’

‘Flight Con! I can’t hold it! She’s breaking up, she’s break…’[1]

Het is zaterdag.

Ik doe alsof ik een bloedneus heb en ik mag van Mum mee naar haar werk.

Ik wil Sophia Mwela niet zien. Ik weet dat ze naar de haag tussen onze huizen zal komen en Ciru zal roepen en vragen waar haar Amerikaanse nicht is.

Ze zal lachen.

Ik praat niet meer tegen Ciru. Niemand lacht haar uit. Ik wil vandaag niet thuisblijven. Jimmy weet niet wat er is gebeurd. Ik weet zeker dat Ciru het hem zal vertellen.

Mum heeft een kapsalon, de enige echte kapsalon in Nakuru, de op drie na grootste stad in Kenya. Green Art, heet hij. Mum verkoopt ook schilderijen en houtsnijwerk.

Ik zit op de grond in de salon van mijn moeder, aan de voeten van een uit de kluiten gewassen ruimtevaarder met een bochel. Ik ruik de geur van koffie die uit het Kenya Coffeehouse hiernaast komt.

De droogkapruimtevaarder heeft een hoofd van grijs plastic. Zijn gezicht is een groot gat dat me aanstaart en in het gat zit een plat, rond rooster waar hij hete lucht door kan blazen. Ik steek mijn hoofd in zijn helm en speel de Man van zes miljoen.

Mary kletst met Mum over Idi Amin. Ze praten altijd over Idi Amin in Mary’s taal, het Luganda, dat mijn moeder ook spreekt, al is het niet haar taal. Museveni’s rebellenleger in Tanzania wordt steeds sterker. Terwijl ze praten kauwen ze langzaam op geroosterde mais. Mum spreekt Kinyarwanda (de taal van Bufumbira), Luganda, Engels en Kiswahili. Baba spreekt Kikuyu, Kiswahili en Engels. Wij, de kinderen, spreken alleen Engels en Kiswahili. Baba en Mum spreken Engels met elkaar.

Vandaag zal ik een rustige superheld zijn. Ik suis hoog de lucht in, met mijn onzichtbare cape. Met mijn bionische spieren.

Ik zal ze weleens even wat laten zien.

‘Steve. Austin. A me-an barrely alive’, wreng wreng ik op zijn Amerikaans. ‘Gennleman, we can rebuild him. We have the tek-nalagee. We can build the world’s frrrst bi-anic man … I can’t hold her; she’s brrreaking up! She’s brrreaking …’

De plastic helm van de droogkap is beslagen door mijn adem. Ik begin er met mijn vinger op te schrijven.

Mary heeft grote, zachte ogen, en ze wiegt met haar heupen als ze loopt, wat Ciru en mij altijd aan het lachen maakt.

Idi Amin vermoordt mensen en gooit ze voor de krokodillen. De Nijl is verstopt geraakt door al die lijken. We hebben veel ooms en tantes in Uganda. Mijn grootouders, de ouders van mijn moeder, wonen in Uganda.

Een vriend van Baba is bij de grens verdwenen en het enige wat ze vonden was zijn kapotte bril, in een massagraf.

Mary komt uit Buganda. Ze is vanwege Amin naar Kenya gevlucht. Er vluchten veel mensen vanwege Amin naar Kenya. Mum komt uit Bufumbira. Maar ze spreekt Mary’s taal omdat ze op een meisjesschool in Buganda heeft gezeten, de beste meisjesschool van Uganda, Mt. St. Mary’s Namagunga.

Mijn moeders buik begint op te bollen door een nieuwe baby. Ze wil nog een meisje.

Mum heeft Baba ontmoet toen ze studeerde aan het Kianda College in Nairobi. Hij was heel hip. Hij had een motor en een auto en was in Engeland geweest. Wij zijn Kenyanen. We wonen in Nakuru. Mum is geboren in Uganda, maar ze is nu Kenyaanse. Baba is een Kenyaan. Hij is een Kikuyu. Hij is directeur management van de Pyrethrum Board of Kenya.

Ik vind het leuk om te zien hoe Mary’s vingers dingen kunnen doen zelfs terwijl ze een andere kant op kijkt. Ze draait de hoofden van klanten op en neer, en van links naar rechts, en haar vingers bewegen snel, als breinaalden, en de grote bos in de war zittend haar verandert in lijnen, en torens, zoals onze nieuwe wegen, spoorwegen en bruggen.

Kenyatta is onze president. Hij is de vader van onze natie.

Kenya is een vredelievende natie.

