J.R. Moehringer

De spiegelwereld van Willie Sutton

Uit het Engels vertaald door Anneke Bok en Nan Lenders

Uitgeverij De Geus

breda 2012

De vertaalsters ontvingen voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Sutton, verschenen bij Hyperion

Oorspronkelijke tekst © J.R. Moehringer, 2012

All rights reserved including the rights of reproduction in whole or in part in any form

Nederlandse vertaling © Anneke Bok, Nan Lenders en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp en -illustratie © Studio Ron van Roon

isbn 978 90 445 2555 7

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Een

Hij zit te schrijven als ze hem komen halen.

Hij zit aan zijn ijzeren bureautje over een schrijfblok gebogen in zichzelf te praten, en tegen haar … als altijd tegen haar. Daarom merkt hij niet dat ze bij zijn deur staan. Tot ze hun wapenstok langs de tralies halen.

Hij kijkt op en duwt zijn grote, gehavende bril omhoog, waarvan de brug al diverse keren met plakband is gerepareerd. Twee bewakers, zij aan zij – de linker dik, week en bleek, alsof hij uit reuzel bestaat, de rechter lang en broodmager, met een moedervlek op zijn rechterwang.

Bewaker Links hijst zijn riem op. Opstaan, Sutton. Je moet op kantoor komen.

Sutton gaat staan.

Bewaker Rechts wijst met zijn wapenstok. Wat krijgen we nou? Zit je te janken, Sutton?

Nee, meneer.

Niet liegen, Sutton. Ik zie toch dat je zit te janken.

Sutton voelt aan zijn wang. Zijn vingers worden nat. Dat had ik niet in de gaten, meneer.

Bewaker Rechts zwaait met zijn wapenstok naar het schrijfblok. Wat is dat?

Niets, meneer.

Hij vroeg je wat het is, zegt Bewaker Links.

Sutton voelt zijn slechte been knikken. Hij klemt zijn kiezen op elkaar tegen de pijn. Mijn roman, meneer.

Ze kijken zijn met boeken volgestouwde cel rond. Hij volgt hun blik. Nooit goed als de bewakers je cel rondkijken. Ze vinden altijd wel iets als ze daar zin in hebben. Ze kijken afkeurend naar de boeken die in rijen op de grond staan, de boeken op de ijzeren kast, de boeken op de wasbak. De cel van Sutton is de enige in Attica die vol staat met boeken van Dante, Plato, Shakespeare en Freud. Nee, zijn Freud hebben ze hem afgepakt. Het is gevangenen niet toegestaan om psychologieboeken te hebben. De directeur denkt dat ze elkaar dan zullen proberen te hypnotiseren.

Bewaker Rechts lacht schamper. Hij stoot Bewaker Links aan: Hou je vast. Je roman? Waar gaat-ie over?

Gewoon … u weet wel. Over het leven, meneer.

Jij weet als ouwe bajesklant toch niks over het leven?

Sutton haalt zijn schouders op. Dat is zo, meneer. Maar geldt dat niet voor iedereen?

Het gerucht verspreidt zich. Tegen de middag zijn er al een stuk of tien verslaggevers van de schrijvende pers die bij elkaar drommen bij de hoofdingang, met hun voeten stampen en in hun handen blazen. Een van hen zegt dat hij net heeft gehoord dat er sneeuw op komst is. Een dik pak sneeuw. Wel twintig centimeter.

Iedereen kreunt.

Veel te koud voor sneeuw, zegt de veteraan in de groep, een ouwe rot van het persbureau met bretels en zwarte orthopedische schoenen. Hij zit al bij upi sinds het Scopes-proces. Hij rochelt een fluim op de bevroren grond en kijkt chagrijnig omhoog naar de wolken en vervolgens naar de grote wachttoren, die volgens sommigen veel weg heeft van het nieuwe kasteel van Sneeuwwitje in Disneyland.

Te koud om hier te staan, zegt de verslaggever van New York Post. Hij mompelt iets minachtends over de gevangenisdirecteur, die tot drie keer toe heeft geweigerd de media de gevangenis binnen te laten. De verslaggevers hadden op dit moment lekker achter een warme kop koffie kunnen zitten. Ze hadden de telefoons kunnen gebruiken en op de valreep nog plannen kunnen maken voor de Kerst. In plaats daarvan moet de directeur zo nodig iets bewijzen. Waarom, vragen ze zich allemaal af, waarom?

Omdat de directeur een lul is, zegt de verslaggever van Time, daarom.

De verslaggever van Look houdt zijn duim en wijsvinger drie centimeter uit elkaar. Ook al geef je een bureaucraat maar zo veel macht, je moet op je hoede blijven. Je ogen openhouden.

Niet alleen bureaucraten, zegt de verslaggever van The New York Times. Alle bazen worden uiteindelijk fascisten. Dat zit in de aard van het beestje.

De verslaggevers wisselen gruwelverhalen uit over hun bazen, hun redacteuren, de ellendige onbenullen die hen met deze kloteopdracht hebben opgezadeld. Er is een gloednieuwe journalistieke term, pas afgelopen jaar overgenomen uit de oorlog in Azië, waarmee dit soort opdrachten vaak wordt aangeduid, opdrachten waarbij je met een hele horde collega’s staat te wachten, meestal buiten, overgeleverd aan de elementen, terwijl je donders goed weet dat het niks zal opleveren wat de moeite waard is, in elk geval niks wat de rest van de horde niet ook zal krijgen. De term luidt clusterfuck, een opeenhoping van ellende, een nutteloze teringzooi. Elke verslaggever raakt van tijd tot tijd weleens verstrikt in zo’n clusterfuck, dat hoort bij het werk, maar op Kerstavond? Voor de poort van de Attica-gevangenis? Niet fijn, zegt de verslaggever van Village Voice. Niet fijn.

De vijandigheid van de verslaggevers is vooral gericht op de baas der bazen, gouverneur Nelson Rockefeller. Die met zijn Buddy Hollybril en zijn chronische besluiteloosheid. Gouverneur Hamlet, zegt de verslaggever van upi, met een kregele blik op de muren. Gaat hij het nou nog doen of niet?

Hij roept naar het kasteel van Sneeuwwitje: Hé, man, schiet eens een beetje op! Kakken of van de pot komen, Nelson!

