Lars Saabye Christensen

Saabyes Circus

Uit het Noors vertaald door Paula Stevens

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van norla (Oslo)

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Saabyes Cirkus, verschenen bij Cappelen

Oorspronkelijke tekst © J.W. Cappelens Forlag as, 2006

Nederlandse vertaling © Paula Stevens en De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp- en illustratie © Stian Hole, Noorwegen

isbn 978 90 445 2558 8

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Ik viel in Parijs. Pal voor de ogen van mijn uitgevers en vertalers, niet alleen die uit Europa, de vs en Zuid-Amerika, maar ook die uit Australië, Nieuw-Zeeland en Japan, en niet te vergeten de journalisten die deze avond uiteraard aanwezig waren, viel ik dus van het podium van het eerbiedwaardige auditorium 2, tijdens de grote boekenbeurs van Parijs, op 4 maart 2005, om 19.03 uur. Ik was daar uitgenodigd om te spreken over de kenmerken van de Scandinavische literatuur, nader bepaald de Noorse roman, wat hen betrof de mijne, als ik daar Scandinavische, of Noorse kenmerken in kon ontdekken, en als ik iets wilde vertellen over hoe of waarom ik überhaupt schrijver was geworden, dan moest ik dat ook vooral niet laten. De kaders waren, om het heel netjes te zeggen, ruim, en dat had me misschien alerter moeten maken dan ik was, meewind maakt je vaak sloom, slordig, onverschillig bijna, en ik had, moet ik toegeven, de wind mee, zoals dat heet. Ik bevond me dus in de gevarenzone, zonder dat zelf te weten. In die toestand liep ik de vijf treden naar het smalle, wankele podium op, dat daar voor deze gelegenheid was neergezet en dat totaal uit de toon viel bij het verder zo grandioze interieur. Het was waarschijnlijk gehuurd van een firma die ook sportclubs, veertiende-julicomités en kerkbazaars tot zijn klanten rekende. Zo zag het eruit. Het applaus brak los zodra ik me vertoonde en verstomde weer even snel. Er hing verwachting in de lucht. Ik maakte een buiging. In de zak van mijn colbertje zat een spiekbriefje, waar ik slechts drie woorden op had geschreven, drie trefwoorden die verband hielden met het veelomvattende thema van de avond, namelijk wat kenmerkend was voor de Scandinavische literatuur, nader bepaald de Noorse roman, en hoe, of waarom, ik schrijver was geworden, als ik kans zag daar iets over te vertellen, en die woorden waren ‘tijd’, ‘zwijgen’, ‘melancholie’. Ik had de organisatoren van tevoren zowel schriftelijk als mondeling om een stoel gevraagd waarop ik kon zitten, want ik word snel wiebelig en duizelig als ik staande moet praten, dat heeft iets met mijn ademhaling en mijn hartritme te maken, de artsen noemen het een supraventriculaire extrasystole, als ik veilig op een stoel zit slaat mijn hart rustig en gestaag, als een metronoom van vlees en bloed, maar als ik sta slaat mijn hart aan de lopende band over, alsof er een dolle hond in mijn borstkas vastgeketend zit. En de stoel was niet vergeten. Hij stond tegen de muur, die was bedekt met een enorme kaart van heel Scandinavië, en het was een teleurstellend gewone houten stoel, zo’n beetje als de stoelen die je vroeger op school had, of die vaak het enige meubilair zijn in naargeestige wachtkamers van hardhandige tandartsen, met een zitting en rug van dun fineer en zonder armleuningen. Je moest absoluut je mannetje staan om vanaf deze stoel geïnspireerd over literatuur te praten, dat begreep ik wel, maar ik maakte me geen zorgen, want ik had immers de wind mee. Toch vond ik het ongepast dat ik zo dicht bij de kaart van Scandinavië zat, ik bedekte zo’n beetje heel Denemarken, dat kon erg storend zijn, vanuit het publiek gezien. Daarom trok ik de stoel naar de rand van het podium. Dat had ik niet moeten doen. Toen ik ging zitten en ik mijn naam wilde noemen, merkte ik dat de stoel wankelde en ik wist ook, meteen, dat het te laat was om op te staan. Voordat ik een woord had kunnen zeggen, begon ik al te vallen. De ene stoelpoot stond niet meer op het podium. De stoel kantelde naar voren. Ik zag nog net dat de klok bij de deur achter in de zaal 19.03 uur aanwees. Ik zag nog net alle glimlachende, vriendelijke gezichten die nog niet hadden gezien wat er gebeurde. En dit ene moment dijde uit in al zijn gruwelijkheid en bevroor tot een schuin litteken op mijn hoge voorhoofd. Zo viel ik in Parijs. De stoel schoot onder me vandaan. Ik dook richting publiek, richting vloer, richting afgrond. Sommige mensen spreken wel van een vrije val. Of ze liegen, of ze weten niet waar ze het over hebben. Want geen enkele val is vrij. Wie valt is onvrij. Mijn val was zo onvrij als alleen een publiekelijke val kan zijn. Nooit ben ik minder vrij geweest. Ik verloor niet alleen mijn evenwicht, maar ook mijn waardigheid. Als een lappenpop, een dolle marionet, met onzichtbare draden bevestigd aan de grillige vingers van een gemene god, hing ik daar in de lucht, tussen podium en publiek, tussen kroonluchter en parket, en ik hoorde al kreten, de verschrikte kreten van het publiek, ik hoorde al voetstappen dichterbij komen, ik zag dat de klok bij de deur nog steeds 19.03 uur aangaf, ik begon al te bedenken hoe ik me uit deze beschamende situatie, dit verschrikkelijke optreden zou kunnen redden, met behoud van een greintje, een zweem, een vleugje eer, ik zou stokstijf op de grond kunnen blijven liggen, ongeacht hoeveel of hoe weinig pijn ik had zou ik voor dood kunnen blijven liggen en zo pech verheffen tot noodlot, een ongelukje tot een catastrofe, de lach tot een traan, er zouden dokters en een ambulance geroepen worden, er moest een reanimatiepoging aan te pas komen, en later, als ik in een rolstoel zat, van nek tot tenen verlamd, kon ik de waardeloze firma aanklagen die dit scheve podium had gebouwd, dit hellende vlak, ik zou de man of vrouw kunnen aanklagen die deze belachelijke stoel tegen de muur had gezet, ik zou de hele boekenbeurs kunnen aanklagen en ik kon zelfs Parijs, Chirac, Le Pen, de Eiffeltoren en Proust een proces aandoen. Aan de andere kant kon ik ook erbarmen tonen en iedereen vergeven. Maar zo ver kwam ik niet. Ik stak mijn beide armen in de lucht, alsof ik hen voorgoed vaarwel zwaaide, of alsof ik een laatste, pathetische poging deed me ergens aan vast te grijpen, aan een onmogelijk houvast, de schaduw van mijn leven, een