Wij slaan allemaal de handen ineen, en op school zingen we harambee, wat betekent dat we de handen ineenslaan, een eenheid vormen, zoals in een koor, of bij het touwtrekken. Op het podium van het koor, zwaaiend met een vliegenmepper, staat de dirigent, president Kenyatta, die enge rooie ogen heeft en een baard. Op een dag, zo gaat het verhaal, bleef Kenyatta’s Mercedes in de modder steken en hij riep ‘harambee’, opdat er mensen zouden komen om zijn lange Mercedes-Benz uit de modder te duwen en te duwen, en dus duwen we allemaal, we slaan de handen ineen; we zúllen die Mercedes uit de modder krijgen.

Nu en dan doopt Mary een vinger in een pot vet en smeert ze het netwerk van wegen en stratenblokken, zodat ze net zo gaan glimmen als Amerika op de televisie. Soms eet ze ondertussen wat. Om de paar weken arriveert er een nieuwe haarmode, uit West-Afrika of Afro-Amerika of door Miriam Makeba, of het tijdschrift Drum en de Jackson Five: uzi, afro, raffia, ananas … Wat het ook is, Mary weet direct hoe ze zo’n kapsel voor elkaar kan krijgen.

Kenyatta is de vader van onze natie. Ik vraag me af of Kenya is vernoemd naar Kenyatta, of dat Kenyatta is vernoemd naar Kenya.

Televisiemensen zeggen Kie-nya. Wij zeggen Kee-nya. Kenya is vijftien jaar oud. Nog ouder dan Jimmy.

Kenya is geen Uganda.

Regen klettert op het golfplaten dak van de Green Art Hair Salon. In een koekenpan sputteren hete Uplands-varkensvleesworstjes. Het stortregent nu, en het geluid van de regen zwelt aan als het stadionpubliek na een doelpunt.

Plotseling waait de deur open en regendruppels slaan tegen mijn gezicht.

Tingtingtingting.

Het doet vandaag zeer in mijn borst, een zoete, zoekende pijn, als een tong waar een sneetje in zit en die tintelt van zoetheid en pijn na het eten van een sterk smakende ananas.

‘Ik heb je gevonden!’

Zal Sophia zeggen als ze op dit moment de salon binnenvalt.

Ik mis Ciru.

Nu al zijn er zo veel dingen die ik haar wil vertellen. Als ze nu hier was, zou ze me uit mijn binnenste naar buiten trekken. Ik zou een ogenblik weifelen, en dan snel en vastberaden achter haar aan rennen of vliegen.

Er stormt een groep vrouwen naar binnen. Ze hebben zich mooi gemaakt voor een bruiloft. Ze zijn hysterisch. Hun met verhitte kammen kunstig opgemaakte haar is in de regen ingestort. En dat terwijl ze zich gisteren de hele avond thuis hebben voorbereid. Ze zijn laat voor de trouwpartij.

De bruid is in tranen.

‘Gennlemen, we can rebuild him. We have the tek-nalagee.’

Mum geeft instructies. Er klinken hoge stemmen op: een rammelend en klotsend en schuimend geluid, alsof er in de gootsteen bestek door elkaar gehutseld wordt. Ze borrelen als water wanneer het glas begint te worden. Als je alle lagen bubbels op elkaar stapelt, kun je er een venster van maken. Het zal aanvankelijk rond en zacht zijn, dus je kunt er een dik boek op leggen, en erop springen en springen en het plat en hard en stevig maken.

Is de moeder van Sophia misschien met de bruiloftsvrouwen meegekomen? Ze zal me zien; iedereen zal weten dat ik me gisteren als meisje heb verkleed.

Mum zal erachter komen dat ik haar pruik en haar jurk heb gedragen.

Iedereen is tegen me. De pijn van mijn ananassituatie trommelt tegen mijn borst en ik laat hem rond jojoën. Het voelt goed.

Ik hoor voeten naar me toe klossen. Ik spring op van de stoel onder de droogkap en ga op de grond liggen, onder de stoel. Ik bedek mijn gezicht met mijn handen. Er ploft iemand neer op de stoel; een hoofd manoeuvreert zich in de helm. De droger begint te blazen en ik voel vlagen warme lucht op mijn hoofd.

Het is de bruid! Ik gluur naar haar, door mijn rauwe gele pijn heen. En door de vingers die mijn gezicht bedekken. Ze ziet er beestachtig uit, met haar ogen ondersteboven en haar omgekeerde roze gestifte mond. Ik ben snel aangedaan en ananasroze. Vlinders in mijn buik. Blootsvoets op heet grind. Haar lippen zijn roze baviaanbillen, dat moet echt zeer doen. Ik verhard mijn ogen, mijn hart.

