Kerstin Ekman

De afrekening

Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Grand final i skojarbranschen, verschenen bij Albert Bonniers Förlag, Stockholm

Published by arrangement with Bonnier Group Agency, Stockholm, Sweden

Oorspronkelijke tekst © Kerstin Ekman, 2011

Nederlandse vertaling © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Getty Images/Tim Flach

isbn 978 90 445 2536 6

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

de uitgever draagt een jasje met een T-shirt. Zelf heeft ze een roze colbertje aangetrokken. Het is van dun imitatieleer en ze draagt er een grijze broek en een witte zijden blouse bij. Thuis voor de spiegel in de hal vond ze dat het er goed uitzag maar zodra ze de kamer binnenkomt en ziet hoe hij gekleed is, voelt ze zich oud en belachelijk.

Daarnet stond ze bij een zebrapad aan de Valhallavägen naast een dichteres. Ze had gedacht dat die allang dood was maar ze zag er met wijnrode mantel en alpinopet met zilveren speld springlevend en keurig uit. Zoals we er in de jaren vijftig uitzagen, denkt Lillemor. En onlangs stond er in de krant een foto van Nelly Sachs: blauwzijden jurk met kraagje, zilveren halssieraad met klepeltjes. Vast ook pumps, hoewel je die op de foto niet zag. Waarschijnlijk net zulke als de mijne.

De uitgever praat al een poosje maar ze luistert niet. Het is gênant dat het bewustzijn zo gemakkelijk en bij de geringste aanleiding in het verleden wegglijdt maar nu ze zich van zijn breedsprakigheid bewust wordt, komt de gedachte: Hij vraagt me misschien om mijn memoires te schrijven! Het geeft haar een onbehaaglijk gevoel, op het angstige af.

Sorry, zegt ze. Ik heb je niet goed verstaan.

Doof is ze niet. In elk geval voorlopig nog niet echt, maar wanneer haar gedachten op de loop gaan, moet ze dat toch ergens aan toeschrijven.

Ik heb je manuscript ontvangen, zegt hij onnodig hard terwijl hij met zijn hand aait over, nee trouwens, slaat op een dikke stapel papier. Dat is zo eigenaardig dat ze het ’t verstandigst vindt om maar te zwijgen. Ze voelt immers dat hij kwaad is. Hij zit daar achter zijn bureau autoritair op een manuscriptbundel te slaan maar ondertussen is hij gekleed zoals vroeger de kerels in kroegen gekleed waren. Zat er niet zo’n kroeg in het Nutsgebouw? Aan de achterkant, als het ware. Daar zaten de dronkenlappen binnenshuis met hun pet op, gekleed in jasje en onderhemd. Ze hadden ook een stoppelbaard, net als hij.

Nu moet je ter zake komen, Max, zegt ze. Je hebt me laten komen, dus je zult wel iets van me willen.

Nee, alsjeblieft, Lillemor! Nu staat hij op en probeert hij joviaal te klinken. Hij gaat zelfs naast haar op het bankje zitten. Maar hij is boos.

Geen sprake van dat ik je heb laten komen! Ik wilde gewoon dat we elkaar zouden zien. Deze kwestie van je manuscript kan ik natuurlijk niet over de telefoon afhandelen.

Ik heb geen manuscript gestuurd.

Nee, ik weet dat je het niet hierheen hebt gestuurd. Niet naar ons.

Dan valt er een stilte, een veel te lange stilte. Hij zal wel bang zijn dat hij de greep verliest want hij keert terug naar zijn bureau en terwijl hij haar streng aankijkt, maakt hij zich lang in zijn jasje en onderhemd.

Je hebt het naar een andere uitgeverij gestuurd, zegt hij. Ik snap niet goed waarom.

Pauze. Blijkbaar tijd voor een verklaring. Maar aangezien ze die niet heeft, zwijgt ze.

Je vraagt je misschien af hoe het kan dat ik je manuscript hier heb.

Ja, inderdaad, zegt ze. Aangezien er geen manuscript is.

Hij legt zijn hand er weer bovenop. Hij heeft zwart haar op zijn onderste vingerkootjes. Ze vraagt zich af of hij ook zwart haar op zijn borst heeft. Dat is dan om te rillen. Norbert was in elk geval glad. Als Jakob. Dit is Esau; het is een blaaskaak maar hij heeft geen kwaad in de zin. Op dit moment mist ze haar vroegere uitgever hevig, haast pijnlijk. Trouwens alle drie de uitgevers die ze hier heeft gehad. De eerste, een verlegen rossige, met wie ze onderhandelde. De tweede, de correcte met de droge humor. En daarna Sara, de dierbare, die met pensioen is gegaan. Haar mist ze het meest.

Kom ter zake, Max, zegt ze en ze klinkt vermoeid omdat ze zo wil klinken. Je hebt een manuscript dat je aldoor aait alsof het een puppy is. Maar je aait het niet liefdevol.

Nee, maar dit doet me natuurlijk ook verdriet, zegt hij en hij weet het echt bedroefd te laten klinken. Ik had nooit gedacht dat je bij ons zou weggaan, niet na al je jaren hier bij de uitgeverij, toch al meer dan vijftig jaar.

Tweeënvijftig, zegt ze.

En dat zonder iets te zeggen! Dat alleen …

Ze valt hem in de rede.

Als het manuscript naar een andere uitgever is gestuurd, hoe kan het dan dat jij het hebt en het aldoor zit te aaien?

Lillemor, ik begrijp je niet en ik vind dat je dit niet moet publiceren.

Geef alsjeblieft antwoord op mijn vraag, zegt ze. Hoe kun jij in het bezit zijn van een manuscript dat naar een andere uitgever is gestuurd?

Weer valt er een stilte en die houdt enorm lang aan.

Wij hebben zo onze contacten, zegt hij ten slotte. Wij … ik bedoel niet wíj, maar het concern bezit natuurlijk uitgeverijen die, ja … jij bent je er misschien niet goed van bewust dat die een nieuwe eigenaar hebben gekregen. Jij hebt je manuscript natuurlijk naar Rap & Zijn Maat gestuurd. En iemand daar – z’n naam doet er niet toe – heeft bij ons gewerkt en wil weer terug naar ons. Dus die belde op.

Opnieuw stilte. Met zijn middelvinger trekt hij de boord van zijn onderhemd naar beneden om zich te krabben. Hij heeft inderdaad zwart haar tot bijna aan zijn keel. Een schooljongen, denkt ze. Een schooljongen met een rauwe stem en met zwart haar op zijn borst en vingerkootjes.

En jij hebt het vrijgekocht?

Zo zou je het misschien kunnen zeggen, ja. Je snapt dat ze dus een afwijzing naar je zullen sturen. Nou ja, naar dat pseudoniem en dat adres dat je hebt opgegeven dan. Een brief waarin staat dat het boek niet past in hun fonds, maar dat hij hoopt dat je er niets op tegen hebt dat hij het naar ons heeft doorgestuurd.

Heeft het veel gekost? vraagt ze en ze is nu echt geamuseerd.

Nou … jawel, het heeft inderdaad veel gekost. Maar ik vind dat het dat waard is.

Het manuscript?

Nee, nee. Ik vind dit niet iets wat je moet publiceren. Ik wilde je alleen helpen.

Waarmee dan?

Daar kan hij blijkbaar geen antwoord op geven. Nu trommelt hij op die aanstootgevende papierstapel. De paperassen. Dat woord heeft ze in haar lange schrijversleven zo vaak gehoord dat ze het uiteindelijk heeft opgezocht in haar Larousse: papier sans valeur. Maar dat kan hij niet weten.

Laat het me lezen, zegt ze. Ik ben best nieuwsgierig.

Wanneer ze opstaat om het manuscript te pakken legt hij zijn beide handen erop en zegt dat het dynamiet is en dat ze het absoluut niet mag meenemen. Hij wekt nu echter wel de indruk bijna te geloven dat ze niet weet wat erin staat. Wel of niet geloven. Misschien dat hij daartussen pendelt; hij voelt zich in elk geval erg opgelaten.

Ik wil het lezen, houdt ze vol.

Dat mag je dan beneden in de schrijverskamer doen. Dit manuscript mag het huis niet verlaten.

