Marianne Fredriksson

Inge en Mira

Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Flyttfåglar, verschenen bij Wahlström & Widstrand, Stockholm 1999

Oorspronkelijke tekst © Marianne Fredriksson 1999

Published by agreement with Bengt Nordin Agency, Sweden

Eerste Nederlandstalige uitgave © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus bv, Breda 2000

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Clayton Bastiani/Trevillion Images

isbn 978 90 445 2560 1

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierde druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

We komen elkaar tegen bij een tuincentrum.

Tussen ons in staat een tafel op wielen, drie meter breed en een goeie acht meter lang. Daarop staan duizenden viooltjes, een golvende zee van blauw en lila, met streepjes geel als de schittering van de zon op de golven.

Ze staat tegenover me. Haar gezicht weerspiegelt mijn eigen blijdschap en ik spreid mijn armen uit in de richting van de bloemen en zeg dat het ongelooflijk is. Zij antwoordt met een witte glimlach en zegt dat bijna niets zoveel levenslust schenkt als bloemen.

‘Of het moeten kleine kinderen zijn’, zegt ze.

Haar woorden verwonderen me. Ze spreekt goed Zweeds maar ze heeft een licht accent en nu zie ik dat ze een immigrante is, een Chileense, zou ik denken.

‘Daar heb ik nooit aan gedacht,’ zeg ik, ‘maar ik denk dat je gelijk hebt.’

Dan horen we hoe de wind het dak van de hoge kas doet rammelen en we zijn het erover eens dat het te vroeg is om viooltjes buiten te zetten. Het vriest nog iedere nacht.

‘En dan die wind’, zegt ze.

Met gebogen schouders lopen we van de kas naar de winkel en we trekken onze jassen stevig om ons heen.

‘Ik ben Ingegerd’, zeg ik. ‘Bijna iedereen noemt me Inge.’

‘Ik ben Edermira, maar hier in Zweden wordt dat Mira.’

We knikken, zoals je doet wanneer iets klopt. Ik ben nieuwsgierig naar haar.

Een ogenblik later staat ze snel en druk te praten met het meisje achter de toonbank. Ze vraagt naar bollen van de … Dan moet ze zich even inhouden, ze knijpt haar ogen dicht en vindt een naam. In het Spaans.

Het meisje trekt haar mondhoeken naar beneden in een glimlach die tegelijkertijd schichtig en schamper is. Dan lacht ze hard, haalt haar schouders op en wendt zich tot mij: ‘Begrijpt u wat ze zegt?’

Ik antwoord hulpeloos, met een rood gezicht van schaamte: ‘Ze vraagt naar de Afrikaanse blauwe lelie.’

Ik probeer Mira’s blik te vangen en zeg: ‘Bij dit tuincentrum beperken ze zich tot tulpen. We gaan weg.’

Maar mijn stem verliest haar kracht wanneer ik haar woede zie, blauwzwart met rood erdoor, als elektriciteit die zich ontlaadt en heel haar wezen doet vonken. Het is de eerste keer dat ik bespeur welke krachten er in haar schuilgaan.

We vertrekken. Vechtend tegen de wind, die door jassen en wollen truien heen dringt.

Ik heb het koud.

Mira lijkt de kou niet te deren.

Beneden op het strand piept de zon door de grijze wolken. We vinden een rots in de luwte en keren ons gezicht naar het licht. Ik wil zoveel zeggen: dat ik me schaam, dat er overal domme mensen zijn, dat het meisje van het tuincentrum gewoon simpel was, niet vals.

Bang, wil ik zeggen.

Maar ik zwijg; het zijn immers niet meer dan woorden die mislukken, zonder te ontkiemen of zelfs maar een spoor achter te laten. Een gevoel van hopeloosheid knaagt in mijn buik: niets kan ongedaan worden gemaakt.

In een impuls sla ik mijn arm om Mira’s schouder, maar ik voel direct dat dat te veel is. Dus trek ik me terug en wijs naar de hemel.

‘Zie je de meeuwen? Ze zijn op weg naar mijn gazon om op regenwormen te jagen.’