Ik concentreer me op de lippen. Dat lijkt me veiliger: roze gestift speelgoedland, de kleur van vrolijk snoepgoed en bubbelgumbellen en vastberaden huwelijksgeluk.

Ik ben snel scherp en helder en blij. Ik haal mijn handen voor mijn gezicht weg en sta op. Ze trekt een grimas en gilt: ‘Oeoeoeh, en wie ben jíj dan wel? Waarom verstop je je?’

Mijn gezicht betrekt.

‘Niet huilen. O, niet huilen!’

Nu wil ik huilen. Haar gezicht wordt onscherp en alles is verward en vervormd. Ze buigt zich naar me over, deze bruid met ingestort haar. Haar mond is nu roze aardwormen en slakken en tanden. Haar gezicht zwelt naar me toe, het maakt zich los uit de warboel van patronen en komt in beeld als heel en onvermijdelijk.

De adem stokt me in de keel. En ik kijk. Het beest is verdwenen. Ze is een gehele persoon, opnieuw doodnormaal en ondeelbaar. Ik twijfel aan mijn eigen twijfels van zo-even. Hoe heeft ze iets anders kunnen zijn dan wat ze nu is?

‘Mama Jimmy. Is dit je oudste? Is dit Jimmy?’

Ze heeft de gesloten benauwde wereld geopend. Ik heb geprobeerd mijn lippen stijf op elkaar te houden. Voorgoed. Stil. Het openen van twee lippen is als het kapotmaken van een spinnenweb. Een stille superheld. Gaaf.

‘Dag tante’, zeg ik, terwijl ik met mijn voet figuren op de grond teken. De ananas komt in mijn borst omhoog. Misschien geeft ze me wel een stuk bruidstaart. De piepende pijnlijke smaak van volmaakte witte zoetheid. Suikerglazuur smaakt in je mond als het geluid van twee stukjes piepschuim die tegen elkaar wrijven.

Bijna te volmaakt.

Ik laat mijn blik langzaam en hartveroverend omhoogglijden. Dit spel ken ik. Ik tintel en laat mijn ogen eventjes de hare raken, en dan sla ik ze weer neer.

Ze kirt.

Mijn moeder draait zich naar ons om en kijkt me scherp aan.

Is Mum op de hoogte? Heeft Sophia’s moeder haar gebeld?

De stem van mijn moeder is als scherven water en stromen glas. Hij rijst in haar keel omhoog als een warm sopje. Ze heeft een beetje een dubbele kin waar dat geluid wordt gemaakt, en een nasaal accent, maar niet Amerikaans of Engels. Haar neus is lang en smal.

Ik heb ontdekt dat mensen met een nasaal accent een lange smalle neus hebben. Wreng wreng. Ik heb een smalle neus, maar niet zo smal als die van mijn moeder. Soms probeer ik mezelf te horen, dan leg ik mijn hand in een kommetje over mijn oor en verdraai ik mijn mond naar opzij, maar ik kan niet horen of ik nasaal spreek. Mum steekt haar hand uit en pakt de mijne. Ze likt haar vinger en strijkt mijn wenkbrauw glad. Ze legt haar hand om mijn hoofd en drukt me tegen haar borst. Mijn rug beweegt zich weg van de harde bult in haar buik. Ik wil de baby niet platdrukken. Mum ruikt lekker, naar poeder en parfum en warme haarolie.

‘KenKen’ – dat is mijn moeders gênante koosnaam voor mij – ‘wat doe je daar?’ Ze lacht en mijn hart spint.

‘Dit is mijn tweede. De verlegene.’

Eén bij klinkt niet als een zwerm bijen. De wereld is verdeeld in geluiden van enkeledingen en geluiden van veeldingen. Water uit de douchekop dat op een geshampood hoofd stroomt is veelding scherven vallend glas, ting ting ting.

Allemaal samen vormen ze sssssjjjjjj.

Sssssjjjjjj bestaat uit heel veel rinkelende piepkleine ting ting tings, zo klein dat rinkelende glasgeluiden zachte fluisteringen worden; net als wanneer iedereen tegelijk praat bij de optocht van school, dan is dat anders dan wanneer er één iemand praat. Bradende worstjes klinken als regen op een zinken dak, dat klinkt als een menigte.

Het regent nu zachtjes. De bruiloftsvrouwen hebben krullers in. De droogkappen staan allemaal te blazen, met rode ogen. Mum streelt het haar van de bruid en zegt zacht iets tegen haar in het Kiswahili, dat Mum spreekt met een accent vol kuchende Ugandese gh’s en Rwandese kh’s. Haar stem is zacht en tintelend, en andere mensen worden tintelend met haar en doen wat ze zegt. Ze schreeuwt nooit.