ruwe trapeze in de blauwe koepel van de herinnering, en in dat ogenblik, dat voortdurende ogenblik, kon ik mezelf in de Bygdøy allé zien staan, voor Bruns Muziekhandel, ik bewonderde de elektrische gitaar die in de etalage stond, tussen trompetten en trekharmonica’s, een fiëstarode Fender Stratocaster met een geschroefde hals van esdoornhout, een greepplank van esdoornhout, een volumeknop en drie single-coil-microfoons en het enige wat ik wist was dat ik die gitaar móést hebben. Ik noemde al even de Bygdøy allé, dat ik daar stond, in die voorname straat met zijn statige gevels in neorenaissance- en barokstijl, de Parijse boulevard van Oslo, die van de Lapsetorv naar de Frognerbaai en het buitenverblijf van de koning wijst en die niet in de laatste plaats onsterfelijk is geworden, als ik het zo sterk mag uitdrukken, en dat doe ik, door het lied ‘Als de kastanjes bloeien in de Bygdøy allé’, voor eens en voor altijd met soepele bravoure uitgevoerd door Jens Book-Jensen. Maar de kastanjes bloeiden nu niet. Die begonnen los te laten van de takken en binnenkort zouden deze groene granaten, de zee-egels van het plantenrijk, zich in de schedels boren van nietsvermoedende voorbijgangers, die elke herfst weer even verrast waren wanneer de kastanjes in de Bygdøy allé vielen, behalve degenen die een hoed droegen, en dat deden de meesten eigenlijk, zowel mannen als vrouwen, in de Bygdøy allé. Dat gezegd hebbende kan ik net zo goed ook de datum noemen, een verhaal is namelijk gebaat bij een nuchter tijdstip, een verhaal vindt namelijk niet alleen plaats op een plaats, die vindt plaats in de tijd en de tijd is ook een plaats: 10 september 1965, ik was op weg van school naar huis, ik zat in de eerste klas van de middelbare school, op Vestheim, en was dus hier voor Bruns Muziekhandel in de Bygdøy allé blijven staan om voor de zoveelste keer de elektrische gitaar in de etalage te bewonderen. En mocht het iemand interesseren wat er die dag verder nog in de wereld gebeurde, dan kan ik melden dat de Hongaarse Gyula Zsivotsky een nieuw record kogelslingeren vestigde met een worp van 73,74 meter tijdens een wedstrijd in Debrecen, dat de Rolling Stones de Britse hitlijsten aanvoerden met ‘Satisfaction’ en dat er het etmaal ervoor 58,7 millimeter neerslag was gemeten in het weerstation van Oslo, Blindern, een nieuw record voor dat station. Nu was het echter droog, met een zweem guurte in de lucht, de voeg tussen herfst en zomer. Maar dat heeft weinig met de zaak te maken, het is slechts het rammelende raamwerk van het verhaal. Het gaat om het prijskaartje dat aan een touwtje aan de stemplug van de laagste snaar hing: 2.250 kronen. Ik had 50 øre op zak, 43 kronen op mijn rekening bij de Djosclub, wat de afkorting was van De Jonge Spaardersclub, en die rekening was tot de volgende zomer geblokkeerd met prikkeldraad en hangsloten en ik kreeg 3 kronen zakgeld per week, als ik het vuilnis naar beneden bracht, mijn eten opat, mijn kamer opruimde en me verder ook netjes gedroeg, met andere woorden: een muur van kapitaal, een heel schip met geld, een duizelingwekkend bedrag scheidde mij van de gitaar, en niet alleen de pasgezeemde etalageruit, die deze verleiding alleen nog maar groter maakte. Een erfenis hoefde ik binnenkort ook niet te verwachten, want mijn ouders waren nog maar halverwege het leven, zoals ze elke zaterdag plachten te zeggen, en relatief gezond, al had mijn moeder hoofdpijn bij volle maan en klaagde mijn vader soms over pijn in zijn rug, maar dat deden alle vaders in de buurt, vooral op zondagmiddag, als een nieuwe werkweek hun ruggengraat als een trekharmonica samenperste tussen hun nek en hun riem, er zou natuurlijk een ongeluk kunnen gebeuren, ongelukken gebeurden, en de meeste ongelukken gebeuren zelfs thuis, waar Noren het leeuwendeel van hun leven doorbrengen, thuis dus, mijn moeder zou bijvoorbeeld van het keukentrapje kunnen storten zodat haar hoofd tegen de deurpost verbrijzelde, en mijn vader zou een beroerte kunnen krijgen als hij thuiskwam van zijn werk en hij haar zo op de vloer aantrof, maar zo ver dacht ik niet, het was zondig om zulke gedachten te denken, want stel dat die gedachten bewaarheid werden, wat dan? Ik kon de gitaar natuurlijk stelen, maar hoe steel je een elektrische gitaar zonder gepakt te worden, een Mars, een waterijsje of een hockeypuck, dat was wat anders, die stak je gewoon snel in je zak, onder je jas, in je laars, niet dat ik dat ooit had gedaan, dat had ik alleen anderen zien doen, jongens uit mijn klas die al een strafblad hadden, maar een Fender Stratocaster nam meer plaats in beslag, zo’n instrument stelen was geen jatten meer, dat was een regelrechte roofoverval, daar moest je waarschijnlijk een masker voor hebben, een coltrui, een lage stem en een wapen, die mogelijkheid wees ik, met andere woorden, meteen van de hand. En ik was volgend jaar pas weer jarig, en het duurde nog drie maanden en twee weken tot de Kerst en ook al was het gisteren Kerst geweest dan had ik nog geen elektrische gitaar gekregen, al had die als enige op mijn verlanglijstje gestaan, die fiëstarode Fender Stratocaster, en een stel flappen pikken uit de huishoudpot in de derde la rechts van het dressoir in de woonkamer betekende rechtstreeks naar de gevangenis gaan, aangezien vader kassier was bij de bank op de Solli plass, en dat niet alleen, hij was hoofdkassier, wat betekende dat als het op cijfers aankwam alleen de minister van Financiën, oom Dagobert en God boven hem stonden en er ontsnapte hier in huis nog geen øre aan zijn controle. Mijn moeder was overigens meestal thuis, afgezien van een dag of twee in de maand, dan was ze weg en tevreden, en die dag, meestal een maandag, stond ze achter de toonbank bij Lunds Camera & Film in de Tidemands gate, soms mocht ze ook foto’s ontwikkelen in de donkere kamer achter de winkel, en dan roken moeders vingers de hele week nog naar mysterieuze chemicaliën en alles wat ze aanraakte veranderde in foto’s, zelfs ik werd, als ze een hand op mijn voorhoofd legde en me welterusten wenste, een foto die zich vermengde met andere dromen. Maar dat mag je voorlopig ook allemaal rustig vergeten. Ik zal je tijdig weer aan mijn ouders herinneren. Het enige wat je hoeft te onthouden is de elektrische gitaar, het prijskaartje, 2.250 kronen, en dat ik blut was.