Maar Mira is niet geïnteresseerd. Ze zegt: ‘Ik hecht verschrikkelijk aan mijn waardigheid.’

Nu schreeuwen de meeuwen boven ons hoofd en ik moet mijn stem kracht bijzetten om over het geluid heen te komen: ‘Dat doe ik ook. Ik denk dat dat met de jaren komt.’

Daarna zwijg ik, schaam me weer, voeg eraan toe: ‘Maar er is natuurlijk wel verschil …’

‘Ja. U zult vermoedelijk overal waar u komt met respect tegemoet worden getreden.’

Daar heb ik geen antwoord op.

De zon slaagt in het onmogelijke: hij breekt de hemel open en deze neemt lila tinten aan.

De zee kleurt nu blauw.

We glimlachen naar elkaar, ik zie dat haar honingkleurige huid zijn glans weer heeft teruggekregen. En dat haar haren in het mooie korte kapsel goed zijn gaan zitten.

‘Afgelopen najaar was ik op Madeira’, zeg ik. ‘In november, wanneer het hier het naarst is, je weet wel. Op de markt in Funchal heb ik een stuk of tien bollen van de Afrikaanse lelie gekocht. Ze staan in potten in mijn kas en minstens drie beginnen er al uit te lopen. Ga mee en kies er een paar uit.’

Daarna word ik bang dat ik me weer te veel heb opgedrongen en voeg eraan toe: ‘Ik woon natuurlijk maar in een rijtjeshuis met een kleine tuin. Daar is geen plaats voor tien nieuwe potten. En die afrikanen worden immers zo groot als hele struiken.’

Dan kunnen we eindelijk lachen.

We staan op en lopen verder langs het strand. Zij loopt snel, met grote passen, doelbewust.

Ik raak achterop en roep: ‘Niet zo snel.’

Ze stopt om op me te wachten, giechelt verontschuldigend.

‘Wat heb jij een goede conditie’, zeg ik.

Later zou ik leren dat die grote passen haar natuurlijke manier van lopen zijn. Ze rent als een hordeloper, ook over vloeren, op trappen, over gazons.

‘Ik ben altijd zo enthousiast’, zegt ze.

Dan gaat het pad langs het strand over in een weg langs vrijstaande huizen. Ik blijf staan om naar de watervlakte te kijken en zeg: ‘Ik ben aan zee geboren. De zee trekt aan mij, soms heb ik zelfs het gevoel alsof ik hem in mijn lichaam heb zitten. Als een soort verwantschap.’

Ik voel me gegeneerd maar zij luistert aandachtig, knikt alsof ze me begrijpt: ‘Ik ben ook aan het water opgegroeid. Het was een rivier. Als kind kneep ik ertussenuit naar de oever. Hoewel dat verboden was.’

Haar ogen verliezen zich in herinneringen, en ik zie voor het eerst dat ze niet bruin zijn, zoals ik dacht, maar dat er een groene schittering in zit.

‘Ik vond het heerlijk om te denken dat de Rio Mapocho uit de bergen kwam, zich uit de sneeuw op de toppen van de Andes naar beneden wierp. Dan kreeg hij vaart op de steile hellingen en zwol aan. Daar in de bergen was de rivier schoon en het water helder.’

Ze zwijgt even, haar gezicht sluit zich.

‘Maar dan moest de Rio Mapocho door Santiago en kreeg daar tonnen afval te verwerken. Wanneer hij aankwam in de buitenwijk waar ik opgroeide, was hij bruin en traag.’

Ik knik en zeg dat ook hier de wateren smerig zijn, dat de hele Oostzee vervuild is en dat men zegt dat de bodem van de zee dood is.

‘Ach lieve hemel’, zegt ze. Maar haar stem klinkt minachtend en ik zwijg.

We zwijgen nog steeds wanneer we het laatste stuk in de richting van mijn huis lopen, terwijl zij probeert haar stappen aan de mijne aan te passen. Maar opeens zegt ze: ‘Ik denk dat u mijn rivier wel op de televisie hebt gezien. De soldaten van Pinochet gooiden de lijken in de Mapocho.’