Buiten klinkt een metalige dreun. Mary stormt de deur uit. En dan roept Mary iets naar iemand in haar grappige Kiswahili. Dan horen we geschreeuw. De bruiloftsvrouwen staan op. We lopen allemaal zo snel mogelijk naar de deur. De bruid begint weer te huilen.

Het is mevrouw Karanja. Mevrouw Karanja is de eigenaresse van het Kenya Coffeehouse, het café naast Mums kapsalon. Ze baalt ervan als we onze vuilnisbakken bij haar buiten zetten. Maar we moeten ze daar wel neerzetten. De vuilnismannen van de gemeente weigeren naar onze binnenplaats te komen om ze te legen.

Haar gezicht is bezweet. Haar wenkbrauwen zijn volmaakt getekende ovalen, en haar ogen en wimpers zijn kleverig, met bruine vegen en klodders. Er lekt bruine verf uit de oogranden over haar wangen, en haar robijnrood gestifte mond is aan een kant opgetrokken in een schampere grijns. Op een van haar tanden zit een fluoridebruine vlek die ik nooit eerder heb gezien. Ze trekt uit alle macht aan een enorme zinken vuilnisbak, en Mary, die donker en hard en mager is, trekt onze vuilnisbak de andere kant op. Overal ligt vuilnis verspreid.

Mevrouw Karanja’s bediende staat achter haar; hij is een Pokot, een krijger die gekleed gaat in armoedig militair kaki en sandalen die van autobanden zijn gemaakt. Jonas. Hij geeft me meestal tropische snoepjes als hij me ziet. Ik kruip graag bij hem op schoot als hij op zijn krukje zit. In zijn gezicht zijn parallelle lijnen gesneden en zijn uitgerekte oorlellen, waar een groot gat in zit, zijn over de bovenkant van zijn oren opgerold.

Mevrouw Karanja heeft een mooie boterkleurige huid. Als je het haar van gewone mensen tekent, kun je gewoon een stel stippen op het hoofd tekenen voor kort haar, of er met een pen of een potlood wild omheen krabbelen voor lang haar. President Kenyatta noemt gewone mensen wananchi.

Bij blanken van overzee en bij internationale muzieksterren, zoals Diana Ross en de Jackson Five, teken je zorgvuldig de contouren en dan kleur of verf je die in met geel of zwart of bruin, je vult alle gaten op tot de tekening één egale kleur is en je geen strepen of krassen meer ziet, alleen geel of zwart of bruin. Als Ciru en ik mensen van overzee tekenen, zorgen we dat ze eruitzien zoals in de kleurboeken en op tv.

Mevrouw Karanja heeft met potlood getekende wenkbrauwen, twee identieke zwarte ononderbroken lijnen die horen bij mensen waar geen gaten in zitten. Maar er breekt iets in haar. Ze schreeuwt: ‘Waarom zet je je vuilnisbak naast de mijne? Ik ben het zat. Meer dan zat! Jullie Ugandezen hebben je land verpest – waarom moeten jullie nou zo nodig het onze verpesten?’

Het is opgehouden met regenen, de zon staat hoog aan de hemel en de stoep vult zich met steeds groter wordende poelen van geprikkelde nieuwsgierigen. Er flapperen broeken met wijd uitlopende pijpen en sommige voeten zijn opengespreid als een waaier doordat ze nooit schoenen hebben gedragen. Groepen voeten komen met zware stappen onze kant op: curiosahandelaren van Kenyatta Avenue, makelaars die voor het café rondhangen, krantenverkopers, mensen die er toevallig zijn en zich vervelen en nat zijn van de regen.

Mevrouw Karanja geeft Mary een duw en ze valt op de grond. Nu slaan ze elkaar. Lichamen schuifelen onzeker in de menigte, vingers wrijven op en neer over dijen, vuisten ballen zich.

Mevrouw Karanja schreeuwt, duwt Mary opzij en wijst, nog steeds schreeuwend, naar Mum. Mum pakt me stevig vast bij een schouder en trekt me tegen zich aan. Haar hand tast naar de mijne. Ik probeer weg te glippen, maar ze is sneller dan ik.

De bewaker heeft Mary losgelaten, maar hij staat achter haar. Ze staat te hijgen, haar wijdopen ogen zijn betraand en woedend, en ze zijn gevestigd op mevrouw Karanja, die om haar heen draait.

