Agneta Pleijel

Zus en broer

Een drieluik

De chirurgijn van de koningin
De komediant van de koning
Zus en broer

Uit het Zweeds vertaald door Bertie van der Meij en Lia van Strien

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Zweedse Cultuurraad te Stockholm

De vertaalsters ontvingen voor deze vertalingen werkbeurzen van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titels Drottningens chirurg, Kungens komediant en Syster och bror. En familjeberättelse, verschenen bij Norstedts

Published by agreement with Norstedts Agency

Oorspronkelijke teksten © Agneta Pleijel, 2006, 2007, 2009

Nederlandse vertaling © Bertie van der Meij, Lia van Strien en De Geus BV, Breda 2013

De chirurgijn van de koningin verscheen eerder bij De Geus BV, Breda 2008, als afzonderlijke uitgave

Omslagontwerp b’IJ Barbara

Omslagillustratie © Aisa Photo/Hollandse Hoogte en The Bridgeman Art Library

Illustraties binnenwerk Maria Röhl

isbn 978 90 445 2532 8

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

==
==
==

De chirurgijn van de koningin

1.
==
==
==
==

1. Preludium

#

(Maria Charlotte)

Op een zondag na de eredienst bonsde een jongen op de deur van Herman Schützer, in zijn tijd een redelijk beroemde vroedmeester te Stockholm. Hij ging dun gekleed en stond te trappelen en stotteren van opwinding. In de Lilla Tvärgränd lag een vrouw in barensnood. Of mijnheer de dokter snel wilde komen. Het was een zaak van leven of dood.

Voor wie, vroeg Schützer.

Voor allebei, hijgde de knaap.

Schützer knipperde tegen de sneeuwvlokken. Het was nog maar november en toch sneeuwde het. Over de daken legde zich een dunne sneeuwdeken die geen warmte te bieden had.

De zondag is een rustdag, antwoordde hij.

De barende vrouw is klein van stuk, zei de jongen, een dwergin.

Toen Schützer dat hoorde, aarzelde hij geen moment. Het ongewone en ingewikkelde lokte hem. Hij liet zijn jas brengen.

De jongen holde door de stegen voor hem uit, over zijn schouder riep hij dat de vroedvrouw bij het ochtendgloren arts-assessor Effer had laten roepen, die een tijdje later gearriveerd was, maar zich geen raad had geweten. Hij had de jongen opdracht gegeven zich naar het huis van archiater Schützer te haasten met het verzoek te komen.

Schützers verwachting nam toe. Wat moeilijk is, verdient onze aandacht.

Hij hield zijn hoed vast en ging harder lopen. Toen hij de woning was binnengegaan – die lag aan de binnenplaats en bestond uit meerdere kamers, in de grootste ervan brandde het haardvuur – lag de barende op de eettafel, tonnetjerond. Ze was inderdaad klein van stuk en haar buik was reusachtig. Op het moment dat hij over de drempel stapte, schreeuwde ze; het klonk als de klagende roep van een zeeduiker.

Effer stond aan de tafel met zijn handen op haar buik. Schützer was buiten adem. Hij verzocht de assessor plaats te maken en bevoelde de vrouw. De vrucht was voldragen. Zonder zich tijd te gunnen om zijn jas uit te doen, sloeg hij de deken helemaal terug om de vrouw te onderzoeken. De opening van de baarmoedermond was om en bij zo groot als een karolijner muntstuk. Hij kreeg met moeite twee vingers naar binnen.

Zelfs als de doorgang naar het daglicht wijder zou worden, zou hij te nauw blijven. Schützer trok zijn jas uit en keek om zich heen. De kamer had een laag plafond en er waren veel mensen bijeengekomen. Langs de wanden stonden buren, vooral vrouwen, en kinderen met puilende ogen.

Een vrouw met witte haren, zo te zien de moeder van de barende, nam Schützers handen in de hare en drukte ze stevig, haar ogen stonden dof van de zorg. Hij gaf haar een geruststellend knikje. Bij de haard zag hij een jongere man met blozende wangen en een starre blik, vermoedelijk de vader van het kind. Schützer keerde naar de barende terug en legde zijn hand op haar bezwete voorhoofd. Haar ogen hadden de kleur van hazelnoten en waren wijd opengesperd.

Alstublieft, dokter, red het kind.

Schützer boog zich over haar heen. Hoe heet je, mijn kind?

Maria Charlotte.

Ben je moedig, Maria Charlotte?

Ja, dokter. Als u het kind maar redt.

Schützer glimlachte voorzichtig en streek over haar voorhoofd.

Het kan zijn dat je veel te verduren krijgt, Maria Charlotte, fluisterde hij.

Hij haalde zijn tas, hij had die bij de drempel laten staan. Het viel hem daarbij op dat het huis goed was verzorgd en dat alle voorwerpen, zoals kruiken, flessen en borden, laag waren neergezet zodat de kleine, gedrongen vrouw er gemakkelijk bij zou kunnen.

Hij floot zachtjes tussen zijn tanden; dat was zijn gewoonte als hij nog niet wist hoe hij te werk zou gaan. De melodie die hem inviel was een Frans chanson dat hij had geleerd van de hugenootse vluchtelingen in Berlijn, die hij in zijn jonge jaren in het Charitéhospitaal had verpleegd. Dat was al heel wat jaren geleden, hij was de melodie zo goed als vergeten, nu herinnerde hij zich haar weer. Niemand in de kamer zei iets. Het haardvuur knapperde.

Assessor Effer zweeg. De ogen van de barende vrouw lieten Schützer niet los.

Ofwel ze zou sterven tijdens de uitdrijving. Ofwel ze moesten het kind in de baarmoeder met een schaar in stukken knippen en proberen om het er met een tang uit te krijgen. Ze moesten kiezen welk leven ze zouden redden. Er was echter een derde mogelijkheid, Schützer had daarover in de boeken gelezen. Naar verluidt was die mogelijkheid hier te lande weleens beproefd, maar nooit met het beoogde resultaat, en Schützer zelf was nooit in de gelegenheid geweest haar toe te passen. Hij nam een besluit.

We kunnen maar één ding doen, zei hij zacht tegen Effer, namelijk een caesarische snede beproeven. Toen keek Effer haastig op en schudde zijn hoofd.

Na een kort overleg op de stoep van het huis, gedempt maar verhit, liet Effer zich overhalen. Dat was in het vooruitzicht twee levens te redden in plaats van één en niet per se tussen moeder en kind te hoeven kiezen. Ze waren het eens over het belang van de gebeurtenis en vonden beiden dat ze veel autoriteiten moesten verzamelen: een chirurgische zege is ook een politieke zege.

Effer begaf zich met de jongen op pad om zo veel artsen bijeen te roepen als mogelijk was op een sneeuwachtige zondag als deze. Schützer maakte een korte wandeling door de sneeuwbui.

Er wordt wel gezegd dat de eerste Romeinse keizer op deze manier ter wereld kwam. De geschiedschrijver Plinius beschouwt het als een voldongen feit. Volgens Bayle is diens beschrijving bezijden de waarheid. Desalniettemin werd Plinius de naamgever van de operatie; men heeft het na hem voor waar gehouden dat Julius Caesar zo ter wereld kwam: de buik van zijn moeder werd opengesneden, Julius Caesar overleefde en werd keizer.

Ook zijn moeder Aurelia overleefde en vrij ruim bovendien. Zij overleed niet dan nadat haar zoon de rivier de Rubicon was overgestoken.

Als de operatie mogelijk bleek, zou dat voor de chirurgie als kunst een grote stap voorwaarts betekenen. Schützer was een aanhanger van het vooruitstrevende in denken en wetenschap (later zou hij deze caesarische snede beschrijven in de handelingen van de Kon. Academie der Wetenschappen).

Het ging harder sneeuwen en Schützer keerde om. Effer kwam terug in gezelschap van de heren Acrel, Pfiffer en Martin. Dat Olof Acrel zich bij hen voegde, was een opluchting voor Schützer: Acrel was een zeer gerenommeerde chirurg en professor bovendien. Niet bepaald eenvoudig in de omgang: ironisch en met een tong als een scheermes. Veldscheer Pfiffer kende hij goed. Pfiffer had last van stemmingswisselingen en hield van een glas, maar was een kundig ambachtsman en naar het zich op dit moment liet aanzien volkomen nuchter. Lijfmedicus Martin zag hij voor het eerst; Martin was de enige die glimlachte toen hij de kamer betrad.