Ik durf de waarheid niet te bekennen: dat ik mijn ogen sluit wanneer de beelden op de televisie onverdraaglijk worden.

2

Ik ben trots op mijn kas. Niet dat hij zo bijzonder is; hij is niet groot of mooi. Maar hij is gebouwd van gepantserd glas, er zit vloerverwarming in, en dakramen die vanzelf opengaan wanneer de temperatuur te hoog wordt. Tijdens de koude helft van het jaar staan mijn grote potplanten er: de sinaasappelboompjes met hun gele vruchten, de citroenen die altijd bloeien. En geuren.

Nu, in de tijd van het vroege voorjaar, doet de kas dienst als kwekerij. In turfpotten op banken en planken ontkiemen de zaadjes van alle eenjarigen die ergens in juni de tuin in moeten, wanneer het risico van nachtvorst is geweken.

Een Oost-Indische kers welt over de randen van zijn pot en ontluikt met vuurrode knoppen.

‘Het is hier mooi’, zegt Mira en ze klinkt gelukkig.

Ik zeg dat dit mijn manier is om het lange wachten te verdragen. Het lange, langzame voorjaar.

Mira vertelt dat zij een met glas afgeschermd balkon op het zuidwesten heeft. Daar staat een lange bank en nu is het plan dat de Afrikaanse lelies ieder aan de zijkant van de bank zullen staan. Daartussenin moeten roze geraniums komen.

Na verloop van tijd zal ik leren dat Mira van symmetrie houdt.

We kijken samen naar mijn overwinterende geraniums. Ze zien er dood uit.

‘Ik zal ze dit weekeinde aanpakken’, zeg ik. ‘Ze terugsnoeien en overplanten in grotere potten.’

‘Zit er leven in?’

Mira’s stem klinkt verbaasd.

‘Dat kan ik je verzekeren’, zeg ik en begin het uit te leggen. Dan hoor ik mijn schooljuffrouwenstem, die ik verafschuw.

Dus zwijg ik en haal de bollen van Madeira te voorschijn. We zien meteen dat de wortels bezig zijn de turfpotten te doorboren.

‘Die lopen uit, dat gaat goed’, zegt Mira met jubelende stem. En ik zeg dat ik grote aardewerken potten en nieuwe potgrond moet halen.

We spreken af dat ze over een week terug zal komen om te zien of de planten het verpotten overleefd hebben.

‘Wil je een kop koffie?’

‘Graag.’

We lopen via de keukendeur naar binnen, ik zet water op.

‘Ik heb alleen poederkoffie.’

‘Hebt u geen thee?’

Ik zoek in mijn voorraadkast en kijk, een heel pakje thee. En een pak Amerikaanse biscuits, oude natuurlijk, maar …

‘Woont u hier alleen?’

Hoe kan ik haar in godsnaam overhalen me te tutoyeren, denk ik, maar ik durf het niet te proberen.

‘Ja, ik ben gescheiden.’

‘Ik ook.’

Onze blikken kruisen elkaar en algauw beginnen we, zoals vrouwen altijd doen, over onze kinderen te praten.

‘Ik heb twee dochters; ze zijn nu volwassen.’

‘Ik heb twee zoons’, zegt ze en ik hoor aan haar stem dat ze trots is. Haar gezicht straalt maar verstrakt meteen weer.

‘Ze zijn zo Zweeds geworden.’

‘Maar dat is toch juist goed?’

Ik hoor zelf hoe het klinkt.

‘Jawel,’ zegt ze, ‘dat is misschien wel zo. Maar soms maak ik me zorgen. Zoals wanneer ze, op een typisch Zweedse manier, iedereen maar vertrouwen. Een Chileen mag niet zo naïef zijn.’

‘Bedoel je dat je zoons hier in Zweden voor de gek worden gehouden?’

Nu is zij degene die zich gegeneerd voelt, maar ze blijft volhouden.

‘Dat is niet gebeurd. Nog niet.’

Ik durf niet te lachen, maar zij doet dat wel.