Niemand zegt wat. De bruiloftsvrouwen zwijgen. Mijn oren worden warm. Het is alsof Kenya daar bij de menigte staat en achter ons staan de bruiloftsvrouwen, die de kant van Uganda hebben gekozen. Door mevrouw Karanja heeft heel Kenya de handen ineengeslagen. En de bruiloftsvrouwen doen er beschaamd het zwijgen toe.

Menigtebenen schuifelen nu naar elkaar toe, ze fluisteren en fronsen vol misprijzen, met opengesperde, trillende neusvleugels. Zelfs de askari doet niets. Zijn wapenstok bungelt hulpeloos; met wijd opengesperde ogen kijkt hij naar mevrouw Karanja.

Mijn moeders hand klemt zich om de mijne. Lichamen beginnen tegen elkaar aan te wrijven. Mum wil mijn hand niet loslaten. Als ik een golfbal was, zou ik snel naar voren rollen, tegen die zinken vuilnisbak aan, en ons laten omtuimelen. Ik wil jammeren en mijn hoofd onder mevrouw Karanja’s rok steken en luide spugende snotterige geluiden maken, of hard met mijn hoofd tegen de betonnen muur bonken, met een doffe dreun, blij dat ik niet van rubber ben. Uit de Barclays Bank drommen mensen naar buiten die zich bij de menigte aan de overkant van de straat aansluiten. Ik probeer nog steeds mijn vingers los te maken uit de greep van mijn moeder, zodat ik haar hard kan knijpen.

Mevrouw Karanja loopt naar de hoek en pakt nog een vuilnisbak op. Hij is vol. Ze trapt hem omver en staart ons aan.

Er ligt nu een berg afval op de grond: oud haar, duizenden kleine olieachtige krullende sliertjes ongekamd zwart haar, natte theeblaadjes, KCC-melkpakken, shampooflessen, verpakkingen van volkorenbiscuits, grijze klonten van natte oude kranten, een Lyons Maid-ijsverpakking, een paar broodzakken van Elliot’s Bakery, een blikje Mua Hills-pruimenjam, flessendoppen, maiskolven die eruitzien als ontblote tanden, een Trufru-sinasfles, een Lucozade-fles van toen Ciru ziek was, een wirwar van vergelende maisbladeren en maispluimen die eruitzien als het haar van blanken, lege potten Dax-pommade, raffia, touw, bananenschillen en maiskolven, mieren.

‘Ga terug de salon in.’ Mum geeft me een duwtje in de rug.

Ik wil nee zeggen, maar ik kom in beweging. Ik sla de deur achter me dicht. De gasvlammen verwarmen nog steeds de kammen, het is warm in de salon en het ruikt er naar brandend haar en Idi Amin.

Ik klim op een stoel en kijk door het raam naar buiten.

Mum begint het afval op te ruimen. Mary helpt haar. Mevrouw Karanja staat met haar rug naar de menigte en kijkt toe. Als de eerste bak vol is, tillen ze hem op en lopen ze naar de zaak van mevrouw Karanja. Ze zetten hem op de grond, tussen de twee zaken in, waar alle vuilnisbakken van deze straat moeten worden neergezet.

Mevrouw Karanja loopt achter hen aan.

‘Wacht maar, dan zullen jullie weleens zien.’

De menigte houdt zich muisstil. Ze roept de bewaker en zegt dat hij de vuilnisbak voor de deur van de kapsalon moet leegkiepen. Hij haalt zijn schouders op naar de menigte, zijn ogen staan omzichtig, bang zelfs. Hij pakt de bak op, loopt langs Mum en Mary, waarbij hij hun blik ontwijkt, en keert hem voor de deur om. Hij loopt terug, met hangende schouders, en loopt achter mevrouw Karanja aan naar het café. Een vrouw maakt zich los uit de menigte en begint mee te helpen met het oprapen van het vuilnis; algauw is er een groepje mensen dat Mum en Mary helpt. Ook de bruiloftsvrouwen helpen mee. Zelfs de bruid.

Mum loopt terug naar de salon, met Mary in haar kielzog. De bruiloftsvrouwen komen weer binnen. Een poosje zwijgt iedereen en dan, als de droogkappen beginnen te razen, komt het gebabbel haperend weer op gang.

[1]The Six Million Dollar Man is een Amerikaanse televisieserie uit de jaren zeventig. Steve Austin, gespeeld door Lee Majors, werkt als testpiloot voor het ruimtevaartagentschap NASA. Wanneer hij een raket lanceert, gaat er iets mis. Terwijl het toestel neerstort, heeft hij contact met de vluchtleiding. Hoewel op sterven na dood overleeft hij de crash. Voor zes miljoen dollar wordt hij niet alleen helemaal opgelapt, maar ook voorzien van de modernste snufjes. Hij wordt de eerste bionische man ter wereld (noot v.d. vert.).