Lang en nauwgezet palpeerden ze de buik van de vrouw.

Op de stoep beraadslaagden ze met elkaar en werden het eens: het leek er werkelijk op dat ze twee levens konden redden in plaats van een. Acrel wilde vertellen over een gecompliceerde bevalling die hij onlangs had meegemaakt, waarbij de barende was overleden. Schützer onderbrak hem voordat hij zijn verhaal kon afronden. Omwille van de dwergin: als zij moest kunnen geloven in een geslaagde afloop, dan moesten ze dat zelf ook doen. Acrel knikte en ging er niet tegen in.

Het zou veel moed van de vrouw vergen, dat beseften ze allemaal.

Schützer zette kort voor haar uiteen wat de operatie inhield en vroeg haar wat zij ervan vond. Maria Charlotte hoefde niet lang na te denken.

Als u het kind maar redt, herhaalde ze.

De vader van het kind, hij heette Jacob Tissermann, een dunharige man van buitenlandse komaf, Duits of Deens, stond met zijn handen op zijn rug aan het raam. Dat hij van de barende hield, was duidelijk. Het was hem bang te moede, maar alleen de trekkende vingers op zijn rug verrieden dat. De schemering viel in.

De sneeuw sloeg als blinde vogels tegen de ruit. Maria Charlotte was, wanneer de weeën haar niet plaagden, opgewekt en beheerst. Toen ze, ieder op zijn beurt, hun middelvinger inbrachten, voelden de heren de contouren van een kinderhoofdje dat tegen de baarmoeder klopte.

Toen het moment daar was, voelde Schützer van top tot teen grote spanning, het leek of er kleine spelden in zijn handpalmen prikten. Hij probeerde zijn ademhaling tot rust te brengen. Voorzichtig draaiden ze Maria Charlotte op haar rechterzijde. Haar ogen waren opengesperd en glansden.

Pfiffer en Effer plooiden het huidvet bijeen. Schützer zette het mes links in de buik en sneed.

Maria Charlotte was onbeschrijflijk dapper. Gaf vrijwel geen kik toen het mes zich naar binnen drong. Acrel en Martin hielden met hun blote handen de darmen tegen. In het flakkerende schijnsel van de vetkaars zagen ze de baarmoedervliezen. Ze waren blauwig en glimmend.

Zoals verwacht waren de vliezen gebroken.

Nu nam Acrel het mes over. Schützer vreesde voor het kind. Maar met behulp van het eenvoudige Franse chanson, het nestelde zich in zijn hoofd en hoefde niet gefloten of gezongen te worden, alleen maar gevolgd, wist hij zijn kalmte te bewaren.

Acrel sneed zo keurig als een kleermaker. Maria Charlotte kermde, maar schreeuwde niet. Het kind werd zichtbaar. De ogen waren gesloten, alsof het sliep. De handen waren verstrengeld als in gebed. Pfiffer en Martin tilden het uit het bekken. Professor Acrel knipte de navelstreng door. Schützer gaf het een pets en zorgde ervoor dat het de longen vulde met lucht: toen hoorden ze het kind het leven verwelkomen.

De grootmoeder huilde toen ze de boreling in haar armen kreeg.

Martin ontfermde zich over de nageboorte en reinigde de baarmoeder van geronnen bloed. Het kind was een meisje met een groot hoofd en kromme ledematen, het had veel weg van haar moeder. De hele tijd, schreef Schützer later in de handelingen van de Academie, verwonderde ik me over de ongeëvenaarde standvastigheid van de patiënte, die geen enkel geluid liet horen, doch bij het afbinden van de navelstreng opgewekt vroeg wat het was, een Jongetje of een Meisje?

Een klein meisje, fluisterde Schützer mild.

Toen lachte Maria Charlotte voluit, bevrijd.

De vader van het kind nam de handen van de kraamvrouw in de zijne terwijl ze haar buik dichtnaaiden. Maria Charlotte keek ondertussen met haar bruine ogen de kamer rond. Ze kermde met gesloten lippen; ze klonk als een jong hondje.

De dichtgenaaide buik werd ingesmeerd met warme rozenolie vermengd met wijnazijn. Over de hechtingen legden ze kompressen met diezelfde medicamenten. Uiterst behoedzaam tilden ze de pas geopereerde van de eettafel naar de bedstee. Ze was onverminderd vrolijk. De artsen werden het eens over een verkoelende emulsie en nitreuze poeders die ze aanbevolen voor de nacht.

Maria Charlotte, zei Schützer voordat ze afscheid namen.

Ja, antwoordde de vrouw en ze keek op. Ze was een tikje bleek.

Je bent een vrouw met een buitengewoon sanguinisch temperament, zei Schützer ernstig, daarom moet je nu je best doen om je rustig te houden.

Ja, ja! Maria Charlotte keek hem in de ogen. Ze zou zich rustig houden.

Voor het huis aan de Lilla Tvärgränd gingen ze uiteen.

Er zijn stellig complicaties denkbaar, zei Acrel, maar als het kind zo sterk was als het eruitzag, zou het goed gaan.

Ze prezen eendrachtig de dapperheid van de vrouw.

Een soldaat wiens been wordt afgezet, kan geen grotere moed aan de dag leggen, constateerde Pfiffer. Maar zo is dat met vrouwvolk, voegde hij eraan toe. Wanneer er veel op het spel staat en het nageslacht moet worden gered en er zijn geen andere uitwegen voorhanden, dan vecht de vrouw als een leeuwin.

Schützer wandelde huiswaarts.

De sneeuw knerpte onder zijn voeten. Maar het was opgehouden met sneeuwen, de nacht was helder en licht, vooral recht boven zijn hoofd, en het kostte hem geen enkele moeite zijn weg te vinden. Hij zond een dankwoord naar de hemel omdat het hem vergund was om als eerste in het land een keizersnede uit te voeren. Geschiedschrijver Plinius zou zich in zijn graf kunnen verheugen.

#

Voordat de zon op was, zat Schützer neuriënd achter zijn klavecimbel.

Het Franse chanson dat de hugenoten hem tijdens zijn leerjaren in Europa hadden geleerd – het chanson dat hem gedurende de nacht had bijgestaan – ontrolde zich, woord voor woord, alle verzen. Zijn vrouw Petronella, die het relaas van de verlossing van de dwergin had moeten aanhoren, luisterde. Na een poosje legde ze haar zachte hand in zijn nek. Hij was onbeschrijflijk gelukkig: hij zong uit volle borst.

Hij ging op pad om zijn vader van het voorval op de hoogte te brengen.

Herman Schützer was van Duitse komaf, maar geboren in Stockholm. Zijn vader Salomon Schützer was in 1701 vanuit Danzig naar Zweden gekomen. In zijn jeugd had Salomon (aan de Noord-Duitse kust waar, op zijn beurt, zijn vader commandant op een vesting was) zich aangesloten bij de Zweedse legers.

Bij de baardscheerders, de haarsnijders.

Bart in het Duits. Barde in het Platduits. Baard in het Nederlands, beard in het Engels en barba in het Latijn en een heleboel andere talen. Gustav Vasa, koning der Zweden, verordonneerde dat de baardscheerders onder de vaandels moesten worden aangesteld. In het handvest van 1571 van het baardscheerdersgilde werd statutair vastgelegd dat het gilde de vloot en de krijgslegers van manschappen moest voorzien. Mannen uit alle windstreken sloten zich bij het Zweedse leger aan.

Een baardscheerder scheert niet uitsluitend baarden. Minstens zo vaak snijdt hij oren en neuzen af. Hij zet rottende benen en zwaar gehavende armen af. Hij probeert de mondloze te laten drinken. En degenen die in hun onderrug geschoten zijn te helpen zich op jammerlijke wijze te ontlasten.

Bij aankomst te Stockholm schreef Salomon zich als gezel bij het barbiersgilde in. Een paar jaar later onderscheidde hij zich als veldscheer in het leger van Stenbock en na de Zweedse overwinning op de Denen werd hij verheven tot chirurgijn van de generale staf.

Hij kocht in Stockholm de privileges van een overleden stadsveldscheer. Hij werd anatomiae et chirurgiae operator publicus (wat inhield dat hij in het bijzijn van betalende toeschouwers dissecties verrichtte) en na verloop van jaren geneesheer-directeur van de Chirurgische Sociëteit (die het gilde verdedigde tegen zowel kwakzalvers als onbeschaamde medici).

