Esther Gerritsen

Normale dagen

Uitgeverij De Geus

breda 2012

De auteur ontving voor deze roman een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

© Esther Gerritsen, 2005

Omslagontwerp Christoph Noordzij

Omslagillustratie © Dinie Wikkerink

isbn 978 90 445 2581 6

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2005.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Lucie groeide op bij haar grootouders. Als ze over hen vertelt, noemt ze hen ‘mijn grootouders’.

Ze zegt: ‘Mijn grootvader, die tot op hoge leeftijd nog zelf...’ maar als ze zich in haar verhaal verliest spreekt ze van opa en hoe hij met oma... Tot ze haar vrienden naar haar ziet glimlachen. Vertederd. Dan beseft ze dat die woorden voor haar anders klinken dan voor haar vrienden. Opa en oma. Het heeft voor haar niet die klank van liefelijk oud en mild of van onbereikbaar oud en beangstigend. Van verdwenen werelden en geschiedenis. Het klinkt voor haar zoals voor anderen pa en ma. Praktisch en vertrouwd. En achter die praktische vertrouwdheid liggen alle denkbare gevoelens. Liefde en verwijt. Identificatie tegen wil en dank. De hele verzameling van tegenstrijdige emoties die ouders/verzorgers ten deel valt.

Ze had het altijd jammer gevonden dat de brieven van school zo correct waren geadresseerd aan de ouders/verzorgers. Dat er rekening werd gehouden met verschillende mogelijkheden. Uiteenlopende gezinssituaties. Die brieven gingen niet uit van vanzelfsprekende ouders. Ze hielden al het mogelijke, al het denkbare voor ogen en ontkenden daarmee dat er uitzonderingen bestonden. Voor het bestaan van uitzonderingen moest er in een normaliteit worden geloofd, in iets zoals het eigenlijk was of hoorde te zijn. Dan had Lucie bijzonder kunnen zijn.

Haar grootouders kwamen uit een eenduidiger wereld. Denkt Lucie. Ze weet dat ze met die gedachte het risico loopt het verleden te versimpelen. Ze begrijpt dat een wereld niet uit zichzelf meer of minder eenduidig kan worden. Toch gelooft ze dat haar grootouders nog in een wereld leefden waar ten minste het geloof in die eenduidigheid bestond. In die wereld las je de brieven die de school van je kind je stuurt niet. Lucie legde de informatie over schoolreizen, vakkenpakketten en tentamenweken op de keukentafel en haar grootmoeder gooide ze in de dozen met oude kranten. Ze zette ze ongelezen aan de kant van de weg als de voetbalvereniging het oud papier kwam halen. Waarom lezen wat de leraren voorhadden die het zelf wel het beste zouden weten? Waarom je voorstellingen maken van wat er op die plek gebeurde? Voor haar grootouders was de bestaande wereld de zichtbare wereld, niet de denkbare.

Soms wou ze dat ze het altijd zo simpel had kunnen zien. Dat ze hun werelden in twee categorieën had verdeeld en die als waarheid had aangenomen. Onbeïnvloedbaar. Een hanteerbare waarheid. Maar al was die indeling wel eerder in haar opgekomen, ze had er nooit genoegen mee genomen. Misschien is zoiets ook wel onmogelijk, zijn zulke indelingen alleen hanteerbaar achteraf en hebben ze weinig met het dagelijks leven van doen.

Lucie lijdt onder dat hardnekkig geloof dat wanneer ze de werkelijkheid indeelt in begrijpelijke brokken, de strijd ophoudt, het verlangen, en dat er dan een stilstand optreedt waarin alles goed is.

Op woensdagochtend 27 juni 2001 stierf haar grootvader. Ze was niet van plan geweest om die datum te onthouden. Wat moet je met sterfdata? Vieren kun je ze niet. Vergeten zou het beste zijn. Maar alleen al het idee dat vergeten beter zou zijn, garandeert natuurlijk dat het voor eeuwig in je geheugen staat gegrift. Op 20 juni 2001, zeven dagen voor zijn dood, had haar grootmoeder gebeld om te vertellen dat hij ziek was. Ze had hen drie jaar niet gezien.