Wanneer ze de trappen afgaan, draagt hij de manuscriptbundel. Lillemors knie doet pijn. Als ze een trap afloopt, heeft ze last van haar artrose. De eerste keer dat ze de tweede trap opging, de trap die haar naar de kamer van de uitgever voerde, droeg ze schoenen met hoge hakken. Die kan ze niet meer aan. Ze weet ook nog dat haar haren als een blond engelenaureool om haar hoofd stonden en dat ze die zelfs met bier en papillotten niet in bedwang kreeg. In die tijd was er waarschijnlijk nog geen haarbalsem, denkt ze, maar dan geneert ze zich want hij heeft weer iets gezegd waar zij niet naar heeft geluisterd. Er zit niets anders op dan hem vragen het te herhalen en hem verzoeken te blijven staan en zich om te draaien. Anders kan ze het niet verstaan.

Nou, ik zei dat het niet je bedoeling kan zijn dit te publiceren. En anders wordt dat volgend jaar. Wanneer je tachtig wordt. Maar dat kun je niet willen. En het zou ook Lillemor Troj onwaardig zijn om onder pseudoniem te verschijnen.

Hij denkt blijkbaar toch dat zij dat manuscript heeft geschreven.

Is het zo slecht?

Absoluut niet! Maar het is – hoe zal ik het zeggen – het is wel iets heel anders dan wat je normaal schrijft.

Wanneer ze eindelijk de overloop hebben bereikt en op het punt staan de trap naar de begane grond af te gaan zegt hij: Deze roman is natuurlijk puur amusement.

Dan stapt ze weer in de bron der tijd, en even duidelijk als het woord ‘paperassen’ hoort ze de woorden: Wat is er eigenlijk mis met amusement?

Wanneer ze het schrijverskamertje binnengaan, waar portretten van Nobelprijswinnaars en andere grote mannelijke schrijvers aan de muren hangen, legt hij de stapel papier op het bureau met de woorden: Ik vind dat je dit nog een keer moet doorkijken. Dan kom je vast tot een andere beslissing. Daar ben ik van overtuigd, Lillemor. Wil je koffie?

Ja, graag.

Het is fijn dat hij weggaat. Ze wordt nerveus van hem. Hier, waar ze zo vaak opdrachten in haar boeken heeft zitten schrijven, voelt ze zich thuis. Zodra hij is vertrokken pakt ze de stapel en begint van voren af te lezen.

#

Jeugd Vreugde Sluwheid

In oktober 1953 heb ik Lillemor Troj drie keer beslopen in het Engelse Park. Ik weet zeker dat ze me onder de bomen zag staan maar ze deed net of haar neus bloedde en dat kwam omdat ik uit Kramfors kom. Daar komt zij ook vandaan maar daar wilde ze niet aan herinnerd worden. Ze zei altijd dat ze in Härnösand haar eindexamen had gedaan, wat overigens waar was. De tweede keer dat ik er stond, was de afstand tussen ons zo klein dat ik vond dat ze er eigenlijk niet omheen kon om te groeten maar ze stapte op haar fiets en keek strak voor zich uit.

Inmiddels had ik me dus twee keer vrijgemaakt om haar op te wachten. Daar kon ik niet mee doorgaan want mijn direct leidinggevende stond het niet aan dat ik vrij nam. Ik werkte in deze periode bij de openbare bibliotheek in Uppsala. Waar Lillemor woonde wist ik niet; ik wist alleen dat ze aan een studie literatuurgeschiedenis en poëtica was begonnen en als ik haar wilde treffen, moest ik op tijd zijn voor de responsiecolleges in het Philologicum, dat helemaal achter in het park lag. Ik zei dat ik naar de tandarts moest en bij de derde keer zei mijn baas dat ik dan wel een slecht gebit had. Ik keek recht door zijn bruine pak heen. Ik zag dat zijn katoenen onderhemd verwassen was, net als zijn lange onderbroek, en dat de boord van de mouw versteld was. Door twee ontbrekende ribben en een genezen tuberculosehaard had hij een kippenborst, met twee grijze plukken haar en volkomen pigmentloze vlekken.

Dit is een kunst die ik beheers. Ik vind het niet eens moeilijk. Ik kan ook gebouwen penetreren. Vanuit mijn uitkijkpost zag ik het gebouw waarin een kleine professor met een eihoofd door de tricot voeringstof in zijn zak aan zijn pik zat te friemelen terwijl ze Shelleys Ode to the West Wind doornamen. Ik hoorde dat Lillemor zich uitsprak. Ze gebruikte het woord ‘frappant’. Het was frappant dat Shelley meende dat zijn woorden vernieuwing zouden voorbrengen terwijl ze tegelijkertijd werden vergeleken met vonken uit een uitgebrande ashaard en met een wervelstorm van bladeren. Ze zei dit schuchter, zoals het haar sekse betaamde, maar tegelijkertijd hoopvol overtuigd. Ze had alle redenen in de wereld om overtuigd te zijn want het eihoofd verhevigde zijn gefriemel toen hij naar haar keek.

Ik had die responsiecolleges drie jaar geleden gevolgd. Zij zaten op dit moment weliswaar helemaal aan het begin, dus ze hadden het eerder over de Oudheid, misschien over Sappho, maar friemelen deed hij, dat wist ik zeker.

Het talent om door stenen muren en onderhemden heen te kijken was iets waarmee ik me in deze tijd vermaakte. Veel meer had het eigenlijk niet om het lijf. Mijn wachten werd erdoor verkort toen ik daar stond met de ruwe rubberen zolen van mijn wandelschoenen stevig neergepoot tussen de bladeren die in zwavelgele, vuurrode en zwart gespikkelde hopen onder de bomen lagen te rotten.

Ditmaal, de derde keer, was ik niet van plan me voor de gek te laten houden. Ik had me nu vlak bij de ingang van het Philologisch achter een esdoorn geposteerd. Op het moment dat Lillemor op haar fiets klom, was ik van plan naar voren te stappen.

Nu zwermden ze naar buiten. In het stille park klonken hun stemmen als die van vogels. Ze staken sigaretten en pijpen op. Vuurvliegjes gloeiden op tijdens hun enthousiaste gepaf. Dat zou tot tumoren en emfyseem leiden, en ik zag hun haren grijs worden en hun wangen verdrogen en invallen. Ik zag ook drie dronkenlappen die zich ophielden op het graf van de filosoof Pontus Wikner, twee mannen en een dikke afgeleefde vrouw met haar onderbroek op haar dijen. Maar dat was een jaar of wat geleden want zo ging het er destijds niet aan toe. In de wijk Dragarbrunn misschien. In 1953 dwarrelden op het kerkhof de bladeren op onbevlekte grafstenen neer. In principe is het echter niet moeilijker om in tijdperken door te dringen dan in gebouwen en lichamen.

Ditmaal was ik voorbereid. Op het moment dat Lillemor op haar fiets stapte en haar grijze plissérok rond het zadel liet uitwaaieren, zette ik baggerend door de bladeren koers naar het grindpad, waar we elkaar tegenkwamen. Zij begon te wiebelen en sprong van haar fiets. Ik zei hallo en zij deed of ze verbaasd was. Zo begon ons leven samen.

Het doet me pijn als ik eraan denk dat ze me dat heeft willen ontnemen. Bovendien lijkt ze te denken dat dat gemakkelijk zal gaan. Mocht ze van gedachten veranderen – en wanneer deed ze dat niet! – dan stop ik dit verhaal in de doos voor stukgelopen projecten. Ik heb die doos en alle kaartenbakken en klappers op zolder staan. En ik heb haar dagboeken. Wanneer ze ontdekt dat die weg zijn, heeft ze mooi iets om over na te denken.

Toen ze getrouwd was, schreef ze dat in hun gehorige flat radio’s stonden te brullen, wc’s bruisten en kastdeuren dichtsloegen, en dat ze meende dat je van echte stilte schuchter werd. Daarna schreef ze dat ze de volantgordijnen in haar keuken had gewassen en ze met een schepje poeder lichtblauw had geverfd. Ze hebben het blauw van de hemel opgenomen, voegde ze eraan toe want ze probeert de dingen altijd van de positieve kant te bekijken. De hemel had dus zijn intrek in haar keuken genomen en zij was een engel die haring bakte en schuchter zou worden van de stilte. Hoewel ik eerder denk dat ze die angstaanjagend vond.