Een chirurg als Salomon Schützer, getraind in de oorlog, heeft niet zelden zijn hand door oefening tot een volmaakt sensorisch orgaan ontwikkeld, vergelijkbaar met het oor en het oog.

Van deze man, zijn vader, had Herman Schützer het ambacht geleerd.

Als jongen had Herman ’s winters en ’s zomers naast zijn vader tussen armenhuizen en gevang meegelopen. Hij leerde het mes te hanteren bij vorstbuilen, tumoren, zwellingen, bulten en fistels. Hij assisteerde bij het openen van vrouwvolk, jong en oud, dood en levend, in spin- en tuchthuizen. Niets is belangwekkender dan het inwendige van de vrouw.

Daar schuilt het geheim van de oorsprong, nog ononderzocht. Hij had de gewoonte zijn vader, inmiddels oud geworden, over de minder gebruikelijke chirurgische ingrepen te vertellen.

Hij verheugde zich erop verslag te kunnen uitbrengen van zijn keizerlijke snede. Zelfs de gedachte aan de strijd met de medici bracht hem niet uit zijn humeur: die etterige medici die het binnenste van het lichaam als hun eigen revier beschouwden en de chirurgijns wegjoegen.

Die zij kwakzalvers noemden.

Of vilders of erger. Maar waar de chirurgie ooit een veracht ambacht was geweest, uitgevoerd door loslopende lieden in het kielzog van het leger, had zij nu aanzien en naderde de wetenschappen. Zij sloeg een brug tussen lichaam en ziel. Herman Schützers uitgesproken opvatting was dat alles moest leren samenwerken, zo ook de medicijnen met de chirurgie. Alle kennis moest worden bijeengebracht en de duisternis rond de mensen verdreven.

Maar de geboorte is het allermoeilijkst. En daarom verdient die onze volle belangstelling.

Hem was het geluk ten deel gevallen Lovisa Ulrika als hofchirurgijn al bij haar eerste en zware bevalling te mogen bijstaan. Die leek aanvankelijk in een verschrikking te eindigen, maar had niettemin een troonopvolger opgeleverd, Gustav. De koningin, toen kroonprinses, was doodsbang geweest en had wild in het rond geschopt.

Had het in blinde woede uitgeschreeuwd en de helpende inbreng van de artsen bemoeilijkt door handgemeen te worden. Had geknepen wanneer ze moest meegeven. Niet aan het kind gedacht, maar uitsluitend aan zichzelf. En dat terwijl ze om haar heen stonden; biddend en smekend. Het was Schützers onuitgesproken opvatting dat zij zelf de oorzaak was van het scheve prinselijke voorhoofd en het ene zwakke been. Terwijl de kleine Maria Charlotte dapperder was geweest dan een generaal.

Vergeleken met de bevalling van Maria Charlotte was die van de kroonprinses een bagatel en had de prinses de moeilijkheden vooral aan zichzelf te wijten gehad.

Zodra hij aan Maria Charlotte dacht, kwam de muziek terug.

De schuiten lagen met beslagen zeilen dicht opeen aan de kade. De meeuwen krijsten en warrelden door de lucht. Er lag een stevig pak sneeuw, maar het was opgehouden met sneeuwen. De wind was oostelijk en kwam met onregelmatige vlagen van zee. Waar het open water begon, pakten boven de horizon blauw-zwarte wolken samen die landinwaarts dreven. Alles wees erop dat de wind zou toenemen.

De oude Salomon leefde inderdaad zo op als Herman Schützer had gehoopt.

Hij sloeg de deken over zijn benen terug en kwam uit zijn stoel. Hij was stijf en hompelde naar de Hollandse kast in de hoek van de salon en haalde uit het kastduister de fles tevoorschijn.

Dikke Stina, de huishoudster, bracht brandewijnglazen; ze proostten.

Op Maria Charlotte.

Daarna luisterden ze naar het klokkenspel van de Duitse kerk. Het waren machtige slagen met een gezwollen brons in de naklank. Zonder het sterke karakter van de barende had het slechter kunnen aflopen, benadrukte Herman Schützer. Geen succes zonder samenwerking; die tussen patiënt en arts is doorslaggevend.

Het was alsof ik gedurende de operatie een gereedschap in iemands hand was, voegde hij eraan toe.

Ja, und? repliceerde Salomon Schützer en hij kneep zijn ogen samen.

Ik ben niet bijgelovig, zei Herman. Het was alleen … ganz merkwürdig.

Elk mens is een gereedschap, vond Salomon. Het was aan de kundigheid van de artsen te danken dat ze het kleine dwergenmeisje tevoorschijn hadden kunnen snijden, zei hij; wat echter niet noodzakelijkerwijs uitsloot dat ze hulp hadden gekregen van een machtiger hand. Nu hoopten de gevaren en onberekenbare aanvallen van ziektes zich evenwel op, waarschuwde Salomon. Alsof zijn zoon nog altijd zijn leerling was en niet zijn opvolger in de Chirurgische Sociëteit.

Aber natürlich, antwoordde Herman inschikkelijk. Muss jetzt weiter.

De uitgemergelde man ging op zijn tenen staan, hij gebruikte zijn armen daarbij als vogelvleugels, en kuste zijn rijzige zoon op de wang.

Herman Schützer haastte zich verder.

Als archiater en regimentsveldscheer bij de Koninklijke Lijfwacht had het ooit tot zijn taken behoord om naar het pijnlijke been van de oude koning om te zien. Als gevolg van majesteitelijke zonden en zedeloosheid had dat niet willen genezen. Er had een akelige wondlucht in het koninklijke slaapvertrek gehangen.

En de oude koning Fredrik had een buitengewoon enerverende persoonlijkheid. De nieuwe koning, die Schützer van de oude had geërfd, of andersom natuurlijk, had een milder gemoed. Maar hij had vandaag pijn in zijn buik en liet onwelriekende winden. Niets kreeg evenwel vat op Schützers goede humeur, het liet zich niet doven. De hele tijd dacht hij aan hoe de chirurgie op een dag net als de muziek tot de schone kunsten zou worden gerekend.

Zij het niet zelden in onwelriekende milieus.

Na zijn bezoek aan het paleis haastte hij zich verder. Hij werd onderweg door velen staande gehouden, maar bleef de hele dag vrolijk. Die avond speelden hij en Nella vierhandig op het klavecimbel. Ze zongen Duitse en Franse liedjes, afwisselend opgewekt en weemoedig. Schützer bewonderde als altijd de witte handen van zijn jonge vrouw, die onverschrokken over de toetsen gingen. Ze leken op sterke paarden. Ze beteugelde ze, en voordat ze haar handen liet zakken, hield ze ze een stukje boven de toetsen in afwachting van de zijne. Nella’s handen begonnen te draven, die van hem volgden.

Hij sloot af met het akkoord in de bas, Nella lachte vrolijk; ze vouwde haar handen over haar buik, ze was in verwachting. Ze keek hem aan met dat rimpeltje boven haar linkerwenkbrauw dat haar er zo grappig opgewekt uit deed zien.

Het duister viel in. De maan dook op vanachter de kerktoren, bleek en stil.

Voordat Nella goedenacht wenste, bleef ze even bij het raam staan en richtte haar blik op de ronde, witte maan. Schützer keek op van zijn schrijftafel en genoot: deze jonge vrouw, bijna dertig jaar jonger dan hijzelf, was het licht van zijn leven.

Iedere avond werkte hij zijn journaal bij. Hij had deze dag nog geen tijd gehad om zich te concentreren op een verslag van de keizersnede. Er mocht geen detail worden vergeten. Hij was vergenoegd over het feit dat hij doortastend had gehandeld en niet voor de ingreep was teruggedeinsd. Maar voordat hij zijn pen op het papier had kunnen zetten, kwam Nella zonder te kloppen zijn kamer weer binnen.

Schützer, zei ze zacht, het klonk alsof haar iets dwarszat.

Dat ik de titel van hofchirurgijn mag dragen is toch niet geheel onverdiend, vind je wel, vroeg Schützer.

Natuurlijk niet, antwoordde Nella; ze leek overrompeld.

Hier zit ik en ik ben zo met mezelf ingenomen dat het niet in me opkomt om me te schamen, zou ik dat wel moeten doen?

Natuurlijk niet, hoe kom je daarbij?