Hoofdstuk 3

We hebben pauze en het is koud. Juli. Ik sta bij het nieuwe weerstation van de nieuwe school en kijk hoe de halve bollen van aluminium met de wind mee draaien en ik zie mijn vader aankomen.

Ik ren naar hem toe en spring: uGhh! ‘Je hebt zware botten’, zegt hij. Zijn handen zijn hard in mijn oksels en mijn neus brandt terwijl ik door de koude lucht zwier, net als de windmeter.

Het is niet mijn verjaardag. Waarom is hij hier?

Hij zegt: ‘Ga je zusje roepen.’

Ciru komt. Jimmy zit al in de auto.

‘Jullie hebben er een klein zusje bij, in het War Memorial Hospital.’

Chiqy, mijn nieuwe zusje, lijkt sprekend op mij toen ik een baby was, zegt Mum.

Ik ben zo trots als een pauw.

Omdat ze ook het tweede meisje is, krijgt ze een Bufumbira voornaam, net als ik: de mijne is Binyavanga. Op mijn geboorteakte ben ik Kenneth Binyavanga Wainaina. Zij heet Kamanzi. Melissa Kamanzi Wainaina. We noemen haar Chiqy. In onze familie, net als in de meeste Kikuyu families, zijn de oudste jongen en het oudste meisje vernoemd naar de grootouders van vaderskant. Jimmy heet officieel James Muigai Wainaina. Ciru heet eigenlijk June Wanjiru Wainaina, naar mijn vaders moeder, Wanjiru. Ik heet Binyavanga, naar mijn moeders vader, enzovoort. En zo wordt Binyavanga een Kikuyu naam.

Onze bevolking is een allegaartje. En ook onze manier van namen geven is een allegaartje: we hebben de Engels-koloniale manier, de oude Kikuyu manier, en verder de namen uit het land van mijn moeder, dat we niet kennen. Toen mijn vaders broers en zussen voor het eerst naar school gingen, een koloniale school, moesten ze een achternaam opgeven. Ze moesten ook laten zien dat ze goede christenen waren door een westerse naam aan te nemen. Ze kozen de naam van mijn grootvader als achternaam. Wainaina.

Baba zegt dat vroeger iedereen een heel stel namen had, voor allerlei situaties: een naam voor je leeftijdsgroep, een naam als de zoon van je moeder, een nieuwe naam als je een man was geworden. Tegenwoordig is je naam meestal de naam die op je geboorteakte staat.

We zijn bang om bij ons thuis binnen te blijven. Vormeloze accordeonkrachten hebben het universum aangevallen. Kenyatta, de vader van Kenya, is dood. Mum is altijd moe en praat voortdurend tegen ons nieuwe zusje.

Vorige maand ging de paus dood, en deze maand ging de nieuwe paus dood, de glimlachende paus. Vandaag lieten ze de hele dag oude, korrelige films zien met traditionele Kikuyu dansers die voor Kenyatta zingen. Een man en een vrouw dansen een Kikuyu wals; terwijl ze dansen speelt een andere man vormeloze klanken op een accordeon, en Kenyatta, fors en behaard, zit op een podium. Er lijkt geen einde te komen aan het rouwen om Kenyatta. We hebben geen school.

Georgie en Antonina zijn onze nieuwe buren. We glippen vaak door de haag hun tuin in. In hun achtertuin staat wel tien are vol met rijpe mais.

Op een warmer-dan-gewoonlijk-dag, tijdens die eindeloos durende vakantie, rennen en spelen we – manisch-blij van onzekerheid, terwijl gevallen bladeren knisperen en verkruimelen; de zon geeft ons warmte en een gevoel van veiligheid. Een verlaten vogelnest met zachte veertjes en gras ruikt lekker, naar verrotting en veren. Wanneer we rondrennen met gele en bruine kevervliegers – we binden de pootjes van de kevers vast met een touwtje en laten ze achter ons aan vliegen – vinden we rattennesten en bastaardpups. Warm stroperig zweet drupt in onze ogen, het prikt, en ik ga helemaal op in deze tarwekleurige wereld van wapperende bladeren en blote voeten die zich in de warme aarde duwen.