De tegenwoordige tijd was een tempus waar ze een hekel aan had. Die verbood ze feitelijk. Ze zei dat het de tempus van de angst was. Maar daarin overdreef ze, vind ik. Met een woord als angst moet je trouwens niet slordig omspringen en dat heb ik ook tegen haar gezegd.

Nou ja, beduchtheid dan, zei ze, want angst heb je eigenlijk meer in die bibberende ochtenduren voordat de mensen de recensies hebben gelezen.

O nee, dat is alleen maar beduchtheid. Als er iemand is die weet wat angst is, dan ben jij het wel.

Maar de tegenwoordige tijd is in vertalingen onmogelijk, zei ze. Vooral in het Engels. In de Angelsaksische taalgebieden schrikken ze daarvoor terug.

Schrikken ze dus terug voor aanwezigheid. Want de tegenwoordige tijd is niets anders dan aanwezigheid. Lillemor gaf de voorkeur aan de onvoltooid verleden tijd, waarschijnlijk omdat je dingen dan achter je hebt gelaten en erover regeert in een vertelvorm die zo vast is als gietijzer. De voltooid verleden tijd zou natuurlijk nog erger zijn; een mens doet er verstandig aan die ouwelijke tempus maar te laten rusten. Daarin wordt het verleden nog verder naar achteren geschoven; het is alsof je rondbeent in heel ver verwijderde herinneringen die kleurloos zijn geworden als oude dia’s.

Als de onvoltooid tegenwoordige tijd angst is, dan mag ze die van mij hebben. Ik neem de onvoltooid verleden tijd wel want het lijkt erop dat alles nu achter me ligt. Het leven. Alleen dit rottige geploeter is er nog. Opstaan, de radio aanzetten, theewater koken. Verder ploeteren.

De keer daarop dat ik haar ontmoette, was in een lunchroom. Ik had Landings voorgesteld, maar zij gaf de voorkeur aan Güntherska, dat een beetje afgezonderd lag aan de Östra Ågatan. Toen we elkaar uiteindelijk in het Engelse Park hadden getroffen had ik zonder omhaal mijn boodschap gepresenteerd en zij had beduusd gereageerd. Met verontwaardiging en afwijzing had ik natuurlijk rekening gehouden want ze was conventioneel, wat noodzakelijk was omdat de familie maatschappelijk opklom.

Ik kan het in elk geval niet doen zonder dat ik het heb gelezen, had ze gezegd en daar had ze nu twee dagen de tijd voor gehad. Ze liet me bijna drie kwartier wachten voordat ze verscheen. Ze had een blos op haar wangen – ze zou wel weer gefietst hebben – en stak een sigaret op.

Die novelle is helemaal niet slecht! zei ze. Jij kunt schrijven, zeg.

Ik wil de eerste prijs behalen.

In de walm van koffie, vanille en tabaksrook keek ik naar de foto die Lillemor had meegebracht. Het was een studiofoto. Haar blonde haar was goed gekapt, met een zijscheiding en een krullerige pony. Haar achterhoofd, dat tot aan de kring van krullen in haar nek glad was, zag je niet. Haar ogen waren heel groot en diep. De netjes geëpileerde wenkbrauwen erboven waren discreet met een potlood gemarkeerd. De mond was keurig geschminkt en glansde van de lippenstift. Ze droeg dezelfde roze gedecolleteerde angoratrui als op dat moment, maar op de foto was hij lichtgrijs. Een parelketting lag keurig over haar sleutelbeenderen, die broos oogden.

De serveerster kwam en Lillemor liet koffie en twee chocoladerolletjes met pistache en slagroom komen. Omdat ze haar laatste sigaret had opgerookt completeerde ze haar bestelling met een pakje Marlboro. Ik begreep dat ik haar zou moeten trakteren, dus corrigeerde ik dat laatste en maakte ik er twee losse sigaretten van. Ze had haar lippen al afgelikt. Haar gulzigheid, waar ze zich niet van bewust was, lag ver op haar verstand voor.

Dat van die foto vind ik niet prettig, zei Lillemor. Wat willen ze daarmee?

Publiceren. Het is immers een geïllustreerd tijdschrift.

Ze keek me peinzend aan. Ik was niet mooi, maar dat was zij wel. Ik was bij Güntherska zo gaan zitten dat ik de spiegel van de lunchroom achter me had. Normaal zou ik me daar niet druk over maken maar nu was de kwestie van het uiterlijk zo belangrijk, om niet te zeggen doorslaggevend, dat ik het directe bewijs dat ik in een geïllustreerd tijdschrift nooit een prijs zou winnen, vermeed. Ik had eindexamen gedaan met uitmuntende cijfers voor alle vakken behalve voor gymnastiek, maar daar ging het nu niet om.

We spraken af dat Lillemor de helft van het prijzengeld van vijfhonderd kronen zou krijgen, maar dan moest zij de novelle onder haar naam insturen en ze moest aanwezig zijn in restaurant Metropol in Stockholm om de prijs in ontvangst te nemen.

Je bent wel zeker van je zaak!

Ja, zei ik. Ik ga winnen.

Natuurlijk krabbelde ze terug. Na een week belde ze al om te zeggen dat het idioot leek om voor iemand anders een prijs in een verhalenwedstrijd in ontvangst te nemen. Bovendien was het bedrog. Ze belde naar de bibliotheek, waar mijn baas zich aan stoorde. We mochten niet privé gebeld worden. Hoe dan ook, ze kreeg spijt van haar spijt. Ze had het verhaal en de foto trouwens al ingestuurd.

Dat het de eerste prijs werd, kwam niet alleen omdat ik goed schrijf. In plaats van het Lucia-personage het slachtoffer te laten worden, wat voor de hand had gelegen, had ik in de concurrentiestrijd haar de moord laten plegen. Dat was gedurfd en dat vonden de kerels van de jury vast net zo leuk als de ingezonden foto van Lillemor Troj. De moordmethode was natuurlijk discutabel. Waarschijnlijk word je van het drinken van een glas water waarin een paar uur lelietjes-van-dalen hebben gestaan alleen maar misselijk maar het werd geaccepteerd. Het valt natuurlijk te bezien of die koude lelietjes van december de kracht wel hebben gif af te scheiden, en ik had in het geïllustreerde tijdschrift een zure opmerking gekregen van de destijds gevestigde detectiveschrijfster die in de jury zat. Het was duidelijk dat haar stem niet naar mijn verhaal was gegaan.

We zaten in Lillemors kamer in Parthenon, het huis voor studentes aan de Sankt Johannesgatsbacken. Ze vertelde met bravoure over haar bezoek aan Stockholm en hoe ze de prijs in ontvangst had genomen. Ik weet niet of ik die ader die zij voor dramatiek heeft toen al wilde aanboren. Ze is een performer. Zo iemand kwijnt weg zonder publiek. Het is een talent dat misschien niet aangeboren is maar dat al vroeg wordt verworven. Een knap meisje leert hoe ze haar belevenissen moet sublimeren zodat haar weergave de moeite waard wordt om naar te luisteren.

Ze kookte water in een elektrisch pannetje en bood me thee aan. De cadeaus die zij en de andere Lucia-kandidaten hadden gekregen legde ze op de tafel tussen ons in. Ze waren afkomstig van bedrijven die in de reportage in het tijdschrift genoemd moesten worden. Ik mocht nu kiezen uit een miniatuurflesje parfum (Hermès) en een doosje met pancake die de huid glad en bruinroze maakte, tussen een paar nylonkousen zonder naad en een make-uptasje van roze kunststof met een ritssluiting. Hoewel, de kousen zaten al om Lillemors benen. Ze was met de cheque van het prijzengeld naar de bank gegaan en gaf me nu het geld en ik gaf haar tweehonderdvijftig kronen terug.

Ze zat in een rotanstoel die ze zwart had gelakt en waarin ze een rood kussen had gelegd. Achter haar aan de muur hingen een kalebas en een niet-ingelijste kleurenreproductie van een schilderij van Van Gogh, van een caféterras bij avond. In de anilineschaduwen van de reproductie vloeide licht van de straatlantaarns. Ik zat op de divan. Toen ik de bankbiljetten in mijn portemonnee stopte, zei Lillemor: Ik vind dat je nu een nieuwe jas moet kopen.

Ik begreep niet wat er mis was met mijn bruine mantel. Die had ik tot een kort model vermaakt.