Ze liep in gedachten een rondje door de kamer en liet haar handen langs de globe gaan, langs het doodshoofd, de apenschedel en de vele lederen folianten langs de wanden.

Die jongen is er weer, zei ze op luchtige toon.

Welke jongen?

De dwergin is stervende, liet Nella weten. Toen ze naar hem opkeek, drupte er wat blauw van haar ogen op haar japon.

#

Opnieuw liep hij hals over kop over pleinen en door steegjes achter de jongen aan.

Buiten het wijnlokaal Drufvan wankelden drie courtisanes rond, ze lachten luidruchtig, een van hen droeg een kat in haar armen. Op de volgende straathoek struikelde hij bijna over een beenloze bedelaar die zich onhandig op een stoepje geposteerd had en in het donker nauwelijks te onderscheiden was.

Hij vloekte. De jongen was rap ter been en keek niet om. Schützer riep hem dat hij moest wachten. Hij had de afgelopen dagen niet veel slaap gehad. Het viel hem zwaar zich te moeten haasten naar iets wat een mislukking kon zijn. Hij ging het huis binnen en de moeder van de pas bevallen vrouw nam zijn handen.

God zegene u, snikte ze.

Maria Charlotte lag in de bedstee, haar ogen gesloten. Ze ademde, constateerde Schützer opgelucht. Maar haar ademhaling was zwaar en moeizaam. Ze voelde gloeiend heet. Suppuratiekoorts. Mogelijk ook melkklierkoorts.

Hij opende zijn tas en zocht naar middelen tegen de hitte. Op datzelfde moment reutelde Maria Charlotte en was ze dood.

Er waren amper vijf minuten verstreken sinds hij de kamer was binnengestapt.

Lamgeslagen zat hij met zijn hoofd in zijn handen aan de rand van het bed. De dood was een veelgeziene gast, niet alleen in zijn beroep. Overal. Waar je ook keek. Telkens als die ander er met de zege vandoor ging, voelde hij zich moe. En dan zo’n kleine opgewekte vrouw!

De vader van het kind was niet te bekennen. En waar was het kind?

Het bleek dat Jacob Tissermann die ochtend al vroeg met het meisje op de arm op pad was gegaan. Hij was de stad uit gelopen, ver voorbij de poorten, naar een verre verwant van Maria Charlotte om een min met melk voor het kind te vinden.

De waakvrouw zat op een stoel te huilen terwijl ze haar verhaal deed. Toen ze was gearriveerd, ze was een buurvrouw en heette Tilla, was na die ontstellende bevalling iedereen in huis in een diepe slaap gevallen. Iedereen, behalve Maria Charlotte. Zij lag in bed psalmen en wijsjes te zingen. Ze was niet alleen klaarwakker, maar in een bruisend humeur bovendien en wilde Tilla meteen om de hals vliegen.

En vervolgens wilde ze geholpen worden bij het aantrekken van een schoon stel kleren.

Maria Charlotte had beloofd zich rustig te houden, viel Schützer haar in de rede.

Tilla had ook geprobeerd ertegen in te gaan. Maar omdat Maria Charlotte onmogelijk op andere gedachten te brengen was, moest Tilla wel op haar wensen ingaan. En toen Maria Charlotte schone kleren aanhad, wilde ze dat ook het bed werd verschoond. Ondertussen wilde zij haar kind bij zich nemen.

Tilla hielp haar in een stoel, Maria Charlotte ontblootte haar borst; het kind zoog goed en viel al snel in slaap. Nadat Tilla bulster en kussens had opgeschud en de boel had verschoond en Maria Charlotte weer in bed lag, wilde ze wijn drinken.

Nu, midden in de nacht? Tilla verzette zich. Geen sprake van.

Breng me een fles rijnwijn uit de kelder! gebood Maria Charlotte.

Tilla, ze was weduwe van een soldaat, niet jong meer en onvast ter been, wist niet hoe ze het had. Maar omdat Maria Charlotte opgewekt, halsstarrig en wilskrachtig was, moest Tilla met de lantaarn in de hand op de tast de steile keldertrap af op zoek naar de wijn.

Ze dronken er beiden van. Hij smaakte fris en goed.

Tilla leefde op. Maar Maria Charlotte kwam in een roes en praatte aan één stuk door. Haar vreugde stroomde parelend als het water van een lentebeekje. Ze praatten en maakten opgewekt grapjes als op een feest. Ze moesten Maria Charlotte haar geluk niet misgunnen, vond Tilla met een blik op Schützer, de tranen sprongen in haar ogen.

Alle vrouwen in de kamer huilden, de moeder van Maria Charlotte in opperste vertwijfeling.

En vervolgens? Schützer wilde alles weten.

Later die nacht waren de wondhechtingen verschrikkelijk pijn gaan doen. Tilla had op Maria Charlottes verzoek pure rijnwijn door de pap gedaan die op haar buik moest worden gelegd. De overgebleven wijn dronken ze samen op. Maria Charlotte was gaan gloeien en glom van het zweet.

In de ochtend had het zweten plaatsgemaakt voor durchfall, een hevige diarree.

Waarom is niemand mij komen halen, onderbrak Schützer ontdaan.

Waakvrouw Tilla haalde adem, snotterde.

Meer viel er niet te vertellen, zei ze. Tegen de namiddag was Maria Charlotte in de koorts weggezakt.

Toen Tilla was uitgesproken, begonnen de vrouwen de dode te bewenen. Alleen Schützer zat met droge ogen aan het bed, zijn blik strak op de dwergin. Op zeker moment trok er een windvlaag door de kamer alsof er een raam was losgeslagen. De kaarsvlammen flakkerden en wierpen hun schijnsel over het witte gezicht van de vrouw. Haar lippen waren even geopend, ze glimlachte.

Het lijk werd de daaropvolgende dag door Schützer geopend, in gezelschap van professor Acrel en regimentsveldscheer Pfiffer. Ze waren zwijgzaam en in gedachten verzonken.

Ze bevonden de wonden in de buik genezen, dan wel goed aan het helen.

De baarmoeder had zich tot een kleine vuistgrootte samengetrokken, ja, ter grote van een van Maria Charlottes eigen vuistjes. Ze vonden geen bloed in de buik. Wel waren de darmen gespannen, ze puften bij aanraking in golven uit; de artsen moesten hun hoofd afkeren. Schützer knoopte zijn zakdoek voor zijn neus en Acrel zijn halsdoek. Ze vonden echter niets abnormaals.

Bovenal vonden ze niets dat erop wees dat de operatie een rol had gespeeld in de dood van de patiënt. Daarover waren ze het roerend eens. Het had allemaal goed kunnen gaan. Dat meende zelfs Acrel. Het was de vreugde, verder niets, die de vrouw het leven had benomen.

Het was haar grote vreugde, vertrouwde Schützer zijn vrouw toe toen ze naar bed waren gegaan. Die was de vrouw te machtig geworden. Al te hevige gevoelens, of het nu vreugde of verdriet is, brengen de ingewanden in het nauw en de mens in gevaar. Hetzelfde geldt voor fysieke inspanningen, zoals het beklimmen van een berg of het zich onderwerpen aan grote weersomslagen.

Te grote vreugde kan een destructieve uitwerking hebben.

Daar geloof ik niets van, wierp Nella tegen.

Toch wel, antwoordde Schützer.

Vreugde is de beste heelmeester, hield ze aan.

Maar toen begon Schützer, die aan de baar van Maria Charlotte geen traan had gelaten, te huilen. Hij kon er niets aan doen: hij huilde onbedaarlijk. Nella draaide zich met haar zwangere lijf in bed om en legde een hand op zijn schouder. Ze zocht naar woorden om hem te troosten.

Niemand in dit land is erin geslaagd deze operatie uit te voeren, dat heb je zelf gezegd.

Zoals je merkt is het ook mij niet gelukt, huilde hij in het donker.

Hij vond het wrang dat hij zich gevreesd moest maken om door de medici te worden gerespecteerd, snikte hij. Of anders openlijk door zijn opponenten te worden gehaat.

Niet aan hen denken nu, zei Nella; ze klonk wrevelig.

Maar Schützer krulde zich als een foetus op en legde zijn hoofd in haar vochtige en wollige oksel. De samenklank die muziek zou maken van de samenwerking tussen de chirurgie en de medicijnen was nog ver weg. Er ontbraken nog vele tonen en akkoorden. Maria Charlotte had, als de vreugde haar niet had gebroken, hem kunnen bijstaan. In plaats daarvan voegde ze zich bij de lange rij doden.