Maar wat nu?

Ik had meteen naar huis kunnen gaan, mijn huiswerk voor het eten af kunnen maken en dan de rest van de avond een beetje zitten niksen terwijl ik luisterde naar de weemoedige, hopeloze opera die de bewoners in de portiek opvoerden, of ik nu wilde of niet, want de wanden waren dunner dan boterhampapier in dit gebouw, dat in de volksmond in de buurt, of in elk geval in deze straat, Het Gebit werd genoemd, waarschijnlijk vanwege de smalle zogenoemde Franse balkonnetjes, die met een beetje goede of slechte wil, het is maar hoe je het bekeek, deden denken aan een kunstgebit dat al minstens een mensenleven niet was gepoetst. Wat mij betreft had het gebouw beter De Mondholte kunnen heten. Er hing hier behoorlijk wat slechte adem. En ik hoefde niet eens mijn oor tegen het bruine behang te leggen om water en diarree vlak langs mijn kamer te horen stromen, en elke nacht hoorde ik, of ik nu wilde of niet, Gundersens waanzinnige geschreeuw als het hem allemaal te veel werd tussen de lege flessen op de bovenste verdieping en dat was vrijwel altijd, om nog maar te zwijgen van het fluiten in de woning onder ons, het eeuwige fluiten dat, naar we dachten, nooit zou ophouden, maar dat toch een keer deed, ophouden, en dat was niet op een mooie dag, en niet te vergeten de stenen van Tom Curling die op alle tijdstippen van de dag over het linoleum gleden en in ‘het huis’ achter het fornuis belandden. Het enige waar ik een beetje trots op kon zijn als het om de plek waar ik woonde ging, was het adres. Ik woonde in de August aveny – de Augustus Avenue. Er zijn niet veel avenues in Noorwegen, ik ken verder nog maar één andere en die ligt ergens op Bygdøy. Zelfs de koning woont niet aan een avenue. Maar ik dus wel, op de heuvel tussen de weelderige Robsahmtuin en de schuilkelder die in de oorlog door de Duitsers was gebouwd en waar vijf dode soldaten in volledig uniform schenen te liggen die nog steeds bevelen opvolgden. Er wordt gezegd dat de August aveny zijn naam heeft gekregen omdat augustus de maand is die het dichtst bij alle jaargetijden ligt. Maar genoeg daarover. Ik zou verder kunnen lopen door de weidse, verlaten straten die langzaam omhooglopen naar Skillebekk, zoals ik gewoonlijk deed, en daar verdwijnen in loof, dromen en de vergeelde refreinen van popsongs. Dat was mijn vlucht. Dat was mijn t vroost. En vooral deze regels kreeg ik niet uit mijn hoofd: Listen, do you want to know a secret? Ik liep via veel omwegen door de straten die ooit van mij zouden zijn en ik hoorde inwendig dat liedje, dat zowel triest als vrolijk was, snel en langzaam, maar ik luisterde vooral naar de woorden: Listen, do you want to know a secret, do you promise not to tell. Of ik zou hard tegen een kastanjeboom kunnen schoppen om zo de herfst te bespoedigen en de winter maar weer achter de rug te hebben. Maar toen kwam er een klant uit de winkel, een oudere heer met glimmende schoenen, beige handschoenen en een natgekamde snor, smal als een zijderups. Ik wist wie dat was, al wist hij niet wie ik was. Wie wist dat eigenlijk wel? Mijn ouders? Mijn leraren? Mijn klasgenoten? Die in elk geval niet. Niemand wist wie ik was. Daar was ik van overtuigd. Ik was onzichtbaar. Ik ging op in de omgeving. Ik had een naam, maar geen lichaam, geen gezicht. Als ik ’s avonds naar bed ging, trof ik alleen een klerenhanger aan, van gedraaid staaldraad, waar ik mijn pyjama op kon hangen en als ik geluk had, was mijn moeder in de donkere kamer geweest en wist ze mijn ogen een fractie van een seconde te fixeren voordat ook die in mijn dromen verdwenen. Ik herinner me dat iemand ooit tegen me zei: ‘Jij hebt zulke mooie ogen.’ Ik voelde me beledigd, nee, niet beledigd, ik werd bang. Betekent dat dat de rest van mij lelijk is, of niet te zien, dacht ik. Was het gewoon een beleefde manier om te zeggen dat ik onzichtbaar of lelijk was? Je hebt zulke mooie ogen. Maar de man die nu uit Bruns Muziekhandel kwam, was tussen de beide wereldoorlogen een beroemd pianist in Europa geweest en er werd gezegd dat ook Amerika aan zijn voeten had gelegen. Hij had in de allergrootste zalen gespeeld, Carnegie Hall en La Scala, om er slechts een paar te noemen. Nu was hij repetitor bij de revue in Chat Noir. Hij hield een lichtgroen boekje met bladmuziek in zijn ene hand, in de andere had hij een zwarte paraplu. En in het knoopsgat van zijn lange kameelharen jas had hij een bloem gestoken, een blauwe bloem, en ik herkende de geur van die dode bloem, een bijzonder, omgekeerd parfum, en deze stokoude muzikant, afgedankt en opgedoft, die mij niet eens ziet en die ook verder niet meer zal opduiken, dat kan ik beloven, maar die alleen maar langsloopt, hooghartig en toevallig, met een blauwe bloem in zijn knoopsgat, is toch de naad van dit verhaal, hij is de moeizame overgang, het stiksel dat je niet hoort te zien, en ik zal een ijverige kleermaker zijn die de stof naait met draden van tijd, want op het moment dat hij de zoetige, bijna weeë geur met zich meenam en voorgoed om de dichtstbijzijnde hoek verdween, wist ik dat er maar één mogelijkheid was waar ik nog niet aan gedacht had en dat ik juist dat, waar ik nog niet aan gedacht had, nu moest doen.