We vergeten om op tijd terug te glippen, en wanneer we ons door het gat in de kei-appelhaag wurmen, staat Mum daar, met een riem in haar hand en baby Chiqy op de arm. Chiqy huilt, mijn moeders gezicht is stom en van steen. Als ze boos is, zegt ze niets.

Bij een uiteinde van de afscheiding ligt een boomstronk, een oude eucalyptus, en er is ook een autowrak dat we dagelijks toetakelen. Terwijl we allerlei excuses aanvoeren en achter Mum aan lopen, blijf ik een ogenblik staan om het ritueel uit te voeren dat bij deze plek hoort. Telkens als we een klap geven op de oude boomstronk, komt er een stroom mieren uit. Het houdt niet op. Soms komen er zo veel uit dat ze in onze kleren belanden. Je geeft de stronk een mep en daarmee de mieren, en ze blijven de boomstronk uit stromen. Ze hebben patronen die voor mij onzichtbaar zijn, maar ze lopen in een regelmatig ritme, perfect in de maat. Jij mept en zij stromen, er zitten eindeloze stromen verstopt onder veilige boomstronken, ze spreken je taal niet en zijn georganiseerd op een manier die niemand jou heeft geleerd.

Het is donker en ik weet niet waar Ciru en Jimmy zijn. Als de namiddagschaduwen invallen klop ik op Mums deur. Ze doet niet open. Ik loop naar de zitkamer terwijl ik intussen de hele weg met mijn rug langs de muren schuur, om de wereld te voelen.

Ik heb honger, maar ik wil niet naar de keuken gaan. Het reusachtige portret van Kenyatta hangt in de eetkamer. Zijn ogen, rood en echt, kijken naar je. Ik zet de tv aan. Tekenfilms. Ik roep Jimmy en Ciru, luidkeels. Ze komen niet. Ik hoor ze buiten spelen. Ik ga op de grote groene fluwelen bank zitten.

Iedere dag, de hele dag, zien we Kenyatta languit liggend en levenloos op de televisie. Mensen komen langs om naar zijn lijk te kijken. Het is grauw en overdekt met doodssnot.

Ik wil openbarsten, zoals Uplands-varkensvleesworstjes die worden gebraden.

Het uitstulpende tuitje van mijn piemel doet zeer, het zwelt en kittelt tegen mijn broek. En dan barsten jazztrompetten de spanning open, en er verspreidt zich iets heerlijk warms in mijn onderbroek, het sijpelt langs mijn dij naar beneden, tot in het sponzige groene fluweel van de bank onder mijn zitvlak, een gladde gestage stroom van geluid en vocht.

Ik ren naar buiten om bij Ciru en Jimmy te zijn voordat Mum erachter komt wat ik heb gedaan. Ik houd mijn ogen dicht wanneer ik langs de eetkamer schiet.

Mum maakt ons avondmaal klaar, en dat is fijn. Baby Chiqy slaapt. Dan gaat Mum weg om Chiqy te voeden, en Baba is nog niet thuis. Als geitenpens kon zingen, dan zou het zo klinken, kokende geitenpens zingend op tv, zingend voor Kenyatta. Jimmy luistert in zijn kamer naar Top of the Pops op de BBC-radio. Hij is in een ‘groovy’ stemming, wat wil zeggen dat hij niets met ons te maken wil hebben. Ciru en ik springen op de bank op en neer en proberen de vreemde stilte met actie te vullen.

Op het zwart-witscherm grijnst een oude man. Zijn baard beweegt mee. Tanden blikkeren. Hij duwt een stok langs een houten boog met een snaar: kokende bonen en pens die zich op een warme dag door het huis verspreiden. Ik houd mijn knalgele mondharmonica, die de vorm heeft van een maiskolf, voor mijn mond. Met gedempte stem praat ik erin en laat de klanken van mijn woorden zoemend uit de harmonica komen. De muziek klinkt als … als chaos.

Televisiestem: ‘Deze delegatie uit de provincie Nyanza bespeelt een nyatiti. Ze zijn gekomen om voor wijlen president Kenyatta te spelen. Een nyatiti is een traditioneel muziekinstrument van de Luo’s.’

Matiti. Ciru giechelt. Ik giechel. Titi. Tieten.

Soms doen we alsof we Masai zijn. Dat houdt in dat we onze kleren uittrekken, ons hoofd vooruitsteken en keelklanken maken. We bewegen steeds sneller en brengen ons lichaam in volmaakte anarchie. Algauw zijn we tijdloze beesten, een en al duizeligheid en adrenaline, geen gedachten of plannen of ideeën, noch verleden of patroon.