2.
==
==
==
==

2. De gebeurtenissen

#

(Phaëton)

Er zijn gebeurtenissen die als een vloedgolf ongelukken met zich meebrengen. Dat overkwam Schützer na zijn ontmoeting met Phaëton, de moriaan van de koningin. Misschien begint het verhaal daar, jaren na de dood van de dwergin.

Niemand weet waar het eigenlijke verhaal begint en waar het ophoudt. Maar de dwergin werd niet vergeten. Dat had zijn redenen. Tissermann, de vader van haar kind (de twee waren niet in de echt verbonden), wendde zich op een dag tot Schützers goedhartige echtgenote, vrouw Nella. Op een voormiddag toen Schützer niet thuis was dook hij op, werd binnengelaten en stapte de salon in.

Nella was ermee verlegen.

Na enige tijd besefte ze wie de man was. Ik weet het echt niet, zei ze; ze kreeg blosjes op haar wangen. Ze frunnikte aan haar kantje en dacht na. Herinnerde zich toen wat ze had gehoord over de mateloze vreugde van de dwergin. En de rouw die erop was gevolgd. Haar hart werd week.

Dankzij haar werd Tissermann aangenomen als Schützers stalknecht en koetsier – hun huishouden beschikte over twee krachtige blonde hengsten – om in het onderhoud van zijn moederloze dochter te voorzien.

Hij deed het niet gek als paardenman en stond bekend onder de naam Tiss-Jacob. Zijn dochter Lovisa werd meestal Lisa van Tiss genoemd. De kleine van Tiss. Tiss’ kleintje. Of kortweg Kleintje.

Ze was zo’n mooi klein mensje. Iedereen mocht haar. Ze konden niet anders. Ze was net zo opgeruimd als haar moeder, en dienstwillig en leergierig. Al snel kreeg ook zij karweitjes in huis te doen. Nella sloeg het meisje gewoonlijk gade als ze met haar ronde lijfje op de stoelen klauterde om bij de planken en kasten te komen en dacht dan aan het bittere lot van haar moeder.

En daarna aan het zware lot van de vrouw in het algemeen.

Het leven is hard. Bovendien is het wreed en onverklaarbaar.

Nella was jong en in de bloei van haar leven maar had niet altijd reden tot vreugde gehad. Ze deed haar best om de vreugde van vroeger te behouden. In haar jeugd had Onze-Lieve-Heer haar liefde beloofd, als zij beloofde dat ze de schepping zou prijzen en zich zou verheugen in de heerlijkheid der aarde.

De liefde had Kleintje naar haar huis gebracht.

Het was een barre winter geweest. Het duurde lang voordat het ijs rond de eilanden daverend opbrak. Er volgde een korte en haastige lente. Daarna kwam de zomer. De stadswateren vervuilden, er deinden groene, bloeiende schotsen van verrotting in de havens bij Skeppsbron.

Het zag er heel fraai uit, maar veroorzaakte maagziektes en diarree.

Schützer reisde rond midzomer in gezelschap van vrouw Nella naar Swartsjö om een patiënt te zien: de zwangere echtgenote van baron Leijonhufvud. Tiss-Jacob zat stralend op de bok. Naast hem, weggekropen onder zijn brede arm, hield Kleintje zich verscholen.

Iedere keer dat de Schützerse equipage andere sjezen, chars-à-bancs en karetten tegenkwam, trok Jacob zijn muts af, zwaaide ermee en ontblootte zo zijn kale kruin. Hij hield de hengsten in toom. Kleintje hield haar armen om de provisiemand met de rinkelende flessen. Het was haar eerste rit buiten de stadspoorten. Ze lachte van plezier. Ze was deze zomer elf jaar, bijna twaalf.

Ze reden onder hoge eiken, aan de einder lag het donkere dennenbos.

De zon schonk hun onvermoeibaar haar warmte. Aan weerszijden van de wagen strekten zich de graanvelden uit. Klaprozen hadden een plekje tussen de aren veroverd. In de greppels waren korenbloemen uitgestrooid. En over alles lag een gegons en gezoem van kruipende en vliegende insecten. Ze zagen blauwgevleugelde waterjuffers en groenglanzende kevers. Op het topje van Kleintjes vinger rustte eventjes een lieveheersbeestje.

De hengsten konden hun benen strekken. De wielen van de wagen bolderden.

De baaien glinsterden en ze zagen berken met witte stammen die naar de uiterste waterkant waren gelopen zodat ze hun pracht konden spiegelen. De Scandinavische zomer is, ondanks koortsaanvallen en koude rillingen, een grootse tempel. Op paleis Drottningholm stonden talrijke ramen open. Koninklijk linnen hing aan waslijnen te luchten.

Toen ze Swartsjö hadden bereikt, wees Tiss-Jacob naar de hofkoets die was beschilderd met vergulde kronen, gekruiste zwaarden en bloemen. De karos stond tussen andere rijtuigen in een klaverveld. De paarden hapten naar groenvoer. En Kleintje zag voor het eerst haar koning. Hij dartelde, een beetje gezet, als een veulen rond in het gras. Toen ze dichterbij kwamen, zag ze het vlindernet. Meteen daarna ontwaarde ze ook haar allergenadigste koningin onder een parasol.

Kleintje rekte zich uit om niets te missen. Rond de koningin had het hofpersoneel zich verzameld. Op een heuvel met een berkenbosje. Hare Majesteit boog zich over een gestalte die in elkaar gedoken op een steen zat. De man op de steen was zwart. Hij had een gestreepte broek aan, net als andere kerels, droeg een kanten kraag en had een met een veer getooide hoed in zijn hand.

Maar was dus zwart als roet. Ze wisten van horen zeggen van de moriaan van de koningin.

Nu konden ze hem met eigen ogen zien.

Toen hun sjees dichterbij kwam, herkende de koningin Schützer – die haar bij meerdere bevallingen terzijde had gestaan – en gebaarde dwingend naar hem. Daarom werd de koets tot staan gebracht. Dokter Schützer stapte buigend het rijtuig uit. Vrouw Nella volgde hem en bleef op een paar passen afstand van haar man. Onder het blauwe uitspansel liepen de koningin van Zweden en het echtpaar Schützer elkaar tegemoet.

Er dreven witte wolken in de lucht. De rokken van de koningin sleepten over het gras. De parasol bungelde in haar hand en haar pruik was versierd met rozen en fladderende zijden linten.

Jacob moest Kleintje optillen zodat ze het kon zien. Hare Majesteit had een verschrompelde huid en zag er ouder uit dan je van een koningin zou verwachten, vond Kleintje. Ze zou zich deze gebeurtenis herinneren en er nog vaak over vertellen.

Hare Majesteit tikte Schützer met het handvat van haar parasol op zijn schouder en beval hem om de moriaan te onderzoeken. Ze vermoedde dat hij een navelbreuk had.

Schützer gehoorzaamde. De man probeerde moeizaam overeind te komen, Schützer vroeg hem om alsjeblieft te blijven zitten. Toen glimlachte de man.

Zijn tanden waren zoals verwacht blikkerend wit.

Maar op het zwart van zijn gezicht – iets dergelijks had Schützer bij een mens nog niet eerder gezien, het had dezelfde kleur als een opgewreven oven – glommen zweetdruppeltjes.

Schützer legde zijn hand tegen het voorhoofd van de Ethiopiër. Opnieuw deed het hem denken aan een ijzeren oven, maar nu om andere redenen: het was gloeiend heet en tegelijkertijd nat van het zweet. De moriaan had koorts, verklaarde Schützer. Hij zou naar bed moeten om te cureren. Toen deed de zieke zelf zijn mond open.

Het was niets om je druk om te maken, verklaarde hij. Hij had, onvoorzichtig genoeg, een bad willen nemen en kramp gekregen. Maar hij was jong en gezond en had zich daarom geen zorgen gemaakt. Tot hij vandaag, juist tijdens de vlinderexcursie, geheel onverwacht buikpijn had gekregen.

De koningin had al die tijd gezwegen, maar nu vroeg ze waarnaar Schützer onderweg was. Hij liet het haar weten en kreeg het bevel om op de terugweg het paleis aan te doen en een blik op de zieke te werpen. Schützer verklaarde zich vereerd. Terwijl hij samen met Nella naar de sjees terugliep, hervatte de koning met zijn vlindernet de jacht.