Ik holde linea recta naar de Niels Juels gate en bleef voor een andere etalage staan, buiten adem, ongeduldig, maar wat hier stond uitgestald was niet iets wat ik begeerde, wilde hebben, waar ik van droomde of naar verlangde. Ik begeerde alleen maar waar deze dingen in konden worden omgezet, namelijk geld, en was het me, als puntje bij paaltje kwam, ook weer niet om het geld te doen, met dat geld zou ik natuurlijk de gitaar kopen, want wat moest ik met geld als ik het nergens aan uitgaf, het in mijn matras verstopte, het op mijn Djosclubspaarboekje zette en 40 øre rente kreeg, o nee, ik zou 2.250 kronen verdienen, niet meer en niet minder, dat was precies wat de gitaar kostte, en ik geloof dat ik toen iets begreep, in de periferie van deze vermoeiende gedachtegang, namelijk dat je om iets te bereiken iets heel anders moest doen, de meeste dingen in de wereld zijn een middel, zoals cijfers, slaap, statiegeld, levensverzekeringen, reflexen, levertraan, beleefdheid en paraplu’s, maar wat een middel voor de een is, is het doel voor een ander, en om een doel te bereiken, dat dus net zo goed een middel kan zijn, moet je lange, dubieuze omwegen maken, soms zo lang dat je bijna verdwaalt en vergeet waar je naartoe wilt. Dat zou ík niet vergeten. De etalage stond vol bloemen. Bloemen waren mijn middel. Die zouden me naar de elektrische gitaar leiden. Aan de andere kant van dat grote bloemenperk groeide een fiëstarode Fender Stratocaster. Ik stond, met andere woorden, voor Finsens Flora.

Op 10 september 1965 telde Noorwegen 3.707.966 inwoners, mezelf niet meegerekend.

Daarvan woonden er 483.196 in Oslo, en dan reken ik mezelf nog steeds niet mee.

Elke dag, ook deze dag, een woensdag, werden er 173 kinderen geboren, terwijl 101 mensen stierven.

Er vonden 1,8 miljoen telefoongesprekken plaats, 65 stelletjes trouwden en 6 echtparen scheidden, 20 mensen raakten gewond bij verkeersongelukken, 13 moesten naar de gevangenis, 90.000 mensen gingen naar de bioscoop en er werd 244.000 liter bier gedronken, iets waar Gundersen uit onze portiek flink aan meehielp.

Het merkwaardigste was echter dat 71% van alle Noren in een leven na de dood geloofde, terwijl slechts 28% geloofde in God. Hoe zat dat? Van de mensen die in een leven na de dood geloofden, geloofde 43% dus niet in God. Ja, ja. Die wilden dus van twee walletjes eten. Die wilden er hier op aarde zo veel mogelijk op los leven met bier, scheidingen, bioscoop en gevangenis. En toch wilden ze aanspraak kunnen maken op het eeuwige leven. Stel dat ze naar de hel gingen?