De oude man heeft een hoofdtooi van franjeapenvacht. Hij maakt buikgeluiden – schuddende, vormeloze geluiden. Hij wrijft de strijkstok op en neer, op en neer langs de snaar; de staart van elke opgaande beweging accordeonneert gevaarlijk tegen mijn borst. Ik rol over het vloerkleed op mijn buik en houd mijn gezicht vlak voor het scherm. Dat heb ik al eerder gedaan. Zo dicht op het scherm zakt mijn paniek af. Het is duidelijk dat hun gezichten geheel in het bezit zijn van het televisiescherm: ze zijn uiteengevallen in duizenden stipjes; de televisie heeft ieder stukje waaruit ze bestaan geteld en ze hebben niets geheimzinnigs meer. Maar als ik me weer bij het scherm vandaan beweeg, raak ik opnieuw in de greep van de vormeloze geluiden van de oude man.

Ciru en ik springen op en neer op de meeverende bank en we lachen en we wijzen naar de man. We vinden een stevige cadans en komen niet meer bij van het lachen. We omarmen elkaar en Ciru en ik rollen gierend van de bank af. We hebben pijn in onze buik. Ik lig op de grond en kijk naar het plafond, dat helder en wit is, en mijn buik komt tot rust en ik hoor het wrijven van de nyatiti.

In mijn mond is de plastic gele grijnswereld van de speelgoedmaiskolfharmonica: bevroren, Engelssprekend, made in Taiwan van veilig, geïmporteerd, smetteloos plastic, een mondharmonica met een Amerikaanse grijns, ieder gat een heldere afzonderlijke klank. Op school hebben we geleerd dat alle muziek van acht noten komt: do, re, mi, fa, so, la, ti, do – maar wat die mensen zingen en spelen past niet in die noten. Gebrabbel. Kenyatta is dood. Die rode branderogen in de eetkamer die de handen ineenslaan van al die mensen die harambeeklanken voortbrengen in de talrijke klederdrachten van Kenya, zingend en dansend in geen koor, een heel stel ongerelateerde klanken en talen en stijlen en klederdrachten en gezichtsuitdrukkingen.

Ze hebben niets met elkaar te maken.

Ki-may.

Dat is mijn nieuwe woord, mijn geheim. Ki. Maay. Ik ontspan mijn onderkaak bij de tweede lettergreep, zoals een tekenfilmfiguur met een kaak als een centenbak. Ki-maay. Het komt op de meest onverwachte momenten in me op. Zekerheid verliest haar ruggengraat en begint te accordeonneren. Mijn kaak beweegt van links naar rechts, zoals een mondharmonica. Als het woord eenmaal leeft, kima-aay, maakt het zijn eigen werkelijkheid. Ik wrijf het woord tegen mijn verhemelte, dat geribbeld is, als de ribben van een of ander muziekinstrument. Ik beweeg mijn kaak ontspannen heen en weer, laat vanuit mijn borst jodelknikkertjes in mijn keel omhoogklauteren, laat de brekende golven van gejodel over mijn tong rollen en spring in de vorm van het woord, kie-mae-ae-y … ay …

Kimay is de pratende jazztrompet: snierende opzijglijdende klanken, schrille melodieën, overvloedige transpiratie, en enorme opbollende wangen, warm en zwetend; popelend om iets te zeggen, om vervolgens helemaal niets te zeggen; de kuchende keelschrapende klarinet. Kimay, dat zijn jodelende Kikuyu vrouwen, die een Schotse quadrille dansen op de muziek van de man die accordeon speelt en een hoed met een veer draagt. Het is een neon man die Jimmy heet en een krijsende gitaar en een gigantisch afrokapsel heeft. Of joelende Kikuyu vrouwen die op de televisie huilend rondom Kenyatta’s lichaam staan. Gorgelende Masai mannen die op en neer springen. Nyatiti-spelende Luo mannen met veren en Kenyatta-baarden. Congolese mannen die als vrouwen zingen.

Ik kan Engels spreken. Ik spreek ook Kiswahili. Ki-may is elke taal die ik niet spreek, maar wel iedere dag in Nakuru hoor: Ki-kuyu, Ki-Kamba, Ki-Ganda, Ki-sii, Gujarati, Ki-Nyarwanda, (Ki) Ru-fumbira. Ki-May. Het zijn er zo veel, ik word er duizelig van. Ki-may is de accordeon, de viool, de doedelzak, de trompet. Al die sponzige klanken.

Ik ben bang voor glijbanen en doedelzakken, schommels en duizeligheid, Idi Amin en traditionele dansers die op tv rond de dode president jodelen. Het bangste ben ik voor accordeons.