Een dikke jongen liep achter hem aan met een langwerpig blik. Het leek hun niet mee te zitten.

De moriaan bleef op zijn steen zitten. De koningin en haar hofdames verdwenen uit zicht achter de heuvel. Zo begon het, stel ik me voor, en het was een mooie zomerdag.

#

Na Schützers visite aan de zwangere barones, legden ze een bezoek af bij professor Acrel, op zijn buiten in die streek. Kleintje en haar vader moesten wachten bij de sjees.

De dames wandelden met de schoothondjes van mevrouw Acrel wat rond in de rozentuin. De heren verpoosden zich op de tuinstoelen tussen de appelbomen. Schützer klaagde als altijd over de strijd tussen de chirurgijns en de medici. Die laatsten noemden de chirurgijns laatdunkend praktizijns en hoopten daarmee ook hún rijkstoelage op te strijken.

We zouden een veldtochtsplan moeten opstellen en de troepen naar het middenveld laten oprukken, zei Schützer. Chirurgijns, medici en apothekers onder één noemer brengen en een einde maken aan de schermutselingen.

Als verantwoordelijke voor de chirurgie in het land was het aan Schützer om een einde te maken aan de tegenstellingen waaronder iedereen, in bijzonder wie ziek was, te lijden had.

Terwijl hij sprak, sloeg hij resoluut een wesp van zich af.

Kom, kom, antwoordde Acrel, hoewel hij zelf chirurgijn was.

Hij liet zijn samengeknepen ogen over zijn mooie appelbomen gaan.

Maar Acrel droeg niet de verantwoordelijkheid, zoals Schützer. Acrel wilde zich er niet mee vermoeien en bemoeien. Hij was de bekendste van hen beiden. Zijn positie was voortreffelijk. Die van Schützer niet. Schützer was ouder dan Acrel en naderde de zestig. Hij had geen land in eigendom. Noch een noemenswaardig vermogen. Hij was ontdaan over de onverschilligheid van Acrel. Het was alsof die hem persoonlijk trof. Hij viel stil.

Heb ik dan niet de eer gehad om Hare Majesteit de koningin te mogen bijstaan bij een moeilijke en gevaarlijke bevalling? barstte hij daarna uit; hij klonk stekelig.

Inderdaad, amice, ik was erbij, zei Acrel bedaard.

Beheers ik dan soms niet zowel de medicina interna als externa? Het klonk geagiteerder dan bedoeld, hoorde hij zelf. Of snoeveriger. Hetgeen jaloezie weerspiegelt, dacht hij.

De wesp hield koppig vol en Schützer zelf was in een slecht humeur.

Waar wil je heen, amice? vroeg Acrel, hij keek zorgelijk.

We zouden gezamenlijk de koning om een uitspraak moeten verzoeken, antwoordde Schützer, een tikkeltje makker nu. Acrel wees er terecht op dat geen mens zich interesseerde voor wat de koning zei. De Raad nam haar besluiten naar eigen goeddunken en zette daar het koninklijke naamstempel onder.

Zo’n sukkel van een koning hebben we in dit land nog nooit gehad, zei hij met een glimlach.

Goed, en de koningin dan? probeerde Schützer; hij wiste het zweet van zijn voorhoofd.

Doe geen moeite, repliceerde Acrel en hij kwam op de been. Je komt op voor de veldscheerders, voor hun opleiding en positie, dat is hoogstbegrijpelijk, amice. Maar alles komt goed. Of niet. Je bent te ongeduldig, amice, voegde hij eraan toe. Kom liever mee om een kijkje te nemen in mijn plantenkas.

Acrel ging Schützer voor de pas gebouwde orangerie in, zijn oogappel. Er hing een mossige, vochtige warmte en er stroomde een groenachtig licht door de kas. Schützer knipperde met zijn ogen en had moeite met zien. Acrel, daarentegen, bewoog zich op zijn gemak tussen de aardewerken potten en stond stil bij bepaalde zeldzame bladeren die hij Schützer wilde laten voelen en bovendien te kauwen en proeven gaf.

Schützer proefde een brandende netel, goed tegen klierkoorts. Zijn tandvlees trok van narigheid samen. Terwijl ze verderliepen verhaalde hij met stijve tong van zijn onverwachte ontmoeting met de koningin en het ontvangen bevel om de moriaan te onderzoeken.

Phaëton, die pechvogel, antwoordde Acrel zonder zich om te draaien.

Schützer kwam achter hem aan. Hoe bedoelde hij, een pechvogel?

Phaëton, amice, herhaalde Acrel, is zoals je weet de naam van een zwemvogel die voorkomt in tropische zeeën. De koningin heeft haar lakei die naam gegeven nadat zij hem had gekocht, als beddenwarmer denkelijk.

Acrels gehinnik klonk onaangenaam en weerkaatste tussen de potten.

Dat neemt niet weg dat de moriaan gloeide als een oven, zei Schützer.

Kan hij misschien een pleuritis hebben opgelopen? Acrel klonk maar half geïnteresseerd.

Schützer vond dat niet ondenkbaar, een inflammatie van de longen. Na een onvoorzichtig bad. Het water rond Swartsjö stond te boek als ongezond en kil.

Niet onwaarschijnlijk voor een koekoek die in het warme Afrika is uitgebroed, zei Acrel.

Schützer raakte de netelsmaak niet kwijt, hoe hij zijn keel ook schraapte en fluimen spuwde. Hij zou het gesprek graag op een ander onderwerp brengen; Acrel leek in een venijnig humeur en daar kon gedoe van komen. Hij kreeg overigens geen hoogte van Acrel. Het leek aannemelijk dat hij binnen een van de partijen connecties had en dat er mensen waren met wie hij niet in onmin wilde geraken.

Meer werd er niet gezegd over de moriaan.

Maar toen Acrel de glazen deur van de plantenkas op slot had gedaan en de sleutel in zijn vestzak had gestoken, vroeg hij niet onvriendelijk of Schützer van het meisje uit de Jacobiparochie had gehoord, het meisje dat al meer dan een jaar zwanger was zonder te bevallen en dat onder behandeling van lijfmedicus Reef stond.

De namiddagzon was verblindend scherp. Schützer keek naar de seringenhaag, uitgebloeid, met vermoeide bloemenkadavers. Reef kende hij. Een bleekzuchtige tegenstander. Schützer schudde zijn hoofd. Van een meisje uit de Jacobiparochie wist hij niets.

Als zo vaak voelde hij zich buitengesloten, al was de reden daarvoor hem niet duidelijk.

Misschien dat Acrels landgoed aan het gevoel bijdroeg? Evenals diens vetzucht en karossen, alle paarden en alle verdere rijkdom, de orangerie met potten en heksenkruiden inbegrepen? Schützer was aan de magere kant en had het ondanks zijn positie niet breed. Ooit was hij benoemd tot lijfchirurgijn van koning Fredrik, maar hij werd betaald uit diens casselse budget en hoewel hij ook tot archiater van het huidige koningspaar was benoemd, was zijn loon verbazingwekkend beroerd.

Stilzwijgend liepen ze terug naar het huis. Het schelpenpad knerpte onder hun schoenen. Aan de takken bungelden mooie, weldra rijpe appels.

Wat is dat voor meisje? begon Schützer.

Een meisje als alle andere, verklaarde Acrel, hoewel van goede komaf, natuurlijk. Nog geen vijftien jaar oud. Vertoont alle tekenen van een gezegende staat, maar weigert halsstarrig te bevallen. En heeft uiteraard nog nooit kennis aan een man gehad.

Acrel hinnikte opnieuw, het klonk vreugdeloos.

Werkelijk? zei Schützer met gepaste aarzeling.

Afgaande op wat haar ouders en zijzelf verzekeren, constateerde Acrel.

Schützer had het gevoel als aas aan een vishaak te hangen. Acrel had de gewoonte de draak te steken met zijn voorliefde voor het ongebruikelijke en uitzonderlijke, met name waar het de vrouwenziektes betrof, en in bijzonder die ziektes die verband hielden met de vruchtbaarheid. En het klopte: die bekoorden hem bovenmatig.

Wat doet Reef? vroeg hij zonder blijk te geven van enige geestdrift.

Acrel haalde zijn schouders op. Dat was toch wel na te gaan?