De verslaggevers knikken, mopperen en knikken. Net als de gevangenen aan de andere kant van deze tien meter hoge muur beginnen ze ongedurig te worden. De gevangenen willen eruit, de verslaggevers willen erin, en beide groepen geven de schuld aan het Systeem. Koud, moe, boos, uitgestoten door de maatschappij, staan beide groepen op het punt om te muiten. En geen van beide zien ze de prachtige maan die opkomt boven de gevangenis.

Het is een volle maan.

De bewakers lopen met Sutton van zijn cel in Blok D door een traliedeur en dan door een tunnel naar de centrale bewakerspost van Attica – die door de gevangenen Times Square wordt genoemd – vanwaar je bij alle cellenblokken en kantoren kunt komen. Vanaf Times Square brengen de bewakers Sutton naar het kantoor van de onderdirecteur. Het is de tweede keer deze maand dat Sutton bij hem moet komen. Vorige week om te horen dat zijn verzoek om voorwaardelijke vrijlating was afgewezen – een vernietigende slag. Sutton en zijn advocaten hadden er alle vertrouwen in gehad. Ze hadden de steun van vooraanstaande rechters weten te verkrijgen, hadden zwakke plekken ontdekt in zijn veroordelingen en brieven verzameld van dokters die verklaarden dat Sutton niet lang meer te leven had. Maar de driekoppige paroolcommissie had gewoon nee gezegd.

De onderdirecteur zit aan zijn bureau. Hij neemt niet de moeite om op te kijken. Hallo, Willie.

Hallo, meneer.

Het ziet ernaar uit dat we toestemming hebben tot lancering.

Wat, meneer?

De onderdirecteur wuift met zijn hand over de paperassen die op zijn bureau verspreid liggen. Dit zijn je ontslagpapieren. Je wordt vrijgelaten.

Sutton knippert met zijn ogen en wrijft over zijn been. Vríjgelaten? Door wie, meneer?

De onderdirecteur kijkt zuchtend op. Door de directeur. Of door Rockefeller. Of door allebei. De hogere machten hebben nog niet besloten hoe ze dit willen verkopen. De gouverneur weet als voormalig bankier niet of hij er zijn naam onder wil zetten. En de directeur wil de paroolcommissie niet tegen zich in het harnas jagen. Maar hoe dan ook, het ziet ernaar uit dat ze je laten gaan.

Laten gaan, meneer? Waarom, meneer?

Jezus, alsof ik dat weet. Alsof mij dat wat kan schelen.

Wanneer, meneer?

Vanavond. Als de telefoon ophoudt met rinkelen en de verslaggevers eindelijk ophouden met dat gezeik dat ik mijn gevangenis door hen in een recreatiezaaltje moet laten veranderen. Als ik die kloteformulieren ingevuld krijg.

Sutton kijkt verbijsterd naar de onderdirecteur. Dan naar de bewakers. Is dit een grap? Ze kijken serieus.

De onderdirecteur richt zijn aandacht weer op de paperassen. Het ga je goed, Willie.

De bewakers nemen Sutton mee naar de gevangeniskleermaker. Elke man die wordt vrijgelaten uit een gevangenis in de staat New York krijgt een vrijlatingspak, een traditie die al minstens een eeuw teruggaat. De laatste keer dat Sutton de maat werd genomen voor een vrijlatingspak was Calvin Coolidge nog president.

Sutton gaat voor de driedelige spiegel van de kleermaker staan. Hij schrikt. Hij heeft in de afgelopen jaren niet vaak voor een spiegel gestaan en kan zijn ogen niet geloven. Dat is zijn ronde gezicht, dat is zijn gladgekamde, grijze haar, dat is zijn gehate neus – te groot, te breed, met neusgaten van verschillende grootte – en dat is dezelfde grote rode bult op zijn ooglid die vermeld wordt in elk politierapport en in elk fbi-signalement sinds kort na de Eerste Wereldoorlog. Maar dat is hij niet, dat bestaat niet. Sutton is er altijd prat op gegaan dat hij een zekere flair had, zelfs met handboeien om. Hij is er altijd in geslaagd om iets van zijn cachet te behouden, er goedverzorgd uit te zien, zelfs in grijze bajeskleren. Nu, op achtenzestigjarige leeftijd, ziet hij in de spiegel van de kleermaker dat al zijn flair, al zijn cachet en charme verdwenen zijn. Hij is een koppoter met wallen onder de ogen. Hij ziet eruit als Felix de Kat. Zelfs het dunne snorretje waar hij altijd zo trots op was, ziet eruit als de snorharen van een tekenfilmkat.

De kleermaker komt naast Sutton staan, met een groen meetlint om zijn nek. Een oude Italiaan uit de Bronx, met twee voortanden ter grootte van een vingerhoed, die onder het praten een handvol knopen en munten in zijn broekzak laat rammelen.

Dus ze laten je gaan, Willie.

’t Ziet ernaar uit.

Hoelang ben je hier geweest?

Zeventien jaar.

En hoelang is het geleden dat je een nieuw pak had?

O. Twintig jaar. Vroeger, toen ik nog goed bij kas was, liet ik al mijn pakken op maat maken. Met zijden overhemden. Bij D’Andrea Brothers.

Hij herinnert zich het adres nog: Fifth Avenue 587. En het telefoonnummer. Murray Hill 5-5332.

Tuurlijk, zegt Kleermaker, D’Andrea, prachtige dingen maakten ze daar. Ik heb nog steeds een smoking van ze. Ga maar op het bankje staan.

Sutton stapt erop en kreunt. Een pak, zegt hij. Jezus, ik dacht dat het volgende dat me werd aangemeten wel een doodskleed zou zijn.

Die maak ik niet, zegt Kleermaker. Geen mens die dan ziet wat je maakt.

Sutton kijkt fronsend omlaag naar de drie Kleermakers in de spiegel. Vind je het niet genoeg om goed werk te leveren? Moet het ook nog gezien worden?

Kleermaker strekt zijn meetlint over Suttons schouders, langs zijn arm omlaag. Ik moet de eerste kunstenaar nog tegenkomen, zegt hij, die niet geprezen wil worden.

Sutton knikt. Dat had ik net zo met mijn bankovervallen.