Daar dacht ik een poosje over na.

Maar hier dacht ik vooral over na: hoeveel boeketten worden er op zo’n dag gestuurd?

Dat konden er niet te weinig zijn, in elk geval minstens evenveel als er sterfgevallen en geboortes waren, dus 274 boeketten, en mensen die gewond raakten bij verkeersongevallen en die trouwden kregen uiteraard ook bloemen, ik twijfelde wat meer bij de mensen die scheidden of naar de gevangenis moesten, maar je kon nooit weten, misschien kregen die lelijke bloemen, vol doorns, wespen en meikevers, en ik nam aan dat een aantal van degenen die al dat bier dronken, vast nadat ze naar de bioscoop waren geweest, de dag erop ook iemand bloemen stuurde, morgen dus, maar dit gebeurde in die tijd immers elke dag in Noorwegen, daarom waren gisteren ook mensen naar de bioscoop geweest, hadden ze 224.000 liter bier gedronken en vandaag iemand bloemen gestuurd.

Ik deed de deur van Finsens Flora open en stapte naar binnen.

Er rinkelde een bel toen de deur achter me dichtviel.

Er was niemand.

Ik bleef staan wachten tussen boeketten in alle kleuren, bloemstukjes in allerlei vormen en mos, kransen, gras, cactussen, varens, lianen, dennentakken, ik stond midden in een oerwoud in de Niels Juels gate.

Er sijpelden druppels langs de bladeren, het drupte van het plafond en al snel begon de etalageruit te beslaan, een warme, groene regen tussen mij en de wereld en de lucht was zo zwaar dat je waarschijnlijk Europees kampioen gewichtheffen moest zijn om hier lang rechtop te kunnen staan.

Zelfs de kassa, waar de briefjes van vijftig bloeiden op koperen steeltjes, zweette.

‘Hallo?’ fluisterde ik. ‘Hallo?’

Eindelijk kwam er iemand uit het achterkamertje de drie treden naar de toonbank naar beneden. Het was een vrouw. Ze was in elk geval niet Europees kampioen gewichtheffen voor vrouwen, als die al bestonden, in Hongarije misschien, met de kogelslingeraarsters daar, nee, integendeel, ze was zo plat dat ik ongetwijfeld een plekje voor haar had kunnen vinden in mijn herbarium, of in mijn postzegelalbum. Ze droeg een blauwe, knisperende, lange stofjas. Haar haar leek op een grijze kroon boven haar bleke, spitse gezicht. Ze leek op een Belgische koningin. Ze had een roos in haar ene hand, een mes in de andere.

Toen kreeg ze mij in het oog.

Ze leunde met haar ellebogen op de toonbank terwijl ze verderging met doorns afsnijden.

‘Jij bent er vroeg bij voor Moederdag’, zei ze.

Daar had ik niet aan gedacht.

‘Hebben jullie een bloemenbezorger nodig?’ vroeg ik.

De Belgische koningin keek me weer aan.

‘Dan moet je met Finsen zelf praten.’

Ze wees naar het achterkamertje.

Ik liep langs haar heen en stapte naar binnen. In de hoek stond een kachel. Op een tafel lagen stapels papier en oude kranten, Aftenposten, alleen de Aftenposten. Langs de muren lagen pakketjes, de in wit papier verpakte boeketten, met oranje adreskaartjes eraan. Onder een spiegel stond een kraan open en de gordijnen voor het enige raam waren dicht.

Ik bleef staan, in een hoop stelen en bladeren.

De man die Finsen Zelf moest zijn, zat op een draaistoel, met zijn rug naar me toe. Hij droeg ook een stofjas, maar deze was grijs. Er steeg rook op van zijn hoofd.

‘Zeg het eens’, zei hij.

Zijn stem was schor en ongeduldig, alsof hij al sinds zijn geboorte verkouden was, en dat moet zijn geweest voordat de hoestdrank werd uitgevonden.

Voor de tweede keer vroeg ik: ‘Hebben jullie een bloemenbezorger nodig?’

Finsen Zelf zei een poosje niets. Zijn hoofd bleef maar roken. Hij hoestte lelijk. Zijn schouders schokten. Toen ontspande hij.

Hij zei: ‘Jullie? Ben ik vandaag meervoud? Ben ik koninklijk? Nou? Of zie jij dubbel? Heb je gedronken? Dan kun je geen bloemenbezorger worden.’

Hij verwarde me. En als ik ergens een hekel aan heb, dan is het wel verwarring. Verwarring en leedvermaak zijn hetzelfde. Ik kreeg zin om weg te lopen. Maar toen zag ik, voor mijn innerlijk oog, zoals dat ook wel heet, een levendig beeld van de rode Fender Stratocaster en in plaats van ervandoor te gaan stapte ik tussen de stelen en de bladeren naar voren en vroeg, en dat was dus de derde keer sinds de deur achter me dichtgegleden was in Finsens Flora: ‘Heb jíj een bloemenbezorger nodig?’

Ik twijfelde even of ik ‘u’ had moeten zeggen en ging ervan uit dat ik de slag verloren had. Maar toen draaide Finsen Zelf zijn stoel om en nam me van top tot teen op. Zijn vingers waren absoluut niet groen, ze waren geel, bruin bijna, aan beide handen zelfs, misschien rookte hij twee sigaretten tegelijk als de nood werkelijk hoog was.

Hij tilde de kleinste peuk ter wereld op en inhaleerde met zijn hele gezicht.

‘Waar woon je?’ vroeg hij.

‘Skillebekk.’