‘Soms ben ik verschrikkelijk dom.’

Ik zwijg maar bedenk dat moeders altijd redenen zoeken om ongerust te zijn.

Opeens zegt ze: ‘Ik denk altijd dat ik opnieuw werd geboren toen ik in Zweden aankwam en menselijke waardigheid kreeg.’

Ze glimlacht verontschuldigend alsof ze zich schaamt voor haar plechtige woorden.

‘Als je tenminste geboren kunt worden wanneer je kinderen hebt gekregen en al dertig bent.’

‘Vertel.’

‘We kwamen van Kastrup aan op het station in Malmö. Het was vreemd donker, hoewel het al na negenen ’s ochtends was. Opeens hoorden we muziek en zagen we mensen die met een heiligenbeeld kwamen aanlopen.

En ik dacht: ze zijn in elk geval christelijk.

Toen ze dichterbij kwamen, zag ik dat het heiligenbeeld een meisje was dat zelf liep en elektrische lichtjes in haar haar had. Maar het meest bijzondere was dat ze zong, hard en vals, hoewel ze een orkest bij zich had dat de juiste toon aangaf.

Ze was ook behoorlijk dik.

Ik probeerde het te begrijpen en kwam tot de conclusie dat in dit land heiligen gewone mensen waren. Dat vond ik fantastisch.’

‘Ga door’, zeg ik wanneer we uitgegiecheld zijn.

‘Nou, de trein begon te rijden en ging steeds harder, kedoeng, kedoeng, snel, sneller. Maar de dageraad was langzaam. Die sloop zo voorzichtig naderbij dat ik dacht dat hij er spijt van had gekregen.

En daar had ik immers gelijk in.

Nu zag ik voor het eerst van mijn leven bossen. Er lag verse sneeuw en de bomen bogen door onder het wit. Zo wit!’

Mira kijkt nog steeds verbijsterd.

‘Ik had vanuit het raam thuis de sneeuw op de toppen van de Andes zien liggen. Als kind fantaseerde ik daarover, over het wit dat in de schemering blauw werd. Ver weg, onbereikbaar.’

Mira’s blik verdwijnt ook.

‘Mijn moeder had gezegd dat het alleen maar bevroren regen was. Maar mijn vader zei dat daarboven wilde indianen woonden, Chili’s beroemde krijgers die zowel de Inca’s als de Spanjaarden hadden verslagen.’

Ik schenk meer thee in en steek de kaarsen op de keukentafel aan. Ben van plan te zeggen dat ik meer wil weten over de indianen.

Maar Mira houdt zich bij haar onderwerp. En ik begrijp dat zij herinneringen ophaalt in beelden, dat ze een camera in haar hersenen heeft. En een ontwikkelapparaat dat niet onderbroken mag worden.

‘We stopten ergens op een station en niets kon verhinderen dat mijn jongens naar buiten stormden. Ze waren helemaal gek, schopten rond in het wit, pakten het in hun handen, likten eraan en riepen: “Net schepijs, nana.”

Daarna kwamen ze weer binnen en ze waren nat en koud.

En de trein rolde weer door de bossen. Maar na een paar uur opende het landschap zich, we reden langs mooie rode huizen met grote schuren, landhuizen, dachten wij. We remden af wanneer we de dorpsgemeenschappen bereikten. Daar had je mooie vrijstaande huizen. En hogere huizen van meerdere verdiepingen met grote ramen en balkons waar sparren op stonden.

Ik weet nog dat ik dacht: waar wonen de gewone mensen? De armen?’

Ze lacht. En het restant van de lach blijft achter en is voldoende voor een glimlach, waarna ze vervolgt: ‘Toen gebeurde er iets verrassends. De conducteur kwam onze coupé binnen en zei dat er op een station een Chileen was ingestapt. De conducteur probeerde het met gebarentaal; wij begrepen niet goed wat hij zei, maar hij was vriendelijk. En toen kwam er een man binnen die ons in het Spaans begroette. Hij heette Luis, zei hij, en was geboren in Valparaiso.