Kleermaker kijkt naar het drieluik met weerspiegelde Suttons en knipoogt naar de middelste. Hij strekt het meetlint omlaag langs Suttons slechte been. Binnenbeenlengte vijfenzeventig, stelt hij vast. Jasje maat achtenveertig, kort.

Ik was een normale maat vijftig toen ik hier kwam. Ik zou ze een proces moeten aandoen.

Kleermaker lacht zachtjes en hoest. Wat voor kleur wil je, Willie?

Als het maar geen grijs is.

Zwart dus. Ik ben blij dat ze je laten gaan, Willie. Je hebt je schuld voldaan.

Vergeef ons onze schuld, zegt Willie, zoals ook wij aan anderen hun schuld vergeven.

Kleermaker slaat een kruis.

Komt dat uit je roman? vraagt Bewaker Rechts.

Sutton en Kleermaker kijken elkaar aan.

Kleermaker maakt een pistool van duim en wijsvinger en richt het op Sutton. Vrolijk kerstfeest, Willie.

Insgelijks, vriend.

Sutton richt zijn zogenaamde pistool op Kleermaker en spant de haan. Pang.

De verslaggevers praten over seks, geld en actualiteiten. Altamont, dat bizarre concert waarbij die vier knetterstonede hippies aan hun eind kwamen – wie zijn schuld was dat? Mick Jagger? De Hells Angels? Dan roddelen ze over hun succesvollere collega’s, te beginnen met Norman Mailer. Mailer heeft zich niet alleen kandidaat gesteld voor het burgemeesterschap van New York, hij heeft net een miljoen dollar gekregen om een boek over de maanlanding te schrijven. Mailer – die vent schrijft geschiedenis als fictie, fictie als geschiedenis, alsof hij overal hoogstpersoonlijk bij is geweest. Doet alles volgens zijn eigen regels terwijl zijn aan regels gebonden collega’s naar Attica worden gestuurd om te vernikkelen. Mailer kan doodvallen, vinden ze allemaal.

En de maan kan doodvallen.

Ze blazen in hun handen, zetten hun kraag op en sluiten weddenschappen af op de vraag of de directeur ooit publiekelijk ontmaskerd zal worden als travestiet. En ze wedden ook om wat er het eerst zal gebeuren – dat Sutton vrijkomt of dat Sutton de pijp uit gaat. De verslaggever van New York Post zegt dat hij heeft gehoord dat Sutton niet alleen op de hemelpoort staat te kloppen, maar dat hij er ook aanbelt en zijn voeten veegt op de deurmat met welkom erop. De verslaggever van Newsday zegt dat de slagader in Suttons been zo verstopt is dat het niet meer te verhelpen valt – gehoord van een dokter die squasht met de zwager van de verslaggever. De verslaggever van Look zegt dat hij van een bevriende politieman in de Bronx heeft gehoord dat Sutton nog steeds op allerlei plaatsen in de stad buitgemaakt geld heeft verstopt. De gevangenisautoriteiten gaan Sutton vrijlaten en dan zal de politie hem volgen naar het geld.

Ook een manier om de financiële crisis op te lossen, zegt de verslaggever van Albany Times Union.

De verslaggevers wisselen wetenswaardigheden uit over Sutton, laten feiten en verhalen rondgaan als hartversterkertjes waarmee ze de koude avond moeten zien door te komen. Wat ze niet hebben gelezen of op tv hebben gezien, hebben ze van hun ouders en grootouders en overgrootouders gehoord. Sutton is de eerste bankrover in de geschiedenis die bij meerdere generaties bekend is, de eerste die ooit een langdurige carrière heeft opgebouwd, van maar liefst vier decennia. Op zijn hoogtepunt was Sutton het gezicht van de Amerikaanse misdaad, een van het handjevol mannen die de sprong maakten van publieke vijand tot volksheld. Hij was slimmer dan George Kelly Barnes (‘Machine Gun Kelly’), minder gestoord dan Charles Arthur (‘Pretty Boy Floyd’), innemender dan Jack Moran (‘Legs Diamond’), vredelievender dan Arthur Flegenheimer (‘Dutch Schultz’) en romantischer dan Bonnie en Clyde, en Sutton beschouwde het overvallen van banken als hoge kunst en ging te werk met de onstuitbare geestdrift van een kunstenaar. Hij geloofde in onderzoek, planning, hard werken. En toch was hij ook creatief, een vernieuwer, en net als de grootste kunstenaars bleek hij nauwelijks kapot te krijgen. Hij ontsnapte uit drie zwaarbeveiligde gevangenissen en wist jarenlang uit handen te blijven van de politie en de fbi. Hij was een kruising tussen Henry Ford en John Dillinger, met een zweem van Houdini, Picasso en Raspoetin. De verslaggevers weten alles over de stijlvolle kleding van Sutton, zijn ondeugende lach, zijn liefde voor goede boeken, de kwajongensachtige blik in zijn helderblauwe ogen, zo blauw dat de fbi ze in signalementen ooit omschreef als ‘azuurblauw’. Het komt maar zelden voor dat een bankovervaller de fbi tot dergelijke lyrische beschrijvingen beweegt.

Wat de verslaggevers niet weten, maar wat zij en de meeste Amerikanen altijd graag hebben willen weten, is of Sutton, die altijd bekend had gestaan om zijn geweldloosheid, iets te maken had met de brute onderwereldmoord op Arnold Schuster. Schuster, een fris ogende vierentwintigjarige uit Brooklyn, honkballiefhebber en voormalige kustwacht, stapte op een middag in de verkeerde metro, waar hij oog in oog kwam te staan met Sutton, op dat moment de meest gezochte man in Amerika. Drie weken later was Schuster dood, en zijn onopgeloste moord is wellicht de intrigerendste cold case in de geschiedenis van New York. Het is in elk geval het intrigerendste deel van de Suttonlegende.

De bewakers brengen Sutton terug naar het kantoor. Een klerk schrijft twee cheques voor hem uit. Een ter waarde van honderdzesenveertig dollar, na aftrek van de belasting het loon voor zeventien jaar gevangeniswerk. En een ter waarde van veertig dollar, de prijs van een buskaartje naar Manhattan. Elke vrijgelaten gevangene krijgt geld voor de bus naar Manhattan. Sutton neemt de cheques aan – het gaat echt gebeuren. Zijn hart begint te bonken. Zijn been ook. Beide zwaar aangedaan, als de mannelijke en vrouwelijke solisten in een Italiaanse opera.