Je moet niet rondlopen in zo’n oude afgeknipte jas, zei Lillemor. Dan lijk je alleen maar groter.

Het is niet aan mij om me kleiner te maken dan ik ben, antwoordde ik.

Dat we vrienden zouden worden had ik niet gedacht maar ik had waarschijnlijk wel verwacht dat we elkaar zouden zien. Dat gebeurde niet. De twee keren daarna dat ik in Parthenon verscheen, bood ze me geen thee aan. De laatste keer vertelde ze dat ze zich verloofd had. De foto van haar verloofde stond op het ladekastje en leek ons tijdens ons gesprek gade te slaan. Hij maakte een erg donkere indruk. Maar de foto had een bruine tint en in feite had zijn haar die Zweedse nietsige kleur. Met de jaren zou hij een flinke buik krijgen, wat gecombineerd met zijn korte beentjes fataal was.

Daar zat Lillemor. Ze was me zo goed van pas gekomen. Op de foto in het tijdschrift werd ze natuurlijk verblind maar in de lichtvloed werd een ruit uitgesneden, een welving verhief zich glimmend zwart, gebeeldhouwd door haar jarretellegordel, en het roesje rond haar borsten verzachtte het strak gespannene en maakte dat ze er meisjesachtig kwetsbaar en verward uitzag. Ja, precies zo dankbaar, overweldigd en dolgelukkig als een meisje behoorde over te komen als ze de eerste prijs in een detectiveverhalenwedstrijd met Lucia-motief had gewonnen. Toen ik de foto zag, tuinde ik er zelf ook bijna in. Ze was perfect.

Aanvankelijk was zij in het verhaal de Lucia geweest. (Wat gebeurt er in de donkerste aller nachten? Wie is dat in het wit geklede meisje met die bloedvlek op haar borst? Stuur Uw verhaal vóór 15 oktober in naar onze redactie.) Vervolgens had ze de prijs in ontvangst genomen en met slanke scheenbenen op het podium gestaan. En nu was ze dus verloofd.

Waarom schrijf je geen detective? zei ze. Je hoeft nou toch geen complexen meer te hebben.

Ze dacht dat je voor schrijven zelfvertrouwen nodig hebt maar daarin vergiste ze zich. Je hebt anonimiteit nodig.

#

ja, ik krabbelde terug, denkt Lillemor. Maar dat malle mens zei waarschijnlijk alleen maar: Ach, hoezo?! En legde de hoorn weer neer. De helft van het prijzengeld was precies het bedrag dat ik maandelijks als studiebeurs kreeg, dus was het niet zo vreemd dat ik weer spijt van mijn spijt kreeg. Maar er is niemand tegen wie ik ooit met een woord heb gerept over mijn onenigheid met Babba Andersson.

Dat najaar had ze Babba ’s ochtends een keer opgebeld om te vertellen dat ze een brief had gekregen waarin stond dat ze gewonnen had. Of had ze ‘we’ gezegd? Het mens maakte in elk geval totaal geen verbaasde indruk. Ergens in het begin van december nam Lillemor de trein naar Stockholm om restaurant Metropol op de hoek van de Sveavägen en de Odengatan op te zoeken. Binnen zat een jury bestaande uit acht heren in krijtstreeppak, die detectiveschrijfster op leeftijd, asymmetrisch gedrapeerd in crêpe de Chine, en een hoofdredacteur in een clubblazer. Het is vreemd dat de tekst in de paperassen herinneringen weet op te roepen waarvan ze nauwelijks wist dat ze die had. Ze ziet tien Lucia-kandidaten in witte blouses en nauwe zwarte rokken in ganzenpas het podium op komen.

Zij moet tussen de heren naar hen hebben zitten kijken want dat is zoals ze zich hen herinnert: op een platform. Enkele van hen zijn mooier dan zij en er zijn er een paar bij met grotere borsten en meer gebeeldhouwde achterwerken. Maar niemand was een meer uitgesproken Lucia-type dan ik, denkt ze. Dat had ze wel begrepen uit de complimenten die ze kreeg. De jury trok zich daarna achter gesloten deuren terug voor het diner, dus zij moest waarschijnlijk met de Lucia-kandidaten eten. Dat kan ze zich niet goed meer herinneren. Ze weet alleen nog dat de meisjesstemmen schel van opwinding werden voor de uitslag. Vóór de koffie, de likeur en de gin-tonic kwam de jury weer naar buiten en toen werden de complimenten aan het adres van de kandidaten tamelijk concreet. Er was echter niemand die zijn hand op Lillemors achterste legde. Als academica en verhalenschrijfster werd zij uiteraard op een andere manier bejegend dan winkelbediendes en kantoormeisjes.

Een doos met de stembriefjes van de leeskring werd leeggeschud en de stemmen werden geteld. Ze werden afgewogen tegen het oordeel van de jury. Het meisje dat voor het geïllustreerde tijdschrift als Lucia werd gekozen moest huilen. De overige negen lachten als een boer met kiespijn. Zij herinnert zich alleen nog die ene die zo moest huilen dat haar mascara als een grijszwart uitgelopen kunstwerk onder haar ogen ging zitten. De grote ronde lampen van de fotografen waren verblindend en hun camera’s klikten. Daarna was het haar beurt om het podium te beklimmen. De hoofdredacteur sprak haar toe en weer werd er geflitst.

Dat had ze misschien niet verwacht. Ze had gedacht dat ze genoegen zouden nemen met de atelierfoto, waarop haar kapsel, gezicht en kleren in orde waren. Die minuten waarin ze op het podium stond en door de flitsen uit de glimmende lichttrechters verblind werd, hadden iets vlammends, ongecontroleerds, ja, iets uitzinnigs. Op dat moment moet ik toch spijt hebben gehad, denkt ze. Ik moet bang zijn geweest dat het zou uitkomen. Op de studentenvereniging. Op het responsiecollege.

Net wanneer ze dat denkt, arriveert de koffie en in een reflex legt ze haar handen op de bladzijde die ze juist heeft gelezen. Het is Kattis die haar een cappuccino brengt. Ze weet precies wat Lillemor wil hebben. Secretaresses werken er op de uitgeverij niet meer; iedereen is assistent of iets nog voornamers maar ze moeten natuurlijk nog steeds de koffie rondbrengen. Kattis ziet de manuscriptbundel en roept: Weer een roman! O, wat heerlijk, Lillemor!

Lillemor heeft vertrouwen in de vriendelijke ziel maar schudt toch maar haar hoofd.

Je doet altijd zo geheimzinnig, zegt Kattis.

En verdomd als ik daar mijn redenen niet voor heb, denkt Lillemor terwijl ze beleefd het koffiebroodje afslaat dat haar wordt aangeboden.

Geef me maar even een belletje als je sap of fruit of iets anders wilt. Blijf je hier lang zitten?

Ik weet het niet, zegt Lillemor. Maar ze realiseert zich dat ze dat niet zal doen want dan zou ze voortdurend worden gestoord. Het zal vriendelijkheden regenen. En Max komt zo naar beneden om haar te controleren.

Wanneer Kattis is weggegaan pakt Lillemor de grote manuscriptbundel en stopt die in haar Furla-tas. Toen ze die kocht, heeft ze er goed opgelet dat hij groot genoeg was voor a4-formaat. De hele stapel past er zelfs in.

Ze wil niet via de receptie naar buiten lopen en blijft voor de deur naar de binnenplaats staan peinzen. Je kunt hier naar buiten als je op een knop met een sleutellogo drukt. Ze is er echter niet zeker van of je dan verder naar buiten kunt, de Luntmakargatan in. En de Sveavägen wil ze niet in want het risico bestaat dat Max tegen die tijd al heeft ontdekt dat de schrijverskamer leeg is.

De grote poort naar de Luntmakargatan gaat open en er hobbelt een vrachtwagen naar binnen. Zij snelt de binnenplaats over en sluipt naar buiten. De manuscriptbundel in haar tas voelt zwaar. Max denkt vast dat zij dit heeft geschreven. Tot zover is er niets aan de hand.

Maar als hij dat nou niet denkt? Toen ze in de schrijverskamer het eerste fragment had gelezen voelde ze een lichte onpasselijkheid.