Ze zagen hun echtgenotes dichterbij komen, de schoothondjes van mevrouw Acrel dartelden om de vrouwen heen en keften om lekkers uit hun rokzakken. Hoewel Schützer het niet wilde laten blijken, was zijn nieuwsgierigheid gewekt. Ze namen hoffelijk afscheid. Bij de aftocht presenteerde Tiss-Jacob zijn zweep.

Schützer dacht dat hij zich bij gelegenheid misschien in verbinding kon stellen met de ouders van het zwangere meisje om na te gaan wat haar ziektegeschiedenis was.

Aan weerszijden van de sjees strekten de akkers zich uit, met werkvolk en paarden.

#

De terugweg voerde langs het paleis en de zieke lakei.

Nella moest vrij lang in de antichambre wachten. Hoe verdreef ze de tijd? Wat kun je weten over een vrouw die geen portret heeft nagelaten, laat staan een handtekening of één enkele herinnering bij een levende ziel? Ze deed ongetwijfeld wat ze maar kon om de tijd te doden.

Ze liep naar het venster en keek uit over de verzorgde hagen. Ze volgde de pauwen die hoogmoedig hun sleep over de grasvelden trokken. Ze zag op zeker moment een ruiter op een wit paard opduiken tussen de hemelhoge bomen in het park. Was dat misschien de kroonprins? Ze zou het nooit weten. Leden van de koninklijke familie lieten zich niet zien.

Tussen de draperieën hingen landschapsschilderingen en portretten van zwaarmoedige heren, onder wie meerdere koningen. Ze verveelde zich. Ze zat op de bank te gapen. Ze dacht aan de kinderen. En aan de visites bij vervelende mensen die ze weinig onderhoudend vond. En aan het huishouden.

Ze wijdde geen gedachte aan het mysterie rond geboorte. Een geboorte is niet zozeer mysterieus als wel pijnlijk en heftig. Ze dacht aan haar kinderjaren, toen ze voor het eerst Onze-Lieve-Heer had ontmoet. De nietige mens komt tijdens zijn kinderjaren uit zijn slangehuid gekropen en ondergaat een transformatie: leert lopen, praten en hollen, en later wat godvruchtigheid en deugd zijn. Maar Nella dacht, denk ik, vooral aan Löwen.

Hij was haar jeugdliefde, de lamp die haar warm had gehouden.

Als ze met Leonard Löwen een huwelijk was aangegaan, zoals ze ooit van plan was geweest, dan had ze een ander leven geleefd. Maar Löwens been was tijdens de Pommerse oorlog kapotgeschoten. Tijdens die oorlog was het niet vaak tot confrontaties gekomen; de slecht uitgeruste Zweden waren voortdurend in aftocht. Desondanks dook er vanuit het niets een kanonkogel op die Löwen in zijn knie trof. Een onbekende veldscheer zette zijn been af. Löwen ging geen huwelijk aan met Nella. Maar ook niet met een ander.

Die gedachte deed haar genoegen.

Alles wat met Löwen te maken had deed haar genoegen.

Schützer liet op zich wachten. Toen ze tegen haar zin en wens in met hem trouwde had hij zijn jonge jaren al achter zich gelaten. Hij werd echter voortdurend in beslag genomen door het zijne, dus zij kon rustig haar gang gaan met het hare. Wat was dat: het hare? Terwijl de schemering intrad, beschouwde ze de neuzen van haar schoenen. Ze bekeek ze van alle kanten. Ze wist niet wat het hare was.

In de kamer van de moriaan, een klein vertrek dat achter de keuken lag, hing een zware, bedompte lucht. Nu, bij het weerzien, was de toestand van de patiënt van geheel andere aard.

Niets geen kwiekheid meer, of overmoed.

Phaëton lag op zijn rug in bed. Hij hijgde. Schützer ging op de rand van het bed zitten en nam hem de pols: die was verhoogd. Daarna palpeerde hij zijn buik. Die was gevoelig; Phaëton kermde. Vanuit de navel straalde de pijn door naar zijn rug. Toen Schützer de man met enige moeite tot zitten had gekregen en hij met zijn vingers op de zere plek op de rug drukte, voelde de moriaan opnieuw pijn in zijn maagstreek. Het deed zeer vlak onder zijn rechterribben, de pijn verspreidde zich diffuus.

Hypochondrium dextrum, noteerde Schützer in gedachten.

Hoe kon je eerder beweren dat je gezond was, Phaëton? vroeg hij.

De moriaan keek op. Het is waar dat ik veel dorst heb, gaf hij toe. En niet alleen last van mijn buik, maar ook vaak van hoofdpijn. Maar ik ben de lakei van de koningin. Ik moet dienstdoen, ik heb geen keus. Hij voelde zich de laatste tijd vaak onpasselijk, beantwoordde hij Schützers vraag, en had last gekregen van een opgeblazen gevoel.

Zijn huid was vaal. Een blanke zou bleek zijn geweest. Bij iemand met zo’n kleur als Phaëton was het echter een soort grauwe matheid net onder de huid, vond Schützer.

Een paar keer hoestte Phaëton, een droge hoest die de pijn verergerde.

Schützer keek in het rond. Een commode. Daaronder een ongeleegde nachtpot. Een ongewassen raam. Overal rommel, rondslingerende kledingstukken over stoelen en buffetten.

Niets in de kamer verried de positie die de man moest hebben als hij, zoals Acrel het wilde doen voorkomen, de gunsteling en bedgenoot van de koningin was. Schützer was nieuwsgierig en had graag het een en ander willen weten: door wie Phaëton was verwekt, hoe hij in Zweden terechtgekomen was, of hij door de koningin gekocht was en wat zijn relatie tot haar was. Maar ook of hij heimwee had, welke afgoden hij aanbad en dergelijke vragen.

Hij moest zich echter beperken tot het zakelijke, zoals de vraag of er een heelkundige in de buurt was bij wie de moriaan in behandeling was. Het antwoord was lang, maar Schützer wist er een, naar hij vond, tamelijk inzichtelijk verhaal uit samen te stellen.

Op de ochtend van midzomer was Phaëton, na afloop van een feest dat vanwege de koningin op paleis Swartsjö had plaatsgevonden en waarop de zwarte samen met ander hofpersoneel – onder wie een zekere mademoiselle die hij bijzonder apprecieerde – bediend had, met het dienstpersoneel de natuur in gegaan.

Het was licht, hoewel de zon nog niet op was.

Er hing een nevel over bos en meer. De vogels floten uit volle borst. Schuiten en roeiboten sliepen. Ze hadden plezier en maakten grapjes. Aan de oever aten en dronken ze uit de meegenomen manden. Toen de zon warmte begon te geven, schoten de mannen uit hun kleren en holden het meer in, aangemoedigd door de dames. Phaëton wilde niet achterblijven. Hoe had hij kunnen vermoeden dat het water in Zweden zo fris was?

Het was ijzingwekkend koud, zijn hart stokte in zijn keel.

Hij liep het meer in tot het water aan zijn dijen stond; toen kreeg hij kramp in zijn buik. Zwemmen lukte hem niet. Hij schreeuwde van ontzetting. Hij werd door de mannen als drijfhout naar de oever getrokken. Daarna droegen, sjouwden ze hem, de heren én de dames, met vereende krachten naar zijn bed. Hij kreeg de bibberkoorts. En buikpijn.

De goede koningin was als een moeder voor hem.

Toen ze van zijn pijnen vernam, stuurde ze onmiddellijk hofchirurgijn Justin naar hem toe. Deze had adergelaten, een kompres om zijn buik gelegd en bovendien medicamenten gegeven.

Nu viel hij onder de hoede van dokter Skragge.

En wie was dokter Skragge?

De billijkheid en de verplichtingen tussen collega’s onderling vereisen dat men niets met een patiënt aanvangt zonder de behandelend arts op de hoogte te stellen. Van een eenvoudige navelbreuk, zoals de koningin gesuggereerd had, was geen sprake.

Het was beduidend erger; wat te doen?

Niemand wist te vertellen waar Skragge zich ophield. Maar hij woonde in de buurt. Een keukenmeisje liep met Schützer mee naar het huis van de dokter, maar daar was het leeg.

Ze holden langs gesnoeide hagen en voorbij stallen en schuren, daarna door een bosje en over een weide. Ze klopten her en der aan, maar kregen wisselende boodschappen. Op het laatst hield Schützer zijn zoektocht voor gezien en keerde bezweet en geërgerd terug naar het ziekbed van de moriaan.