De bewakers brengen hem terug naar zijn cel. Je hebt een kwartier, laten ze hem weten en ze geven hem een boodschappentas.

Hij staat midden in de cel van tweeënhalf bij twee meter die de afgelopen zeventien jaar zijn onderkomen is geweest. Zou hij hier vannacht echt niet meer slapen? Zou hij in een zacht bed slapen met schone lakens en een echt kussen en zonder krankzinnige stakkers boven en onder hem die janken, vloeken en smeken van machteloosheid, woede en razernij? Het geluid van mannen in kooien – dat is met niets te vergelijken. Hij zet de boodschappentas op het bureautje en legt er voorzichtig het manuscript van zijn roman in. Dan de ringbanden van zijn lessen creative writing. Vervolgens de boeken van Dante, Shakespeare en Plato. Dan Kerouac. De gevangenis is de plek waar je jezelf het recht toekent om te leven. Een zin die in menig lange nacht Suttons redding is geweest. Dan volgt het citatenboek, waarin de beroemdste zin van de beroemdste bankrover van Amerika, Willie Sutton, alias Slick Willie (‘Gladde Willie’), alias Willie the Actor (‘Willie de Acteur’), is opgenomen.

Voorzichtig, liefdevol, pakt hij de Ezra Pound in. Nu maak jij je los uit een kluwen mensen. En dan de Tennyson. Toe, kom nu de tuin in, Maud, ik sta hier alleen bij het hek. Zachtjes prevelt hij de regels voor zich uit. Zijn ogen worden vochtig. Zoals gewoonlijk. Ten slotte pakt hij het schrijfblok waarin hij had zitten schrijven toen de bewakers hem kwamen halen. Niet zijn roman, die hij onlangs heeft voltooid, maar een zelfmoordbrief, waaraan hij een uur na de afwijzing van de paroolcommissie was begonnen. Dat zul je nou altijd zien, denkt hij. De dood staat voor je deur, hijst zijn broek op, wijst met zijn wapenstok naar je – en verleent je vervolgens gratie.

Als Sutton klaar is met inpakken, mag hij van de onderdirecteur een paar mensen bellen. Eerst draait hij het nummer van zijn advocate, Katherine. Ze is uitzinnig van blijdschap.

Het is ons gelúkt, Willie. Het is ons gelúkt!

Hóé is het ons gelukt, Katherine?

Ze zijn het beu geworden om nog langer de strijd met ons aan te gaan. Het is Kerstmis, Willie, en ze waren het gewoon beu. Het was makkelijker om het bijltje erbij neer te gooien.

Ik weet hoe ze zich gevoeld moeten hebben, Katherine.

En de kranten hebben natuurlijk ook geholpen, Willie. De kranten stonden aan jouw kant.

En dat is ook de reden waarom Katherine een deal heeft gesloten met een van de grootste kranten. Ze noemt de naam van de krant, maar Willie is veel te druk in zijn hoofd, de naam dringt niet tot hem door. Willie zal razendsnel met het privévliegtuig van de krant naar Manhattan worden gevlogen en in een hotel worden ondergebracht en in ruil daarvoor zal hij hun exclusief zijn verhaal vertellen.

Helaas houdt dat in dat je Eerste Kerstdag met een verslaggever zult moeten doorbrengen in plaats van met je familie, voegt Katherine eraan toe. Vind je dat goed?

Sutton denkt aan zijn familie. Hij heeft ze al jaren niet meer gesproken. Hij denkt aan verslaggevers, daar heeft hij nog nóóit mee gesproken. Hij heeft het niet op verslaggevers. Maar dit is niet het moment om deining te veroorzaken.

Ik vind het best, Katherine.

Ken je misschien iemand die je bij de gevangenis kan oppikken en naar het vliegveld kan rijden?

Ik vind wel iemand.

Hij hangt op en draait het nummer van Donald, die pas opneemt als de telefoon negen keer is overgegaan.

Donald? Met Willie.

Met wie?

Met Willie. Wat ben je aan het doen?

O. Hoi. Ik zit met een biertje naar De vliegende non te kijken.

Luister. Het ziet ernaar uit dat ze me vanavond gaan vrijlaten.

Wórd je vrijgelaten of ga jij jezelf vrijlaten?

Helemaal volgens de regels, Donald. Ze gaan de deur opendoen.

Vallen Pasen en Pinksteren op één dag?

Geen idee. Voorlopig is het eerst nog Kerstmis. Kun je me ophalen bij de hoofdingang?

Bij die toren van Sneeuwwitje?

Daar, ja.

Tuurlijk.

Sutton vraagt aan Donald of hij een paar dingen voor hem mee kan brengen.

Wat je maar wilt, zegt Donald. Zeg het maar.

Een televisiewagen uit Buffalo komt ronkend tot stilstand voor de hoofdingang. Er springt een televisieverslaggever uit, die druk met zijn microfoon in de weer is. Hij draagt een pak van tweehonderd dollar, een kasjmieren overjas, grijze leren handschoenen, zilveren manchetknopen. De dagbladverslaggevers stoten elkaar aan. Manchetknopen – krijg nou wat!

De televisieverslaggever wandelt naar de dagbladverslaggevers en wenst iedereen een vrolijk kerstfeest. Van hetzelfde, mompelen ze. Dan is het stil.

Stille Nacht, zegt de televisieverslaggever.

Niemand lacht.

De verslaggever van Newsweek vraagt de tv-verslaggever of hij vanochtend Pete Hamill heeft gelezen in Post. Hamills welsprekende verweerschrift voor Sutton, zijn pleidooi voor Suttons vrijlating, geschreven als een brief aan de gouverneur, zou weleens de reden kunnen zijn dat ze hier allemaal staan. Hamill drong er bij Rockefeller op aan om rechtvaardig te zijn. Als Willie Sutton een directielid was geweest van General Electric of een voormalige directeur van het waterleidingbedrijf, in plaats van de zoon van een Ierse smid, zou hij nu op vrije voeten zijn.