Ze moet ergens rustig kunnen zitten. Wanneer ze de Tunnelgatan heeft bereikt en op het punt staat in metrostation Hötorget af te dalen beseft ze dat Max misschien al achter haar aan zit. Hij neemt natuurlijk een taxi die hij kan laten wachten tot zij op het Karlaplan uit het station komt en de Breitenfeldsgatan in loopt naar haar woning. Omdat hij nog niet weet wat hij wel of niet gelooft, is het manuscript in haar tas voor hem vast een soort Schrödingers kat. Hij moet de doos openmaken om uit te vinden hoe het zit. Dus daarom slaat ze af de tunnel in en loopt ze op een holletje langs een vieze vioolspeler die kou staat te lijden. Nog geen tien minuten later rent ze langs het standbeeld van schrijver Hjalmar Söderberg, afgebeeld met de rode handschoenen van zijn personage Tomas Weber, en dan is ze al in de Koninklijke Bibliotheek. Ze moet haar mantel in elkaar frommelen in een klein kluisje want alle grote, waarin je een camel Max Mara kunt ophangen, zijn zo laat ’s middags al bezet. Als ze nou maar met haar tas met manuscript wordt doorgelaten. Ze hangt hem aan haar linkerschouder. Godzijdank knikt de vrouw achter de balie met een vriendelijke blik van herkenning en valt het haar helemaal niet op dat zij iets onder haar arm heeft. Maar zoals Max ook al besefte: er zit een bom in die tas en voordat die doortikt naar een ontknoping moet ze rustig kunnen lezen.

Ze loopt via een van de moeizaam opengaande oude klapdeuren de grote leeszaal in en vervolgt haar weg naar de tijdschriftenruimte. Op het laatste moment bedenkt ze echter dat die verplaatst is. Daar voelde ze zich thuis en was ze blij dat haar buik nog steeds dun genoeg was om tussen een pilaar en een boekenkast door een kortere weg naar de schrijftafels te kunnen nemen. De shutters tegen al te fel zonlicht gaven onder de tl-lampen een aangenaam en gelijkmatig licht. Ze zou nu in de lichte rust en tijdloosheid van de oude tijdschriftruimte willen zitten maar moet dus afdalen in de onderwereld waar geen daglicht is.

Er zijn beneden bijna geen mensen. Wanneer ze de lamp van de schrijftafel heeft aangedaan en de dikke manuscriptbundel heeft neergelegd komt er een student naast haar zitten hoewel er heel wat vrije tafels zijn. Net als zij zal hij wel zo’n gewoontedier zijn dat het liefst op zijn vaste plaats zit. Nu zet hij zijn laptop aan. Zij probeert zich te concentreren op de pagina’s van het manuscript maar zijn toetsenbord produceert een voortdurend getik en zijn neus een rul gesnuif. Af en toe snuit hij de rijke opbrengst in een papieren handdoekje uit de wc dus vlucht ze weg en ze gaat in de leeshoek zitten, waar het op dat moment leeg is. Maar er kan iemand komen en om te zorgen dat het dikke manuscript niet de aandacht trekt, haalt ze een ingebonden tijdschriftenband uit een kast. Toevallig is dat de Ny Illustrerad Tidning ergens uit de jaren 1880 en ze slaat die op tafel open. Haar ex-tafelbuur kan ze nog horen snotteren, zij het nu in de verte.

Aan meer dan opnieuw doornemen wat ze al over de ontmoeting in het Engelse Park heeft gelezen komt ze niet toe want ze krijgt gezelschap aan tafel. Godzijdank is het geen bekende. Maar iedereen kent de aap en de aap kent niemand dus is ze niet verwonderd wanneer de vent, die een rond gezicht en een schippersbaardje heeft en van haar eigen leeftijd is, sist: Bezig met een nieuwe roman?

De kb is een crèche voor oude mannen geworden, denkt ze. Er lopen hier veel te veel gepensioneerde oude humanisten rond die snakken naar gezelschap.

Ik ben alleen even citaten aan het opzoeken, mompelt ze terwijl ze een bezige indruk probeert te maken. Wanneer ze in de Ny Illustrerad Tidning staart, ziet ze een initiaal waartegen een uitgemergelde knul met een kruk zit. Boven hem zweeft een beschermengel en onderaan is een tuiltje bloemen. Om er geloofwaardig uit te zien leest ze het gedicht, dat ‘Erbarming’ heet:

Hoe kan uw hart die blik weerstaan,

Een smeekbede, zo schuw gedaan,

Door hen die zijn gedoemd tot lijden?

Onwillekeurig moet ze aan de vioolspeler in de tunnel denken en dat ze langs hem heen is gerend zonder iets in zijn bakje te leggen. Wanneer ze verder leest, ziet ze tv-beelden van kinderen in Afrika voor zich, uitgemergeld maar met opgezwollen buiken en grote ogen. Op dat punt heeft de poëet iets gemist maar verder is het inhoudelijk een tijdloos gedicht.

Wat spreekt er niet een wanhoop uit

Trillende lipjes die zonder geluid

U smeken om uw recht besluit:

Help mij, u mag niet beiden!

Haar buurman aan de tafel heeft zijn Nordisk tidskrift inmiddels weggelegd en buigt zich schaamteloos voorover om te lezen wat zij leest. Ze kijkt hem aan met wat ze hoopt dat een vermanende blik is maar hij trekt zich er niets van aan. Hij glimlacht vleiend en fluistert: Slecht, hè? Echt pompeuze rotzooi. U bent vast met iets leuks bezig. Of niet?

Dat is voor Lillemor het teken om op te staan, haar manuscript te pakken en de ruimte te verlaten. Ze is ervan overtuigd dat hij nooit had durven zeggen dat het een slecht gedicht was als hij de naam Carl David af Wirsén er niet onder had zien staan. Sommige dingen veranderen nooit. Over honderd jaar zal de kb er nog staan en dan zal er iemand zijn die grijnst om wat Lillemor Troj over de armen schreef in haar romanserie Heksenspog. Hoewel – wie zou dat moeten zijn? Het enige waar ze zeker van is, is de vergetelheid. Dat is een cataract. Daar storten we in neer. In de tijd van Wirsén gleed je zachter.

Waar ze naartoe moet om met rust gelaten te worden weet ze niet dus blijft ze wanneer ze uit de onderwereld is bovengekomen voor een raam in de grote leeszaal staan staren naar de te groot uitgevallen Linnaeus tussen dahlia’s waar de vorst overheen is gegaan. Ze heeft uit de kast met de encyclopedieën een boek gepakt en legt dat voor zich neer. Het is een lexicon van Aschehoug-Gyldendal en wanneer ze achter zich voetstappen hoort, leest ze verward enkele regels om een bezige indruk te maken. Ze leert dat een airbag in het Noors ‘veiligheidszak’ heet.

Ja, wie de inhoud van deze tas draagt, zou wel een veiligheidszak kunnen gebruiken. Het is niet goed om tegen de vensterbank te staan leunen en uit te kijken op de bomen van het park Humlegården die zijn verbleekt tot een ziekelijke grijsgroene kleur. Angst is onvoltooid tegenwoordige tijd, denkt ze, en ze wil weer gaan lezen, in de onvoltooid verleden tijd verdwijnen, maar dat kan ze hier tussen de mensen niet. Angstig misschien niet, maar beducht voelt ze zich in elk geval wel. Ze zou de voorkeur geven aan zomaar een heel normale angstaanval. Gewoon het bijltje erbij neergooien en flauwvallen of gillen.

Alles om haar heen is gekkenhuisgroen. Zat die kleur niet ook op de muren van afdeling 57? Ze weet het niet meer maar ze is bang dat ze daarachter komt als ze doorgaat met lezen. De pilaren met hun pseudo-Korinthische kapitelen zijn braakgroen. Ik mag niet flauwvallen met het manuscript, denkt ze, niet eens wankelen. Ze staart naar de grond maar het linoleumzeil is ook groen. Overal sjouwen mensen met stapels boeken. Nergens kan ze rustig zitten want ze kan natuurlijk niet naar de galerijen gaan. Daar is te weinig ruimte en heb je alleen leesapparatuur om microfiches van Zweedse adellijke stambomen onder te leggen of de domineesbiografieën uit het bisdom Skara. Ze wordt altijd duizelig helemaal bovenin, in de nauwe gang met de notulen van de Koninklijke Zweedse Academie van Letteren, Geschiedenis en Oudheidkunde, met niet meer dan een slappe reling tussen jezelf en de diepte beneden.