Hij was echter amper terug of in de deuropening verscheen een nog jonge heer die de kamer in stapte. Hij had een gedrongen postuur, een ronde buik en een opvallende overbeet, waardoor hij wel wat weg had van een haas, maar dan met een protserige schoudermantel omgeslagen. Dat was dokter Niklas Skragge.

Die, zo kreeg Schützer te horen, door het koningspaar was aangesteld als heelmeester van iedereen in en om het paleis. De woorden rolden uit de man als droge erwten uit een fles. Wel wis en zeker wist hij wie archiater Schützer was, Schützer hoefde zich niet voor te stellen. Skragge had interesse in de wetenschap en was bezig de ziektes in de streek in kaart te brengen. Hij was van plan daar een verhandeling over te schrijven die de titel Nosologia Drotningholmensis zou krijgen.

Of, vertaald: Over de aanmerkenswaardige ziekten in de streek rond Drottningholm.

Schützer staarde de man aan. De ziektes hier in de omgeving waren niet aanmerkenswaardiger dan elders in het land: koorts en bibberkoorts, dysenterie, jicht. De man met de rasperige naam wilde profiteren van de nabijheid van het hof. Van dat soort mensen wemelt het en dit exemplaar was een ernstig geval. Schützer begreep bovendien dat hijzelf een ongewenste bezoeker was.

De lakei was Skragges patiënt en dat deze geen inmenging in de zorg wenste, werd al snel duidelijk. Schützer had veel zin om zich terug te trekken, maar omwille van de moriaan, en vanwege het koninklijke bevel van de vorstin, kon hij er niet zonder meer vandoor gaan.

Daarom informeerde hij hoffelijk naar Skragges observaties.

Skragge haalde diep adem en deed zijn mond open, even leek het of zijn tanden zijn woorden in de weg zaten, maar toen kwam hij op dreef. Op een dag had hij Phaëton aangetroffen toen hij over de oven in de paleiskeuken gebogen stond; hij kon niet meer rechtop komen. Skragge had er toen op toegezien dat de man een haveraftreksel kreeg, mild voor de maag. Als iedereen aan het hof at Phaëton rijkelijk veel en vet voedsel.

Terwijl de lakei, omdat hij achter op de koninklijke landauer moest staan waardoor zijn ingewanden onophoudelijk rond geschud werden en zich als slangen om elkaar heen slingerden, vóór alles licht en gezond moest eten en zijn darmen niet te zwaar moest belasten.

Daarop had Skragge proberen toe te zien.

Slangen? herhaalde Schützer droog.

Hij maakte Skragge deelgenoot van zijn bevindingen en snoerde hem daarmee een ogenblik de mond.

In Phaëtons ronde gezicht gingen zijn ogen onrustig van de ene dokter naar de andere.

Hij lag te woelen in zijn bed en liet luidruchtige winden.

Schützer liet weten dat veel erop wees dat de oorzaak van Phaëtons symptomen in de lever was gelegen. Zat het tegen, dan kon het uitlopen op een ontsteking. Dat zou veel pijn geven, zeker daar Phaëton ook al een longcatarre had.

Werd het geen gangreen, dan was er gevaar voor lelijke zwellingen en waterzucht.

Skragge zoog met een weifelende uitdrukking op zijn onderlip.

God zegene u, archiater! riep hij daarna flemend uit. U toont een zo rijp inzicht in de mogelijke ziekte van Phaëton, ik sta er versteld van. Het komt me voor dat onze sentimenten overeenkomen zowel wat betreft de diagnose en de prognose als de te volgen kuur.

De lever, ging hij verder, zou stellig aangetast worden als Phaëton zijn levensstijl niet wijzigde.

Schützer somde op wat hun volgens hem te doen stond.

Phaëton moest nitreuze poeders en temperantia innemen om de ontstekingen te kalmeren, het gistende bloed te verlichten en blokkerende en taaie vloeistoffen op te lossen alsook om vergalling van de lever tegen te gaan. Regelmatige aderlatingen om het vocht te verdrijven. Als Skragge kinapoeder noodzakelijk achtte, dan spaarzaam. En Phaëtons buik moest worden ingesmeerd met emulsies zoals kamferolie.

Ik heb – godzijdank! – grote successen behaald met de zieken hier in Swartsjö en Drottningholm, riep Skragge. Maar één ding wil ik toch kwijt en dat is dat ik het slecht kan vinden met archiater Af Pettersén: die man is mij te difficile.

Dat Schützer hem een dwaas vond, hield hij voor zich.

Hij had zijn advies beleefd aan het goedvinden en de uitvoering van dokter Skragge overgelaten maar moest hem nu toch onderbreken voor een vraag: Was denn mit Arkiater Af Pettersén?

Het bleek dat ook hij visite bij de moriaan had afgelegd.

Het was hier klaarblijkelijk een komen en gaan van allerlei artsen.

Maar Skragge boog zich over Phaëton en noemde hem allervriendelijkst zijn schoppenboer, streelde hem over zijn wang, met nogal harde hand vond Schützer, en toonde in alles zijn bezitsrecht. Phaëtons bloeddoorlopen ogen zochten die van Schützer.

Die nam het bezitsrecht terug door op de rand van het bed te gaan zitten en de moriaan te verzekeren dat hij snel beter zou worden, ingeval dokter Skragge zo goed zou zijn zijn adviezen en voorschriften te volgen. Hij was van plan – verzekerde hij met een snelle blik op Skragge – om zelf terug te komen zodra de koningin dat wenste.

Tot die tijd moest Phaëton moed en vertrouwen houden.

De moriaan grimaste even, maar knikte.

In de antichambre sloeg de schemering haar omslagdoek om vrouw Nella. Toen ze wegdoezelde, kwam vaandrig Löwen over een zomerweide op haar af gelopen. Hij was onbeschrijflijk knap en beminnelijk.

De bovenste knopen van zijn uniformjasje stonden open en hij glimlachte.

En zij, ze was in haar droom nog mejuffrouw Petronella, de dochter van een kamerheer die het landgoed grenzend aan het regiment bezat, haar taille was nog smal en ze had nog geen acht kinderen gedragen, zij rende met jagende polsen de vaandrig tegemoet.

In de hooischuur rook het naar pas gemaaid gras.

Löwen trok zijn uniformjasje uit en spreidde het voor haar uit zodat ze kon gaan zitten. Zijn ogen glansden als barnsteen en zijn mond smaakte friszurig, zijn hand zocht zich een weg onder haar rokken, maar nog voordat zijn vinger zijn doel bereikt had, bereikte zij haar hoogtepunt.

Alles werd goudgeel en welsmakend. Vloeiend en zacht. Onthutsend en zalig. Huiveringwekkend en hemels, enzovoorts. Maar midden in die grote huivering werd ze door voetstappen gewekt.

Het was Schützer. Ze voelde zich geradbraakt en duizelig en rechtte haar rug. Schützer kwam aangelopen, lang en krom, zijn hoofd weggezakt tussen zijn schouders; hij deed denken aan een oud en vermoeid paard. Hij oogde ontevreden en leek er als altijd behoefte aan te hebben door haar te worden getroost en opgebeurd. Ze streek haar rokken glad en kwam op de been.

De nacht buiten was kil. Kleintje lag diep in slaap op de zitting van de sjees.

Haar vader zat te snurken op de bok, hij moest wakker worden geschud. Ze gingen op weg en in het donker dansten de sterren. Schützer zweeg; hij zei geen woord over de moriaan. Toen ze een poosje onderweg waren gaf Nella Jacob het bevel de paarden in te houden.

Kleintje was weer in slaap gevallen op de bok, ze kon vallen en zich bezeren. Tiss-Jacob kreeg opdracht zijn dochter aan de voeten van zijn meesters te leggen. Nella spreidde haar rokken zodat ze het kleine meisje bedekten. Op die manier konden ze elkaar een beetje warmte geven.

Van opzij sloeg ze Schützer gade. Zijn mond stond half open; hij sliep. Toen leunde ze met haar hoofd tegen de kussens en keek naar de sterren die hoog boven haar in de hemel vastgeprikt zaten, maar die eigenlijk planeten waren die rondtolden in de ruimte en waarop wellicht wezens rondliepen die op hen leken.

Naar wat Schützer had gelezen en beweerde.