De tv-verslaggever verstijft. Hij weet dat die krantenjongens denken dat hij niet leest, niet kan lezen. Ja, zegt hij, ik vond dat Hamill de spijker op zijn kop sloeg. Vooral met die zin over de banken. Er zijn tegenwoordig nogal wat mensen die, gezien de hoogte van de hypotheekrente, vinden dat het de banken zijn die óns beroven. En dat stukje over de hereniging van Sutton met een verloren liefde, daar kreeg ik een brok van in mijn keel. Willie Sutton zou de gelegenheid moeten krijgen om nog eenmaal op een bankje in Prospect Park te zitten om naar de eenden te kijken, of om een hotdog te kopen bij Nathan’s, of een oude vriendin te bellen om samen wat te gaan drinken.

Dat ontlokt een discussie. Verdient Sutton het eigenlijk wel om op vrije voeten te komen? Het is een schurk, zegt de verslaggever van Newsday, waarom wordt hij zo opgehemeld?

Omdat hij in delen van Brooklyn een god is, zegt de verslaggever van Post. Kijk alleen maar naar al die mensen die hiernaartoe zijn gekomen.

Er staan inmiddels ruim vijfentwintig verslaggevers en evenzoveel gewone burgers – misdaadfanaten, types die naar de politieradio luisteren, sensatiezoekers. Zonderlingen. Engerds.

Maar toch, zegt de verslaggever van Newsday, vraag ik me af … waarom?

Omdat Sutton bánken beroofde, zegt de tv-verslaggever, en wie kan er in godsnaam iets aardigs zeggen over bánken? Ze zouden hem niet alleen moeten vrijlaten, ze zouden hem de sleutel van de stad moeten geven.

Wat ik niet snap, zegt de verslaggever van Look, is waarom Rockefeller, een voormalig bankier, een bankrover vrij zou laten.

Rockefeller heeft de stem van de Ieren nodig, zegt de verslaggever van Times Union. Je kunt als gouverneur van New York niet herkozen worden zonder de stem van de Ieren, en Sutton is als een soort stoofpotje van Michael Collins, een handjevol Kennedy’s en de Ierse burgemeester van New York.

En toch is het een schurk, zegt de verslaggever van Newsday, die best weleens dronken zou kunnen zijn.

De tv-verslaggever lacht hem uit. Hij heeft de Life van vorige week onder zijn arm, met Charles Manson op de omslag. Hij houdt het tijdschrift omhoog: Manson kijkt hen dreigend aan.

Vergeleken bij deze gast en de Hells Angels en de soldaten die al die onschuldige mensen hebben afgeslacht in Mỹ Lai, is Willie Sutton een lieverdje, zegt de tv-verslaggever.

Ja, zegt de verslaggever van Newsday, hij is een echte pacifist. Hij is de Gandhi onder de gangsters.

Al die banken, zegt de tv-verslaggever, al die gevangenissen, en die man heeft nooit ook maar één schot gelost. Hij heeft nooit een vlieg kwaad gedaan.

En Arnold Schuster dan? bijt de verslaggever van Newsday de tv-verslaggever toe.

Ach, zegt de tv-verslaggever, Sutton had niets te maken met Schuster.

Wie zegt dat?

Ik zeg dat.

En wie mag jij dan wel zijn?

Ik zal je vertellen wie ik niet ben – ik ben niet de een of andere uitgebluste broodschrijver.

De verslaggever van Times komt tussenbeide. Jullie kunnen op Kerstavond niet op de vuist gaan over de vraag of iemand geweldloos is of niet.

Waarom niet?

Omdat ik er dan over moet schrijven.

Het gesprek komt weer op de gevangenisdirecteur. Beseft die eigenlijk wel dat het nu minstens vijftien graden onder nul is? O ja, reken maar dat hij dat weet. En hij geniet ervan. Het geeft hem een gevoel van macht. Iedereen geniet tegenwoordig van zijn macht. Mailer, Nixon, Manson, de Zodiac Killer, de politie – het is 1969, man, het Jaar van het Machtsgevoel. Waarschijnlijk zit de gevangenisdirecteur zich op dit moment kapot te lachen terwijl hij met een cognacje in de hand naar hen kijkt via zijn bewakingscamera’s. Het is niet genoeg dat ze hier met zijn allen betrokken zijn bij deze clusterfuck nee, ze moeten ook nog allemaal zo nodig de dupe worden van die cryptofascistische macholul!

Als jullie zin hebben, kunnen jullie in mijn reportagewagen komen zitten, zegt de tv-verslaggever. Daar is het warm. En er is tv. De vliegende non is net begonnen.

Gekreun.

Sutton ligt op zijn brits te wachten. Om zeven uur verschijnt Bewaker Rechts aan zijn deur.

Sorry, Sutton. Het gaat niet door.

Meneer?

Bewaker Links duikt op achter Bewaker Rechts. We hebben net nieuwe orders gekregen van de onderdirecteur, die zegt dat het niet doorgaat.

Gaat het niet door – waarom niet?

Waarom niet wát?

Waarom niet, meneer?

Bewaker Rechts haalt zijn schouders op. Onenigheid tussen Rockefeller en de paroolcommissie. Ze kunnen het niet eens worden over wie er verantwoordelijk is, of wat er in het perscommuniqué moet komen te staan.

Dus ik word niet …?

Nee.

Sutton kijkt naar de muren, de tralies. Naar zijn polsen. De paarse aders, dik en kronkelig. Hij had het moeten doen toen hij de kans had.

Bewaker Rechts begint te lachen. Bewaker Links ook. Grapje, Sutton. Opstaan.

Ze doen de deur open en brengen hem naar de kleermaker. Hij doet zijn gevangeniskloffie uit, trekt een kraakhelder, nieuw wit overhemd aan, een nieuwe blauwe stropdas, een nieuw zwart pak met twee knopen. Hij trekt zijn nieuwe zwarte sokken aan, laat zijn voeten in zijn nieuwe zwarte brogues glijden. Hij draait zich om naar de spiegel. Nú kan hij zijn oude flair zien.

Hij kijkt naar Kleermaker. Hoe zie ik eruit?

Kleermaker rammelt met zijn munten en knopen en steekt zijn duim op.

Sutton kijkt naar de bewakers. Niets.

Bewaker Rechts loopt in zijn eentje met Sutton over Times Square, dan langs het kantoor naar de hoofdingang. Jezus, wat is het koud. Sutton omklemt de tas met zijn bezittingen en negeert de krampende, brandende, vlammende pijn die omlaagtrekt in zijn been. Zijn slagader wordt opengehouden door een plastic buisje en hij heeft het gevoel dat het elk moment kan knakken als een rietje.