‘Skillebekk? Skillebekk is een heel continent, jongen. Als een klant bloemen bestelt, denk je dan dat het genoeg is om te zeggen dat ze naar Skillebekk moeten worden gestuurd? Of Noorwegen? Of de wereld? Stuur ze naar de wereld, eerste verdieping rechts. Nou?’

‘August aveny’, zei ik.

Finsen Zelf keek me lang aan en glimlachte met de helft van zijn mond.

‘August aveny? Probeer je me te testen? Probeer je dat nou echt?’

‘Ik zeg alleen maar waar ik woon.’

‘En jij zegt dat je in de August aveny woont.’

‘Weet je niet waar de August aveny is?’

Finsen Zelf lachte nu met zijn hele mond.

‘Wie weet niet waar de August aveny is? Dat weet iedereen. De vraag is eerder of jij weet waar jij bent.’

Nu bracht hij me weer in verwarring. Ik heb er dus een hekel aan om in verwarring gebracht te worden. Dat is een rottruc. De greep van de verwarring is van ijzer en dat is precies waar mensen je willen hebben, in hun ijzeren greep.

‘Finsens Flora’, zei ik.

Hij trok zijn mond strak.

‘Maar hoe heet de straat tussen Tinker’n en Bananen?’

Ik moest even nadenken.

‘De Strandpromenade’, zei ik.

‘De Strandpromenade? Kijk aan, ja, ja. Is de Strandpromenade een straat? Heb ik een bloemenbezorger nodig die denkt dat de Strandpromenade een straat is? Als de Strandpromenade een straat was dan had hij wel Strandgate geheten. En de Strandgate ligt heel ergens anders. Is dat zo moeilijk te begrijpen?’

‘Nee.’

Ik was al op weg naar buiten. Ik was ontslagen. Ik was de laan uitgestuurd nog voordat ik was aangenomen. Misschien was dat wel een record.

Finsen Zelf kwam achter me aan. Ik dacht dat hij me van achteren neer zou slaan.

‘Hoe heet je? Je weet hoe ik heet. Waarom mag ik dan niet weten hoe jij heet? Is het misschien niet een kwestie van normale beleefdheid dat jij je voorstelt als mijn naam met grote letters op de hele voorgevel staat?’

Ik bleef staan en noemde mijn volledige naam.

‘Heb je een fiets?’

‘Een dbs. Met ballonbanden.’

‘En wanneer kun je beginnen?’

Ik draaide me om.

‘Wat?’

Finsen Zelf wapperde ongeduldig met zijn handen en gooide zijn peuk in een vaas, waar hij siste als een pissige wesp.

‘Ben je doof of zo? Heb ik een bloemenbezorger nodig die ook nog eens doof is? Moet ik alles twee keer vragen? Wanneer kun je beginnen?’

‘Morgen’, zei ik.

‘Je krijgt 1 kroon per pakketje in Oslo 2, en gelukkig wonen de meeste klanten daar. Ten noorden van Adamstuen, ten westen van Hoff en ten oosten van Vestbanen krijg je een kroon en 50 øre. En de fooien mag je houden. Heb je dat begrepen?’

Dat betekende dat ik minstens 1.500 boeketten moest bezorgen voordat ik geld genoeg had voor de Fender Stratocaster en als ik elke dag vijf boeketten bezorgde, afgezien van zondag en in de vakanties, dan zou het ongeveer een jaar kosten voordat de gitaar van mij was, volgend jaar herfst dus, en dat was een onafzienbare tijd, dat was een hele kalender met blaadjes van lood, het was een Sahara van seconden waar ik me blootsvoets doorheen moest slepen voordat ik mijn hand op de ranke esdoornhouten hals van de gitaar kon leggen. De moed begon me in de schoenen te zinken. Maar had ik een keus? Moest ik misschien gaan drinken, lege flessen verzamelen en daarna van het statiegeld leven, zoals Gundersen van driehoog? Nee, dank je feestelijk.

‘Ik heb het begrepen’, zei ik.

Finsen Zelf koos na veel wikken en wegen een ingepakt boeket uit en wees met de grootste van zijn bruine vingers op het adreskaartje.

‘Zie je dit? Je scheurt het onderste gedeelte af langs de stippellijn en hier moet de klant, of een lid van het huisgezin, tekenen en de precieze datum en tijd opschrijven alvorens de bloemen mogen worden overhandigd, om elk misverstand bij de levering te vermijden, en je mag onder geen beding over de drempel stappen, tenzij je nadrukkelijk binnen wordt gevraagd, misschien omdat het koud is in de portiek en de klant niet meer geld aan stroom wil uitgeven dan absoluut noodzakelijk is. Kun je het belangrijkste van wat ik net heb gezegd herhalen?’

‘Dat ik voor de deur moet blijven staan.’

‘Dus jij denkt dat dat het belangrijkste is, hm? Of doe je gewoon alsof dat het belangrijkste is omdat dat het laatste is wat ik heb gezegd en het enige wat jij je herinnert? Heb je ook nog een slecht geheugen? Denk je soms dat ik je niet meteen doorheb? Wat moet ik in vredesnaam met een bloemenbezorger die een slecht geheugen heeft, nauwelijks kan horen en die dubbel ziet?’

‘Het belangrijkste is dat de klant moet tekenen’, zei ik.

‘Je komt in de buurt.’

‘En de datum en het tijdstip opschrijft.’

Meer wist ik niet te zeggen.

Finsen Zelf kwam een stap dichterbij. Zo dicht bij hem staan was alsof je een heel pakje Teddysigaretten zonder filter rookte.

‘Het belangrijkste is dat de klant tekent vóórdat je de bloemen aflevert. Hoe zou ik anders mijn winkel draaiende kunnen houden?’

‘Begrepen’, zei ik.