Dan bedenkt ze dat ze naar de zaal voor wetenschappelijk onderzoek moet gaan en daarvandaan de trap moet nemen naar een galerij die breed en veilig is en een sterke balustrade heeft. Daar gaat ze aan een tafel zitten, met haar rug naar de concordantie van het werk van de dichter Vilhelm Ekelund. Een echt geruststellende nabijheid is dat natuurlijk niet maar ze hoeft geen van de vier dikke banden open te slaan. Want hier is ze alleen. Beneden zitten de wetenschappers met brandende lampen onder groene glazen kappen, en boven hen en onder haar schijnen de witte lichtbollen.

#

Orgasme Afwijzing

Schrijven deed ik op registerkaarten die ik van de bibliotheek mee naar huis nam. Bovenaan hadden ze een geschikte ruimte voor een kop, daaronder twee rode strepen en daarna volgden de gewone lijntjes in grijszwart. Als je beide kanten gebruikte, pasten er tweeëntwintig regels op een kaart. De vormgeving van de kaarten bepaalde het formaat van wat ik schreef. In zekere zin bepaalde die ook de inhoud. Voor verhalen was op de kaarten geen plaats. Ik schreef met vulpen en inkt en bewaarde de kaarten in een bak met een alfabetisch register.

De novelle over de steekmoord op de Lucia had ik uitgedacht tijdens wandelingen waarbij ik nauwelijks wist waar ik me bevond. Ik verkeerde in een roes die net zo goed chemisch had kunnen zijn. Met list en moeite had ik het verhaal uitgetypt op de Underwood van de bibliotheek, er voortdurend op bedacht dat de bibliothecaris me misschien zou neerslaan. Tijdens de opbouw had ik gebruikgemaakt van vier kaarten uit de bak. Ze droegen de opschriften: de spirella-dame, de lucia van het mannenkoor, kissproof lippenstift en asis. Die laatste novelle had ik geschreven na een zondags bezoek aan het Anatomisch Instituut samen met een studievriend die medicijnen studeerde.

Om de Spirella-dame te kunnen opnemen had ik mijn opzet gewijzigd. Ik ontdekte dat ik lievelingskaarten had maar het schrijven van novellen gaf ook aanleiding tot zuiveringen. Abstracte redeneringen en lyrische impressies waren niet erg bruikbaar en maakten na een tijd in de kaartenbak soms een doodse indruk. Nauwkeurige werkelijkheidsbeschrijvingen en anekdotes uit Kramfors en de openbare bibliotheek bleven over het algemeen wel overeind, evenals pure gemenigheden, uitbarstingen van nijd, en nachtelijke dromen, als ze niet al te chaotisch waren.

In 1951 had ik een onderwijzer leren kennen die Herman Gustafsson heette. Hij studeerde geschiedenis in het kader van een speciale regeling, wat betekende dat hij tijdens zijn studietijd gedeeltelijk werd doorbetaald. Hij had al literatuurgeschiedenis en Scandinavische talen gestudeerd en was van plan de doctorandustitel te behalen; niet om leraar aan een middelbare school te worden maar om te solliciteren naar een functie als rector. Hermans plannen hadden niets vaags of dromerigs. Hij was van plan te voltooien wat hij zich had voorgenomen.

Hij leende veel boeken in de openbare bibliotheek en gaf toe dat hij zich daar meer thuis voelde dan in de universiteitsbibliotheek. Toen hij had begrepen dat ik mijn kandidaats had gehaald en bibliothecaresse was, geneerde hij zich, wat eigenlijk niets voor hem was. Hij had gedacht dat ik assistente was bij de uitleenbalie. We begonnen lunchafspraken met elkaar te maken in het zelfbedieningsrestaurant aan het Fyris torg. Omdat ik thuis en op school Babba genoemd werd, zei ik dat hij me ook wel zo mocht noemen. Niemand zei ‘Barbro’. Aanvankelijk had hij me juffrouw Andersson genoemd omdat dat op mijn naamkaartje op de informatiebalie stond.

Herman was groot en zwaar. Hij had hangwangen en zijn ogen stonden dicht opeen. Hij had grijsblond haar dat, als hij net naar de kapper was geweest, over zijn hele schedel een halve centimeter lang was. Dat kapsel werd crewcut genoemd en was via films komen overwaaien van de bezettingsmachten in Duitsland. Met zijn massieve lichaam met zware dijen en onderbenen zag hij er daardoor uit als een groepscommandant uit de Amerikaanse zone.

Herman en ik waren niet verliefd maar onderhielden een vriendschap. We lazen dezelfde boeken, staken kaarsen aan en zetten thee. Al tamelijk gauw begonnen we het bed met elkaar te delen. Hij had in de plaats waar hij vandaan kwam een verloofde en daar was ik vanaf het begin van op de hoogte.

Als vrijend paar waren we schaamteloos, misschien juist omdat we niet van elkaar hielden. We gaven elkaar instructies en corrigeerden hier en daar een handgreep. Hoewel onze verhouding zakelijk was, verzeilden we vaak in een langdurige duizeling van genot. Onze harten bonkten, Hermans zweet droop van zijn ruigharige borst, onze slijmvliezen gloeiden en schrijnden van genot. Geheel buiten onze controle om begon de spierbundel samen te trekken en te spuiten of te trillen. Nadien maakten we daar grappen over. Ik kreeg soms sterk het gevoel dat ik heel dicht in de buurt kwam van Hermans ziel of diepste wezen. Of van Herman als kind.

Zijn blik viel op mijn kaartenbak. Uit pure nieuwsgierigheid deed hij hem open toen ik even weg was om koffiebroodjes te kopen. Toen ik terugkwam, zat hij met de bak op schoot te bladeren. Ik kon niet vaststellen hoeveel kaarten hij had gelezen.

Verzamel je aforismen of zo? vroeg hij. Hij begreep niet dat hij een misstap had begaan. Het kostte me moeite om te antwoorden want ik had een droge mond.

Dat klopt, zei ik.

Ik nam hem de bak af en zette die op mijn ladekastje. Daar stond een gietijzeren kandelaar met een zware voet en toen ik die zag en daarna mijn blik naar Hermans achterhoofd liet gaan bedacht ik dat het veel tijd zou kosten om Herman dood te slaan, omdat hij zo sterk was.

Maar er stonden ook een soort beschrijvingen op, zei hij. Haal je citaten uit boeken?

Ja.

Ik borg de kaartenbak op achter slot en grendel en bewaarde hem daar vervolgens altijd wanneer hij me bezocht.

Op een avond daagde hij me uit een novelle te schrijven en die in te sturen naar het tijdschrift Alle Vertellers van de Wereld. Ik begreep dat zijn voorstel met de kaarten verband hield. Hij had nooit geloofd dat het citaten waren.

Je hebt talent, zei hij.

Dat woord vervulde me van een enorme woede maar ik zweeg. Met een koffiebroodje in zijn mond begon hij een verhaal te schetsen en hij werd zo enthousiast dat hij tegen het elektrische straalkacheltje schopte. Dat kwam daardoor iets te dicht bij het ladekastje te staan en toen we later die avond samen in bed lagen, brandde het een grote zwartbruine plek in het hout aan de zijkant.

Ik moest het natuurlijk vervangen en dat was duur. Mijn hospita stelde zich op die manier schadeloos voor het feit dat wij op haar divan copuleerden. Door naar buiten te gaan maar heel zachtjes weer terug te keren had ze ontdekt wat we uitspookten. Op een keer zagen we dat het gordijn dat voor de deur naar het voorportaal hing in de tocht bewoog en toen begrepen we dat ze die deur had opengezet om ons beter te kunnen horen. Daarop zetten we de radio aan om haar te laten luisteren naar een lezing over de rendierhouderij terwijl wij onszelf opgewonden opjoegen naar een al te snelle climax.

Een tijdje later zegde de hospita me de huur op en ik stemde er rustig mee in te verhuizen. Dat was nu ook weer niet de bedoeling. Ze had alleen een einde aan de verhouding willen maken. Het zou echter moeilijk worden de langwerpige tochtige kamer die ooit een dienstbodekamer was geweest te verhuren. Het huis lag aan de Svartbäcksgatan. De latrine was binnen, naast mijn kamer, en in het voorportaal stonk het een beetje. Ik mocht blijven. De hospita durfde Herman niet eens de toegang te ontzeggen.