Je moet geopereerd worden, zei de dokter nadat hij het buisje er twee jaar geleden in had gezet.

Als ik wacht met die operatie, raak ik dan mijn been kwijt, dokter?

Nee, Willie, dan raak je je been niet kwijt – dan ga je dood.

Maar Sutton had ermee gewacht. Hij wilde zich niet overleveren aan de een of andere gevangenisdokter. Hij zou niet eens zijn portemonnee toevertrouwen aan een gevangenisdokter. Nu lijkt het erop dat hij de juiste beslissing heeft genomen. Misschien kan hij wel geopereerd worden in een echt ziekenhuis en de ingreep bekostigen van de opbrengst van zijn roman. Als hij tenminste nog tijd heeft. Als hij tenminste deze avond overleeft, dit moment. Morgen.

Bewaker Rechts voert Sutton om de metaaldetector heen, om een tafel waar de bezoekers zich moeten aanmelden, naar de zwarte ijzeren deur. Bewaker Rechts doet hem van het slot. Sutton doet een stap naar voren. Hij kijkt om naar Bewaker Rechts, die hem de afgelopen zeventien jaar heeft gekleineerd en geslagen. Bewaker Rechts heeft de brieven van Sutton gecensureerd, heeft hem zijn boeken afgenomen, hem zeep en pennen en toiletpapier geweigerd, hem in het gezicht geslagen als hij vergat zijn zinnen af te sluiten met ‘meneer’. Bewaker Rechts zet zich schrap – dit is het moment waarop gevangenen dikwijls hun hart willen luchten. Maar Sutton glimlacht alsof er binnen in hem iets opengaat als een bloem. Vrolijk kerstfeest, knul.

Argwaan en verbazing bij Bewaker Rechts, die nog één tel wacht. Twee tellen. Dan: Ja. Vrolijk kerstfeest, Willie. Het ga je goed.

Het is bijna acht uur.

Bewaker Rechts duwt de deur open en Willie Sutton loopt naar buiten.

Een fotograaf van Life roept: Daar is-ie! Een horde verslaggevers rent op hem af. De zonderlingen en engerds dringen op. Televisiecamera’s richten zich op Suttons gezicht. Lichten, feller dan de zoeklichten van de gevangenis, schijnen in zijn azuurblauwe ogen.

Hoe voelt het om vrij te zijn, Willie?

Denk je dat je ooit nog een bank gaat beroven, Willie?

Wat heb je te zeggen tegen de familie van Arnold Schuster?

Sutton wijst naar de volle maan. Kijk, zegt hij.

De horde verslaggevers, de groep burgers en een aartscrimineel kijken omhoog naar de avondhemel. Het is voor het eerst in zeventien jaar dat Sutton oog in oog staat met de maan – het beneemt hem de adem.

Kijk, zegt hij weer. Kijk nou toch die prachtige heldere avond die God voor Willie heeft gemaakt.

Dan ziet Sutton verderop, achter het gedrang van de verslaggevers, een man met peenhaar en hardnekkige oranje sproeten, die tegen een rode Pontiac gto uit 1967 geleund staat. Sutton zwaait; Donald komt op hem afrennen. Ze schudden elkaar de hand. Donald duwt een paar verslaggevers aan de kant en neemt Sutton mee naar de gto. Wanneer Sutton zich op de passagiersstoel heeft geïnstalleerd, slaat Donald het portier dicht en duwt nog een verslaggever opzij, gewoon voor de lol. Hij rent om de auto heen, springt achter het stuur en trapt het gaspedaal in. Daar gaan ze, en ze werpen een stuifregen van modder en sneeuw en strooizout op. De verslaggever van Newsday zit helemaal onder. Zijn gezicht, zijn borst, zijn hemd, zijn overjas. Hij kijkt omlaag naar zijn kleren en dan naar zijn collega’s.

Wat ik al zei: het is een schurk.

Sutton zwijgt. Donald laat hem zwijgen. Donald weet er alles van. Donald is negen maanden geleden uit Attica ontslagen. Ze staren allebei naar de ijzige weg en de bevroren bossen en Sutton probeert zijn gedachten op een rijtje te krijgen. Na een paar kilometer vraagt hij aan Donald of hij heeft gevonden wat hij hem aan de telefoon heeft gevraagd.

Ja, Willie.

Leeft ze nog?

Weet ik niet. Maar ik heb haar laatst bekende adres gevonden.

Donald geeft hem een witte envelop. Sutton houdt hem vast als een miskelk. Zijn gedachten gaan terug. Terug naar Brooklyn. Terug naar Coney Island. Terug naar 1919. Nog niet, houdt hij zichzelf voor, nog niet. Hij zet zijn gedachten stil, iets waar hij in de loop van de jaren goed in is geworden. Te goed, volgens een van de gevangenispsychiaters.

Hij schuift de envelop in de binnenzak van zijn nieuwe pak. Twintig jaar geleden dat hij een binnenzak heeft gehad. Het is altijd zijn lievelingszak geweest, de zak waarin hij de goeie spullen bewaarde. Verlovingsringen, geëmailleerde sigarettenkokers, leren portefeuilles van Abercrombie. Pistolen.

Donald vraagt wie ze is en waarom Sutton haar adres nodig heeft.

Dat kan ik je beter niet vertellen, Donald.

Wij hebben geen geheimen voor elkaar, Willie.

We hebben alleen maar geheimen voor elkaar, Donald.

Ja. Dat klopt, Willie.

Sutton kijkt naar Donald en herinnert zich waarvoor Donald in de gevangenis heeft gezeten. Een maand nadat Donald zijn werk op een vissersboot was kwijtgeraakt, twee weken nadat Donalds vrouw hem had verlaten, zei een man in een café tegen Donald dat hij er afgepeigerd uitzag. Donald, die dacht dat de man hem beledigde, gaf hem een dreun en de man beging de fout om terug te slaan. Donald, voormalig worstelaar, nam de man in een wurggreep en brak zijn nek.

Sutton zet de radio aan. Hij is op zoek naar nieuwsberichten, maar vindt niets. Hij laat hem op een muziekzender staan. De muziek is grillig, levendig – anders.