We waren niet alleen in het vreemde land. Hij zei dat er veel Chilenen in Zweden waren.

Zelf woonde hij al tien jaar hier en had de Zweedse nationaliteit, zei hij. We konden horen dat hij daar trots op was.

We waren met een groep van achttien mensen en de mannen hadden veel vragen. En hij leek de antwoorden te hebben. Hij had het over politiek en democratie, over de immigratiedienst en verblijfsvergunningen. Daar begreep ik niet veel van.

“De Zweden weten veel over Chili, over de militaire machtsovername en de martelingen en iedereen die is verdwenen. Daar lezen ze over in hun kranten en ze zien alle verschrikkingen op de televisie”, zei Luis.

Ik schaamde me. Ik wist niets over Zweden. Had er nog nooit van gehoord. Maar Luis praatte door en zei dat Zweden een goed land was en dat veel van de dingen waarover Allende had gedroomd voor Chili, hier al waren gerealiseerd.

Maar toen zei hij – en op dat moment luisterde ik met heel mijn wezen – dat in Zweden de vrouwen dezelfde rechten hadden als de mannen. Ze verdienden hun eigen geld en namen hun eigen beslissingen.

“Er zitten veel vrouwen in de regering hier”, zei hij en hij moest lachen om onze verbazing, waarna hij vertelde dat mannen uit Latijns-Amerika vaak moeilijkheden met de Zweedse politie kregen. Hier was het namelijk bij de wet verboden een vrouw te slaan.

“Maar als ze ontrouw is?”

Een pasgetrouwde jongeman stelde die vraag.

“Dan heeft ze daar recht op. Ze beschikt zelf over haar leven en haar lichaam”, zei Luis.

“Maar dat is toch belachelijk”, schreeuwde de man en overal klonken boze stemmen die het daarmee eens waren.

“Maar denk nou eens na”, zei Luis. “In Chili worden mannen die ontrouw zijn ook niet gestraft. En ik zei toch dat vrouwen hier dezelfde rechten hebben als mannen?”

Nu werd er door de schelle mannenstemmen heen ook wat gelach van vrouwen hoorbaar. Zelf was ik zo verbaasd dat ik met mijn mond wijdopen zat zonder een woord uit te brengen. Ik wierp een verstolen blik op mijn man, maar hij had zich afgesloten. Toen kon ik meedoen met het gelach van de vrouwen.

Ik wilde vragen stellen, maar durfde niet. Alle vrouwen hielden hun woorden voor zich, maar hun gelach werd hysterisch.

Na een poosje moest Luis terug naar zijn eigen coupé. Hij nam afscheid en wenste ons succes. De kleine kinderen waren al bij hun moeders op schoot in slaap gevallen, maar mijn zoons zaten met rechte ruggen op hun plek, alsof ze betoverd waren door al die bijzondere woorden van Luis. De oudste, José, sloeg zijn arm om mij heen en zei: “We redden ons wel, nana.”

We kregen thee en broodjes. Daarna kwam de conducteur met dekens en kussens en maakten we voorzover dat ging op de stoelen een bed op. Er was weinig plek, we lagen man aan man. We waren moe. Maar voordat ik in slaap viel, bedacht ik dat er een verband moest bestaan tussen wat Luis had gezegd over de vrouwen in Zweden en de heilige die zong op het station in Malmö.

Maar ik kon niet ontdekken welk.’

Nu viel de duisternis buiten voor het keukenraam van het rijtjeshuis in, de lange, blauwe, weemoedige uren van de avonden in maart. We kookten opnieuw water om nog een kop thee te drinken, waarna Mira opstond en zei dat ze weg moest; ze hield niet van de duisternis.

We wisselden onze telefoonnummers uit, ik liep met haar mee naar de deur. De wind was gaan liggen, het was helder en koud.

‘We krijgen weer nachtvorst’, zei Mira.

Daarna verdween ze over de weg, met lange passen. Ik bleef in de hal staan, had het gevoel dat de vonken van haar afsloegen. Maar daar zou ik me wel in vergissen: boos was ze nu niet.