Hermans verhaal, dat hij bij elkaar fantaseerde terwijl we theedronken en koffiebroodjes aten, ging over een dominee die aannemelingen ontving voor zomercatechisatie. Hij kreeg een goedgebekte spottende jongeling onder zijn volgelingen. Het bleek de duivel te zijn.

In het verhaal van Herman was de jonge duivel niet veel erger dan Karsten Kirsewetter uit de trilogie van Olle Hedberg, en ik zag het voorbeeld erdoorheen schemeren: zwart steil haar, donkere spottende ogen en een geslachtsorgaan dat nooit sliep. Ik maakte hem witblond, dikte zijn spot nog wat verder aan totdat die ongemakkelijk werd en tikte vervolgens het manuscript uit mijn multomap uit op de Underwood van de bibliotheek. Ik weet niet waarom ik dat deed. Misschien wilde ik indruk maken op Herman. Hij was wild enthousiast. Hij begreep totaal niet waarom ik het niet wilde insturen.

In het voorjaar van 1954 studeerde hij af. Hij veranderde zijn alledaagse achternaam in Bärenryd en nam afscheid van me. Het impliceerde dat hij naar huis zou gaan om te trouwen. De laatste keer dat we met elkaar naar bed gingen, maakten we grapjes maar we waren een tikje aangedaan.

Drie weken na Hermans vertrek ontving ik een dikke envelop van Alle Vertellers van de Wereld. Die bevatte de carbonpapieren doorslag van de novelle die ik aan Herman had gegeven en een brief met slechts één regel: Wij hebben kennisgenomen van Uw ingezonden novelle en danken U voor Uw belangstelling.

Voorovergebogen en met open mond zat ik op de divan te wachten tot de pijn van de vernedering zou wegtrekken. Dat gebeurde niet. Hij zat vlak boven mijn middenrif. Toen ik er uiteindelijk in slaagde mijn blik ergens op te richten was die gefocust op het ladekastje met zijn zwarte brandplek. Maar aan de rand van mijn blikveld zwaaide of krioelde er iets. Gordijnen, behangpatronen.

Ik was nooit ernstig ziek geweest. Fobieën en angstaanvallen had ik ook nog nooit gehad. Ik begreep niet wat me nu overkwam. Dat wil zeggen: je moest het natuurlijk wel opvatten als een fysieke pijn. Die emaneerde uit mijn middenrif en duwde alle lucht in korte stootjes door mijn keel en open mond naar buiten. Ik voelde steken in mijn handpalmen.

Het werd er niet beter op toen ik op bed ging liggen want toen kwam er een hevige misselijkheid bij. Het plafond bewoog, de vochtplekken waar ik anders plezier om had omdat ze leken op dierengezichten, kaarten uit een atlas en fruit, leken nergens meer op. Het waren gewoon onrustige gedaantes, gevormd door bruine strepen die aan de rand waren aangetast. Ongetwijfeld een soort patroon, aangezien de aangetaste, gebogen lijn zich herhaalde. Maar volkomen zinloos.

Het was benauwd in de kamer. Ik rook de compacte geur van stoffige gordijnen vermengd met een vage pleelucht. Dat was de geur van mijn leven.

Hoe kon het zover komen? Ik hoorde paardenhoeven door de Svartbäcksgatan naar boven klossen en bedacht dat het paard onderweg was naar de slachterij in de wijk Boländerna. Het moest zelf lopen.

Met zware passen ijsbeerde ik door de kamer. Na een uur begon ik me belachelijk te voelen. Ik dronk een beetje water. Daar werd het niet beter van. Ik was veranderd in twee personen: eentje die jammerde van pijn en probeerde de braakneigingen te bedwingen en eentje die de mishandelde spottend opnam.

Ja, het was een mishandeling. Ik pakte de brief om te kijken hoe de redacteur heette die hem had ondertekend. Uno Florén. Uno Florén. Zachtjes mummelde ik die naam maar hij zei me niets. Aangezien er geen gezicht bij de naam hoorde, schoten mijn gedachten ongericht verder om ten slotte bij Herman uit te komen. Ik zag zijn grote, rood aangelopen gezicht wanneer hij macaroni in witte saus naar binnen schoof. Eindelijk lukte het me om over te geven.

Ik begon met wandelen. Zodra mijn werk bij de bibliotheek erop zat, deed ik niet anders dan wandelen. Ik liep helemaal tot Rickomberga, de kerk van Vaksala of tot Ulleråker, en het gebeurde wel dat ik daar vol verlangen naar de tralieramen van het krankzinnigengesticht stond te kijken. Moeite met slapen had ik niet, integendeel, ik viel als een blok in slaap. Wanneer ik wakker werd, was de pijn net zo zeker aanwezig als wanneer er met een naald in blootliggend tandmerg was gestoken.

Uno Florén was een lege vlek, maar Herman Gustafsson kon ik zien: die zat in een zelfbedieningsrestaurant macaroni naar binnen te werken. Er ontstond een soort stagnatie. De kaartenbak stopte ik helemaal achter in de kast, achter mijn koffers. De kaarten waren een bron van vrolijkheid geweest, montere ondeugendheid en een vorm van opgewekte tederheid, die net zo goed hospita’s als een schutting kon betreffen, of achttiende-eeuwse voordeuren in Dragarbrunn. Soms hadden ze een roes opgewekt. Ik had geen idee van hun giftige potentie. Nu waren ze ontploft als creosoot in een ontstoken kies.

Natuurlijk werd het beter. De herfst verstreek. De vochtige en gedachtenloze wandelingen boden uiteindelijk verlichting. Er zaten langere pozen tussen de pijnaanvallen. De gedachte aan de lege vlek Uno Florén of de een beetje schilferige en rooddooraderde vlek Herman Gustafsson deden onwillekeurig nog steeds pijn maar ik leerde mijn gedachtenactiviteit onder controle te krijgen.

Is dat niet wat mensen in het algemeen doen?

#

herman is een schok. Het kan ook zijn dat hij een verzinsel is. Maar waarom zou Babba een grote kerel met rode schilfers, een dikke pens en stevige onderbenen verzinnen en beweren dat hij een goede minnaar is? En kan het echt waar zijn dat ze met een vent naar bed is geweest?

Lillemor moet even tot bedaren komen. Daarom pakt ze uit de kast achter zich een band met de brieven van de dichter Fröding en legt die opengeslagen voor zich neer zodat de tafel er bezet uitziet. Vervolgens propt ze haar paperassen weer in haar tas en neemt ze via de wenteltrap de enigszins pijnlijke weg naar beneden. Om in het café-restaurant te komen moet ze nog een lange trap af maar ze heeft koffie nodig. De cappuccino die Kattis kwam brengen heeft ze immers laten staan omdat ze ervandoor ging. Cafeïne heeft tegenwoordig een kalmerende werking. Ze kan er zelfs op slapen.

Een half uur voor sluitingstijd zijn er niet veel mensen in het café. En godzijdank geen oude wetenschappers die naar gezelschap snakken, of mastodonten uit besturen van literaire genootschappen. Ze zou het manuscript tevoorschijn kunnen halen maar doet dat niet want ze moet nadenken over wat er in de rest kan staan. De gedachte daaraan doet onsmakelijk aan maar ze kan maar beter voorbereid zijn.

Er staat dat Babba Herman in 1951 leerde kennen. Twee jaar later schreef ze de Lucia-novelle die een prijs won. Dat was waarschijnlijk de tijd die ze nodig had om over de afwijzingsbrief van het tijdschrift Alle Vertellers van de Wereld heen te komen. Of beter gezegd: om in te zien dat ze dat risico niet opnieuw wilde lopen. Daar mocht ik voor opdraaien, denkt Lillemor, die zich 1953 herinnert als het jaar waarin ze zich met Rolf verloofde. Het was laat in het najaar maar ze brengt dat helemaal niet in verband met de Lucia-novelle en haar reis naar Stockholm. Die zitten in een ander vakje in haar geheugen.