Wat is dit, Donald?

De Beatles.

Dus dit zijn nou de Beatles.

Kilometerslang zwijgen ze. Ze luisteren naar Lennon. De tekst doet Sutton aan Ezra Pound denken. Hij geeft een klopje op de boodschappentas op zijn schoot.

Donald schakelt terug en kijkt Willie aan. Heeft de naam in de envelop iets te maken met … je weet wel?

Sutton kijkt Donald aan. Met wie?

Je weet wel. Met Schuster?

Nee. Natuurlijk niet. Jezus, Donald, hoe kom je daar nou bij?

Ik weet het niet. Gewoon een gevoel.

Nee, Donald. Nee.

Sutton steekt een hand in zijn binnenzak. Hij denkt na. Nou, zegt hij, misschien ook wel, via een omweg. Alle wegen leiden uiteindelijk naar Schuster, niet, Donald?

Donald knikt. Rijdt. Je ziet er goed uit, Willie Boy.

Ze zeggen dat ik op sterven na dood ben.

Gelul. Jij gaat nooit dood.

Nee. Tuurlijk niet.

Je zou niet eens dood kúnnen, al zou je het willen.

Hm. Je hebt geen idee hoe waar dat is.

Donald steekt twee sigaretten op en geeft er een aan Sutton. Zin om wat te gaan drinken? Zou dat nog lukken voordat je vlucht vertrekt?

Wat een interessant idee. Een bel Jameson zou er wel in gaan, zoals mijn Daddo altijd zei.

Donald neemt een afslag en parkeert bij een mistroostig wegrestaurant. De bar is versierd met hulst en kerstverlichting. Sutton heeft geen kerstverlichting meer gezien sinds zijn geliefde Dodgers in Brooklyn waren. Hij heeft geen andere verlichting gezien dan de oogverblindend felle tl-buizen in de gevangenis en het kale peertje van zestig watt in zijn cel.

Kijk, Donald. Kérstverlichting. Je weet pas dat je in de hel bent geweest als een sliert gekleurde lampjes langs een armetierige bar er nog mooier uitziet dan een kermis.

Donald maakt een hoofdbeweging in de richting van het meisje achter de bar, een jonge blondine in een strakke paisleybloes en een minirokje. Over mooi gesproken, zegt Donald.

Sutton staart naar het meisje. Toen ik werd opgesloten, hadden ze nog geen minirokjes, zegt hij zachtjes, eerbiedig.

Je komt terug in een andere wereld, Willie.

Donald bestelt een biertje. Sutton vraagt om een Jameson. De eerste slok is hemels. De tweede lekkerder dan seks. De derde een combinatie van beide. Sutton slaat de rest in één keer achterover, lacht, geeft een klap op de bar en bestelt nog een borrel.

Op de tv boven de bar is het journaal.

Ons belangrijkste nieuws vanavond. Willie ‘de Acteur’ Sutton, de meest succesvolle bankrover in de geschiedenis van Amerika, is vrijgelaten uit de Attica-gevangenis. Totaal onverwacht heeft gouverneur Nelson Rockefeller …

Sutton staart naar de houtnerf van de bar en denkt: Nelson Rockefeller, zoon van John D. Rockefeller jr., kleinzoon van John D. Rockefeller sr., goede vriend van … Nog niet, houdt hij zichzelf voor.

Hij steekt zijn hand in zijn binnenzak en betast de envelop.

Dan verschijnt Suttons gezicht op het scherm. Zijn gezicht zoals het vroeger was. Een oude politiefoto. Niemand aan de bar herkent hem. Sutton kijkt even met een ironisch lachje en een knipoog naar Donald. Ze kennen me niet. Ik kan me de laatste keer niet herinneren, Donald, dat ik in een ruimte vol mensen zat die me niet kennen. Voelt goed.

Donald bestelt nog een rondje. En nog een.

Ik hoop dat jij geld op zak hebt, zegt Sutton. Ik heb alleen twee cheques van gouverneur Rockefeller.

Die waarschijnlijk niet eens gedekt zijn, zegt Donald met dubbele tong.

Hé, Donald, zal ik je een truc laten zien?

Altijd leuk.

Sutton loopt hinkend langs de bar. Hij komt hinkend terug. Tadá.

Donald knippert met de ogen. Ik snap het geloof ik niet.

Ik ben van hier naar daar gelopen zonder dat een bewaker me lastigviel. Zonder dat ik werd lastiggevallen door een medegevangene. Drie meter – dat is een halve meter meer dan de lengte van die klotecel van me, Donald. En ik hoefde tegen niemand ‘meneer’ te zeggen, niet toen ik ging en niet toen ik terugkwam. Heb je ooit zoiets geweldigs gezien?

Donald moet lachen.

Ach, Donald, dat ik nou toch vrij ben. Echt vrij. Dat valt niet te beschrijven aan iemand die nooit in de bak heeft gezeten.

Iedereen zou een tijd moeten zitten, zegt Donald, een boer onderdrukkend, zodat iedereen het kan snappen.

Tijd. Willie kijkt naar de klok boven de bar. Godsamme, Donald, we moesten maar eens gaan.

In kennelijke staat rijdt Donald over spekgladde landweggetjes. Tot tweemaal toe slippen ze de berm in. De derde keer raken ze bijna een sneeuwbank.

Wil het rijden nog wel lukken, Donald?

Kut, nee, Willie, wat dacht je?

Sutton grijpt zich vast aan het dashboard. Hij staart naar de lichtjes van Buffalo in de verte. Hij herinnert zich dat hier speedboten aankwamen met gesmokkelde drank uit Canada. In de jaren twintig, zegt Sutton, was dit hele gebied in de greep van Poolse bendes.

Donald snuift. Poolse gangsters … wat deden die dan, mensen onder schot houden en ze hun eigen portemonnee geven?

Ze zouden je tong uit je mond hebben gesneden als ze je dat hadden horen zeggen. Vergeleken met de Polen waren wij Ieren maar koorknapen. En de Poolse smerissen waren het wreedst van allemaal.

Ik ben geschokt, zegt Donald met zwaar aangezet sarcasme.

Wist je dat president Grover Cleveland hier scherprechter is geweest?

Echt?

Het was zijn taak om de strop om iemand zijn nek te knopen en hem door het valluik te laten zakken.