‘En nog iets. Als de klant niet thuis is, bel je aan bij de naaste buren en vraagt hun de bloemen in ontvangst te nemen en op dezelfde manier de kwitantie te ondertekenen, en als niemand in het hele gebouw thuis is, neem je het pakje mee terug naar de winkel. Bloemen mogen onder geen, hoor je, geen beding worden achtergelaten voor de deur van de klant. Op een dergelijke misdaad staat de doodstraf volgens het bloemistenwetboek, paragraaf achttien. Is dat ook luid en duidelijk begrepen?’

Ik bevond me op de rand van een zenuwinzinking of een bedorven maag.

‘Ja’, fluisterde ik.

‘Kun je trouwens lezen?’

‘Ja, absoluut.’

Hij wees op het adreskaartje.

‘En wat staat hier dan?’

Ik las hardop: ‘Halvor Wight. Mogens Thorsens gate 31a. Oslo 2.’

‘En dat is op weg naar?’

‘Skillebekk’, antwoordde ik.

Finsen Zelf glimlachte. De tanden in zijn mond leken op zijn vingers.

‘Wanneer zei je ook alweer dat je kon beginnen?’

‘Morgen.’

‘Fout. Vandaag.’

Hij gaf mij het pakketje. Ik bleef ermee in mijn handen staan. Het was een bijzonder moment, dat zich in mijn geheugen nestelde. Dit waren mijn eerste bloemen.

‘Bedankt’, zei ik.

‘Hou je mond en neem deze mee.’

Het was een balpen.

Ik droeg het pakketje voorzichtig de drie treden af, de winkel in, en liep al net zo voorzichtig over de gladde vloer. Daar hield de vrouw die mevrouw Finsen Zelf moest zijn de deur voor me open. Toen ik langs haar heen liep zei ze: ‘Dus jij bent onze nieuwe bloemenbezorger?’

Ik knikte.

Ze leunde op mijn schouder en keek me te lang aan.

‘Weet je waarom hij je heeft aangenomen?’ vroeg ze.

‘Eigenlijk niet.’

‘Omdat je eruitziet als iemand die precies doet wat hij zegt.’

De deur gleed achter me dicht.

Er hing een licht regentje in de lucht.

Ik keek omhoog, naar de hemel. De meeuwen waren van glas. Alles was doorzichtig. Ik kon helemaal tot aan Gods kantoor kijken. Dat was leeg.

Wat had die stijve stofjas gezegd?

Je ziet eruit als iemand die doet wat hij zegt.

Niemand had het ooit zo duidelijk onder woorden gebracht.

En ik heb me vaak afgevraagd of mijn inborst, mijn gehoorzame inborst, ook zichtbaar is in mijn gelaatstrekken, als een brandmerk waaraan ik niet kan ontkomen, het brandmerk van de beleefde slaaf, een uitgestoken hand, en die beleefdheid is niks anders dan de gladgestreken garderobe van de angst.

Als iemand zei dat je mooie ogen had, dan was dat gewoon een afleidingsmanoeuvre.

Jaren later, wat niet zo heel lang geleden is, schreef ik het volgende: een verhaal is de enige plek waar ongehoorzaamheid een deugd is.

Maar laat dat geen schaduw werpen op deze dag.

Ik richtte mijn blik weer naar de aarde en liep door de Niels Juels gate, langs de tramrails in de Frognervei, ik stak de Bygdøy allé over en zag al een kastanje vallen en bij de volgende hoek kon ik zo de Mogens Thorsens gate inslaan, die was vernoemd naar de scheepsreder die de Mogens Thorsen en Echtgenote Stichting had opgericht en in deze straat een appartementengebouw voor ‘weduwen en oudere jongejuffrouwen’ had laten bouwen. Het was een makkie. Ik vond nummer 31. Dat was ook een makkie. Rechts waren de oneven nummers en links de even. Zo was dat in alle straten. Iemand moest aan bloemenbezorgers hebben gedacht toen deze stad werd ontworpen. Maar portiek A kon ik niet zo snel vinden en ik begreep dat Finsen Zelf me wilde testen. C en B kon ik met het blote oog zien, maar ik moest minstens twee keer langs het gebouw lopen, waar de wilde wingerd als gloeiende gordijnen voor de ramen was getrokken, zonder ook maar iets wat op portiek A leek te kunnen ontdekken, en ik vervloekte degenen die dit duivelse systeem hadden bedacht, met A, B en C, en misschien zelfs wel met D, E en F, gewoon omdat ze nog een paar portieken overhadden.

Het was bijna vier uur. Ik begon in paniek te raken. Het scheelde niet veel of ik moest bij het Rode Kruis worden opgenomen. Ik moest het iemand vragen. Voor portiek B zat de krantenbezorger op zijn karretje koffie te drinken uit een rode thermoskan. Het was de bezorger die ook bij ons de Aftenposten bracht. Hij liep al met de Aftenposten sinds die krant in 1860 was opgericht. Er was niemand anders die ik iets kon vragen. Dus vroeg ik het hem. Hij nam ruim de tijd. Ik kon de hele avondeditie uitlezen voordat hij zich verwaardigde me antwoord te geven. Daar stond bijvoorbeeld in dat Gyula Zsivotsky een nieuw record kogelslingeren had gevestigd en dat er morgen, 11 september 1965 dus, meer regen werd verwacht. Tijdens de oorlog liep de krantenbezorger niet met de Aftenposten. Toen balanceerde hij op de boeg van een schip dat in de Noordzee werd getorpedeerd. En deze krantenbezorger blijft niet in dit verhaal, hij komt tussen de regels door voorbij, als een toerist op weg van het ene land naar het andere, afgezien van het feit dat hij bij ons de krant bezorgt, twee keer per dag, tot hij doodgaat, in een tehuis in de Bergsliens gate, Kerst 1973, zonder medailles maar met een glimmend zwart speldje op zijn versleten revers, er klonk geen gejuich, slechts het geluid van zijn kameraden die hun nagels en vingers kapotschrapen terwijl ze wegglijden langs de scheepsromp.