Toen Rolf en zij zich moesten verloven, wilde ze dat dit bij de waterval Ulvafallet zou gebeuren. Dat was apart, en hij wist waarschijnlijk niet hoe hij kijken moest toen ze het voorstelde. Ze was elf dagen over tijd en het was een stormachtige periode. Hij probeerde rustig te blijven en haar te kalmeren. Op een grijze ochtend kwam het bloed toch nog. Ze kon het eerst bijna niet geloven. De vlek in haar babydollbroekje was zo klein. Een streepje. Het zag eruit als roest. Het deed haar denken aan roestige spijkers in een waskuip en ze schraapte er met haar wijsvingernagel over. Het loste in water op en rook naar ijzer.

Toen het achter de rug was, kwam er een hernieuwde golf van angst. Van horror zelfs. Ze zei tegen Rolf dat ze niet meer met hem naar bed durfde. Ze moesten zich verloven. Ze had enige vorm van zekerheid nodig.

Nadien had ze daar spijt van want hij was degene die het aanzoek moest doen. Ze had heel vaak bedacht hoe dat eraan toe moest gaan en nu had ze die kans verspeeld. Ze vond het leven net zo ingewikkeld, onsmakelijk en grijsbleek als die dinsdagochtend waarop ze de roestrode streep ontdekte.

Rolf zou binnenkort klaar zijn met zijn doctoraal in de politicologie en beginnen aan zijn licentiaatsscriptie. Hij was niet direct een drinkebroer maar wel lid van een dispuut en men vond hem gevat. Hij wilde het leven graag van de luchtige kant zien dus Lillemor had zich belabberd gevoeld toen ze in zijn armen huilde en zich zo liet gaan.

Als het echt zo erg was geweest als zij had gedacht, was er natuurlijk iets te regelen geweest. De professor in de gynaecologie van het Academisch Ziekenhuis had aan de rivier een privépraktijk in een groot modern stenen huis waar hij de eigenaar van was en dat Het Gele Paviljoen werd genoemd. Tijdens een dispuutsdiner zonder dames was het huis onder die naam in een couplet voorgekomen. Het refrein van het lied was gewoon het oorspronkelijke, geschreven door revueschrijver Emil Norlander.

Kom mee naar binnen

in het gele paviljoentje,

Amor wacht daar al zo lang,

smachtend naar een zoentje.

En hij wil zo graag een keer,

eigenlijk nog wat meer,

en de druk verlichten van zijn jongeheer.

Rolf had het geschreven, maar het niet aan Lillemor laten zien. Ze kwam het echter in een bureaulade tegen en was bijzonder onaangenaam getroffen. Ze wist dat dat huis ook ‘De nagedachtenis van ongeboren kinderen’ genoemd werd.

Waarom komt dit boven? Is het Rolf in een notendop? Eigenlijk nog wat meer en de druk verlichten van zijn jongeheer. Jeetje, denkt ze. Ik ben hem praktisch vergeten. Tegenwoordig loopt hij met een rollator.

Ze weet nog dat hij ongemakkelijk keek toen hij op een zondagmiddag aan zijn ouders vertelde dat ze zich gingen verloven. Je kon je afvragen wat zijn vader zou hebben gezegd als hij iets had kunnen zeggen. Hij zat in zijn stoel en nam hen met een vriendelijke blik op. Hij was burgemeester in een stad in de mijnstreek geweest maar had drie jaar geleden een hersenbloeding gekregen. Toen waren ze terugverhuisd naar Uppsala en hadden ze hun intrek genomen in de woning van de generaal aan de grote markt, het Stora torget. De generaal gebruikte die niet meer omdat hij met zijn huishoudster op het familielandgoed Sjöborg buiten de stad woonde.

Rolfs moeder was niet enthousiast maar ze ging toch een karaf port en vier glazen halen zodat ze een toost op de verloving konden uitbrengen. Dat die bij Ulvafallet zou plaatsvinden was natuurlijk mijn idee, realiseert Lillemor zich. Ik zal wel iets gezegd hebben als: We gaan het in de natuur doen en daarna doen we gewoon alles wat we moeten doen. Dan laten we hen hun diners geven. De aankondiging doen. Ons op visite sturen. Ik was een wezeltje. Zou dat huis aan het Stora torget er trouwens nog staan? Later is daar in elk geval een Hennes & Mauritz geopend. Of was dat toen al gebeurd?

De rivier de Fyris had een mooi watervalletje met aan weerszijden een soort gebouwen. Rolf moest er in zijn vaders zwarte Ford Eifel, die tijdens de oorlog in de opslag had gestaan, naartoe zijn gereden. Het was koud in de damp die van de waterval af sloeg, dat weet ze nog heel goed. En dat hij het humoristisch opnam, de ring aan haar slanke vinger schoof en haar lief en kuis kuste. Hij voelde de sfeer blijkbaar goed aan. Er kwam een windvlaag en de gele bladeren plakten vast op het dak van de auto. De lucht was grijsbleek, glad als een huid. Het gras was bruingeel en verwilderd, het was heel vochtig en het wemelde van de paddenstoelen. Of is dat een latere herinnering? Dat was toch nauwelijks de natuur zoals zij zich die had voorgesteld. De waterval klonk immers altijd als een automotor.

Ik wil bidden.

Ze geneert zich wanneer die herinnering bovenkomt. Rolf zou wel opgelaten hebben gekeken. Zeker, elke keer dat hij Sjöborg bezocht, ging hij met zijn grootvader en de huishoudster naar de kerk maar dat hoorde bij het sociale leven. Gek genoeg ziet ze heel duidelijk voor zich dat hij een grote gele spons in zijn hand had toen zij in de harde wind het Onze Vader bad en haar blik neergeslagen had naar de wervelstromen onder aan de waterval. Misschien was hij al van plan van de gelegenheid gebruik te maken de auto een wasbeurt te geven maar ze kan zich niet herinneren dat hij een emmer had meegenomen.

Het personeel in het restaurant van de bibliotheek begint uitdagend te schuiven met stoelen die omgekeerd op de tafels worden gezet omdat de vloer moet worden gedweild. De kar met afwas wordt rammelend naar de keuken gereden. Lillemor weet niet waar ze moet blijven. Ze kan natuurlijk op de galerij boven de wetenschapszaal gaan zitten want het duurt nog een paar uur voordat de hele kb sluit.

Nu duikt er een vrouw op. Heeft die de hele tijd achter haar gezeten? Ze buigt zich voorover en legt haar hand op Lillemors arm. Dat doen ze bijna altijd. Dat doen ze in de supermarkt, in de markthallen, in de boekhandel of gewoon op straat. Zelfs volslagen vreemden leggen hun hand op haar arm. Ze zullen zich er wel van willen vergewissen dat ik echt ben, denkt ze. Maar dat ben ik niet.

Ze zijn vriendelijk en ze beginnen bijna altijd met dezelfde zin: Ik wil even iets kwijt. Deze vrouw is geen uitzondering. Ze heeft grijzend bruin haar, volkomen steil, en onder haar oren en bij de pony recht afgeknipt. Ze draagt een vest van een soort dat Lillemor altijd als intellectueel beschouwt: het is van katoen, verticaal gestreept in twee tinten grijs en valt tot op de dijen. Ze draagt haar bril aan een koordje om haar nek.

Ik wil even kwijt dat uw boeken zo veel voor me betekenen. Bedankt!

Lillemor weet precies wat ze moet antwoorden. Ze doet dat altijd met een zekere ootmoedigheid. Dat staat niet alleen goed maar is ook een vereiste. Want ze verwachten van haar dat ze aardig, schuchter, opgewekt en diepzinnig is, en dolenthousiast. Babba zou dat allemaal echt niet zijn. Niets van dat alles. Lillemor wel, althans vrij behoorlijk. Ditmaal valt ze echter uit haar rol en ze zegt: U moet mij niet bedanken.

De vrouw kijkt beduusd. Dan roept ze uit: U bedoelt dat u niet … dat het niet uw verdienste is. Dat u …

Precies, zegt Lillemor.

Dan knijpt ze ertussenuit. Want ze wil nu naar huis. Alleen thuis kan ze er zeker van zijn dat ze van blikken, stemmen en mensen die haar aanraken verlost is. De vrouw zal haar toch niet tot op de stoep achternakomen? Misschien wil ze meer weten. Of het ‘Inspiratie’ is of misschien zelfs God die Lillemor Troj haar romans ingeeft. Ze moet nu gewoon naar huis. Ook al zit Max buiten in een taxi.

Rust. Dat is mijn mantra, denkt ze. Ze moeten me met deze angstaanjagende papierbundel met rust laten.