Werk is werk, zegt Donald.

Ze noemden hem de Beul van Buffalo. En vervolgens kwam zijn gezicht op het briefje van duizend dollar.

Ik hoor al dat je je nog steeds in de Amerikaanse geschiedenis verdiept, Willie.

Ze komen aan bij het privévliegveld. Daar worden ze opgewacht door een jongeman met een hoekig hoofd en een diep kuiltje in zijn vierkante kin. De verslaggever, neemt hij aan. Hij schudt Sutton de hand en stelt zich voor, maar Sutton is nog beschonkener dan Donald en de naam ontgaat hem.

Aangenaam kennis te maken, knul.

Insgelijks, meneer Sutton.

Verslaggever heeft dik bruin haar, diepzwarte ogen en een stralende tandpastaglimlach. Op allebei zijn gladde wangen gloeit een rood blosje, misschien van de kou, maar waarschijnlijk van pure gezondheid. Nog benijdenswaardiger is de neus van Verslaggever. Smal en kaarsrecht.

Het is maar een heel korte vlucht, zegt hij tegen Sutton. Kunnen we?

Sutton kijkt naar de laaghangende bewolking, naar het vliegtuig. Hij kijkt naar Verslaggever. Dan naar Donald.

Meneer Sutton?

Nou, knul. Om je de waarheid te zeggen wordt dit de eerste keer dat ik ga vliegen.

O. O! Tja. Het is echt volkomen veilig. Maar als u liever morgenochtend wilt vertrekken …

Nee. Hoe sneller ik in New York ben, hoe beter. De mazzel, Donald.

Vrolijk kerstfeest, Willie.

Er zijn vier stoelen in het vliegtuig. Twee voorin en twee achterin. Verslaggever installeert Sutton achterin, doet hem zijn gordel om en gaat dan zelf voorin naast de piloot zitten. Er dwarrelen een paar sneeuwvlokken omlaag als ze over de startbaan taxiën. Dan staan ze weer stil en praat de piloot in de radio en de radio praat krakend terug met getallen en codes, en ineens herinnert Sutton zich de eerste keer dat hij in een auto reed. Die gestolen was. Nou ja, gekocht met gestolen geld. Geld dat Sutton had gestolen. Hij was bijna achttien en in die nieuwe auto rijden voelde als vliegen. Nu, vijftig jaar later, gaat hij door de lucht vliegen. Hij voelt een pijnlijke druk opkomen in zijn hartstreek. Dit is niet veilig. Hij leest dagelijks in de krant over weer een vliegtuig dat in brokstukken verspreid ligt op een bergtop, in een veld of een meer. Met de zwaartekracht valt niet te spotten. De zwaartekracht is een van de weinige wetten die hij nooit heeft overtreden. Hij zou nu liever in Donalds gto zitten, slingerend over landweggetjes. Misschien kan hij Donald betalen om hem naar New York te rijden. Misschien moet hij de bus nemen. Verdomme, hij gaat wel lopen. Maar eerst moet hij uit dit vliegtuig zien te komen. Hij rukt aan zijn veiligheidsgordel.

De motor giert oorverdovend en het vliegtuig steigert als een paard en raast verder over de startbaan. Sutton denkt aan de astronauten. Hij denkt aan Lindbergh. Hij denkt aan de kale man in de rode lange onderbroek die zich op Coney Island uit een kanon liet schieten. Hij sluit zijn ogen, doet een schietgebedje en omklemt krampachtig zijn boodschappentas. Als hij zijn ogen weer opent, lacht de volle maan hem door het raampje stralend toe.

Binnen veertig minuten zien ze de lichtjes van Manhattan. Dan het Vrijheidsbeeld, dat stralend groen en goudkleurig in de haven staat. Sutton drukt zijn gezicht tegen het raampje. De eenarmige godin. Ze zwaait naar hem, wenkt hem. Roept hem naar huis.

Het vliegtuig helt over en duikt omlaag naar LaGuardia. De landing verloopt soepel. Terwijl ze vaart minderen en over de landingsbaan taxiën, draait Verslaggever zich om naar Sutton. Alles in orde, meneer Sutton?

Zullen we nog eens?

Verslaggever lacht.

Ze lopen zij aan zij over het natte, nevelige tarmac naar een gereedstaande auto. Sutton denkt aan Bogart en Claude Raines. Ze hebben weleens gezegd dat hij een beetje op Bogart lijkt. Verslaggever is aan het praten. Meneer Sutton? Hoorde u wat ik zei? Ik neem aan dat uw advocate u alles heeft uitgelegd over morgen?

Ja, knul.

Verslaggever kijkt op zijn horloge. Eigenlijk moet ik vandaag zeggen. Het is al één uur.

O, echt? zegt Sutton. De tijd heeft alle betekenis verloren. Niet dat hij die ooit heeft gehad.

U bent ervan op de hoogte dat uw advocate ermee heeft ingestemd dat wij de exclusieve rechten krijgen van uw verhaal? En u bent ervan op de hoogte dat wij graag de plekken willen bezoeken waar u vroeger nogal eens kwam, de plaatsen, eh, delict?

Waar slapen we vannacht?

In het Plaza.

Wakker worden in Attica, naar bed gaan in het Plaza. Jezus, Amerika ten voeten uit.

En, meneer Sutton, als we eenmaal zijn ingecheckt mag u alles bestellen wat u maar wilt bij de roomservice, maar ik moet u dringend verzoeken om het hotel niet te verlaten.

Sutton kijkt naar Verslaggever. De knul is nog geen vijfentwintig, schat Sutton, maar hij kleedt zich als een ouwe lul. Trenchcoat met bontkraag, donkerbruin pak, kasjmieren sjaal, bruine brogues. Hij kleedt zich verdomme als een bankier, denkt Sutton.

Mijn redacteuren, meneer Sutton. Ze staan erop dat wij de eerste dag het alleenrecht op u hebben. Dat houdt in dat niemand u mag citeren of een foto van u mag maken. Dus we moeten ervoor zorgen dat niemand weet waar u bent.

Ik ben met andere woorden dus jouw gevangene, knul.

Verslaggever lacht zenuwachtig. O nee, zo zou ik het niet willen noemen.

Je houdt me in verzekerde bewaring.

Eén dagje maar, meneer Sutton.