‘Ben jij niet de zoon van de bankdirecteur?’ vroeg hij.

Ik knikte en liet hem in die waan.

‘En nu ben je bloemenbezorger?’

‘Bij Finsen Zelf.’

De krantenbezorger schroefde met trillende handen het bekertje op de thermoskan en kwam langzaam overeind.

‘Als je me maar niet voor de voeten loopt.’

‘Tuurlijk niet.’

‘Want ik was hier eerst.’

‘Tuurlijk was je dat.’

‘Dat dat maar even gezegd is.’

‘Tuurlijk.’

De krantenbezorger ontspande enigszins na dit heftige gesprek en wees ten slotte naar een punt verderop in de straat.

‘31a, snap je, is een lastige. Want 31a vind je niet in hetzelfde gebouw als 31b en 31c, maar in de Bygdøy allé 26, dat de ingang aan de Fredrik Stangs gate heeft. Wie het snapt mag het zeggen.’

Ik schudde mijn hoofd.

‘Ik in elk geval niet.’

Ik rende de hoek van de Fredrik Stangs gate om, naar de ingang daar, terwijl de bezorger me triomfantelijk nariep: ‘Maar nu weet je het!’

En zowaar, daar vond ik portiek A, ik vond Halvor Wights naambordje en ik vond zijn deur op de eerste verdieping rechts. Iets vinden is gemakkelijk als je weet waar je moet zoeken. Als je dat niet weet, vind je iets anders en wat heb je daar aan? De wereld is te groot. Het heeft geen zin om in Amerika naar een speld te zoeken als je die in Afrika bent verloren. Ik haalde snel mijn kam door mijn haar, scheurde het onderste gedeelte van het adreskaartje af, haalde de balpen tevoorschijn en belde aan. Er gebeurde niks. Ik belde weer aan. Er gebeurde weer niks. Misschien was Halvor Wight dood en kwamen deze bloemen te laat voor zijn begrafenis. Ik moest drie keer aanbellen. Toen hoorde ik iets aankomen, van ergens ver weg, uit de diepe jungle van het appartement, het was het onmiskenbare geluid van pantoffels en mens. Het duurde een paar uur. Ik vroeg me af wat ik moest zeggen. Daar had Finsen Zelf niks over gezegd. Halvor Wight, I presume. De deur ging open. Een kromgebogen man in een nethemd, bretels en, zoals gezegd, pantoffels stond voor me. Hij leek erg achterdochtig, nijdig bijna.

‘Ik kom bloemen brengen’, zei ik.

Ik gaf hem het strookje en de balpen. Hij leek niet langer achterdochtig of nijdig, maar in de war.

‘Voor mij?’

‘U moet daar uw naam, de datum en het tijdstip noteren.’

Hij aarzelde.

‘Weet je zeker dat ze voor mij zijn?’

‘Als u Halvor Wight bent, Mogens Thorsens gate 31a, Oslo 2?’

‘Dat ben ik.’

‘Dan zijn ze voor u. Tenzij er nog meer Halvor Wights, Mogens Thorsens gate 31a, Oslo 2 zijn.’

Hij schudde langzaam zijn hoofd en schreef zijn naam op het strookje, aarzelde toen weer.

‘Wat voor datum is het?’ vroeg hij.

‘Het is tien voor vier, 10 september 1965’, zei ik.

Hij schreef langzaam en nauwkeurig, gaf me uiteindelijk het strookje en de balpen terug, toen was de tijd gekomen om hem het pakketje te overhandigen en hij pakte dat met beide handen aan.

‘Alstublieft, dank u wel’, zei ik.

‘Wacht even’, zei hij.

Halvor Wight bleef ongeveer een uur weg. Ik dacht dat hij misschien eerst de bloemen in het water wilde zetten, om te zien of ze het wel deden. Maar toen hij terugkwam, pakte hij mijn hand vast en drukte er een bankbiljet in, een briefje van vijf, een echt briefje van vijf, en ik ving slechts een glimp op van zijn gezicht toen hij de deur weer dichtdeed, en Halvor Wight was niet meer nijdig, achterdochtig of in de war. Hij was verzaligd, ontroerd, ja, verlost is ook een woord dat ik vandaag de dag zou willen gebruiken. Halvor Wight was verlost. Ik was de bloemenbezorger. Ik was de tussenpersoon. Ik bracht vreugde. Ik bracht zoete geuren in bedompte trappenhuizen. Ik leverde licht af in donkere halletjes en toverde de glimlach terug op gezichten. Ik was ook ontroerd. Het was wederzijds. Want ik werd betaald. Ik kreeg loon voor deze heilige taak. Ik was, met andere woorden, één strookje en 5 kronen fooi dichter bij de elektrische gitaar. Als het zo doorging kon die van mij zijn voordat de kastanjes bloeiden in de Bygdøy allé.

Maar zodra ik buiten op de stoep stond kwam er een vraag naar boven en die vraag zou deze hele herfst blijven rondmalen, hij was als een blaar, een steentje in mijn schoen, want ik kreeg maar geen antwoord: wie stuurde de oude, sjofele Halvor Wight bloemen? Wie stuurde überhaupt bloemen naar al die mensen bij wie ik binnenkort zou aanbellen in deze stad?

De wegen van een bloemenbezorger zijn ondoorgrondelijk.