#

In juni 2001 was Lucie een jaar afgestudeerd. Na een studie theaterwetenschap mocht ze zich dramaturg noemen en ze had sinds kort een aanstelling bij een klein theatergezelschap. Maar liever dan andermans verhalen te doorgronden was ze zelf aan het woord. In juni 2001 begon ze met het schrijven van een toneelstuk. Wanneer ze dit stuk voor de zomer af had zou ze het inzenden en zou het een kans maken te worden gespeeld op het jaarlijkse theaterfestival Jong en bewogen.

Het onderwerp van Lucies toneelstuk diende zich aan op 11 juni 2001. Ze keek naar de televisie om het liveverslag te volgen van de executie van een Amerikaanse terrorist. Een gedecoreerde veteraan uit de Golfoorlog, die woedend was op zijn regering en daarom een overheidsgebouw met een zelfgemaakte bom had opgeblazen, waarbij 168 mensen het leven lieten.

De sterfdatum van deze man kon je al onthouden lang voor hij dood was. 11 juni 2001. Het tijdstip zelfs: 8 uur ’s ochtends, lokale tijd (in Nederland was het middag). Het exacte tijdstip van zijn dood werd tijdens de uitzending herhaald en herhaald. Gekoesterd haast. In tegenstelling tot zijn naam. De slachtoffers en nabestaanden van de ramp zouden die naam nooit kunnen vergeten, en toch deden ze een wanhopige poging. De trotse terrorist die zonder spijtbetuigingen zijn executie tegemoet zag mocht geen martelaarsdood sterven. Het heldendom waar hij zelf in geloofde moest worden ondermijnd. Tijdens het liveverslag op de televisie, dat toch minstens drie uur duurde, werd zijn naam niet genoemd. Ze verwezen naar hem als The Oklahoma City Bomber.

De grootvader van Lucie heette Free. Net als zijn oudste zoon. Ome Free. Dat heeft niets met The Oklahoma City Bomber te maken. Die overigens Timothy heette. Timothy McVeigh.

Op 11 juni, na drie uur naar de televisie te hebben gekeken, was Lucie vastbesloten om een toneelstuk te schrijven over de Amerikaanse terrorist. De man wiens sterven een grootse televisieshow werd. Natuurlijk werd de daadwerkelijke executie niet vertoond. De terrorist zelf was voorstander geweest van een live-uitzending van zijn executie op het internet, maar deze roem werd hem niet gegund. Het televisiepubliek moest zich tevreden stellen met een correspondent die voor de gevangenis in Terre Haute, Indiana stond en hen met interviews en reportages op de hoogte hield.

Terwijl de executie voor een select publiek van start ging vertelde de correspondent wat wetenswaardigheden over de stad. Terre Haute telde 53.000 inwoners en alle scholieren hadden vandaag een vrije dag. Naast hem stond de burgemeester. Deze zei zich ervan bewust te zijn dat de ogen van de wereld op haar stad waren gericht en te hopen dat het publiek toch een positief beeld van de stad zou overhouden. Terre Haute kende mooie hotels – de aanwezige journalisten konden daar vast van getuigen – en de inwoners waren vriendelijke mensen.

Achter de correspondent had je goed zicht op het gebouw waarin de executie zich voltrok. Het wachten was op het moment dat de geselecteerde getuigen weer naar buiten kwamen om het publiek van de details van de executie op de hoogte te brengen. Dan zouden ook de laatste woorden van de terrorist bekend worden. Voor die woorden zou hij exact vier minuten de tijd krijgen. Behulpzaam beschreef de correspondent aan de televisiekijker de executiekamer. Deze had lichtgroene muren en voor de ramen hingen blauwgroenige gordijntjes, die op het moment van aanvang zouden worden geopend, zodat de getuigen door die ramen (one-way-windows, waardoor alleen vanuit hun kant kon worden gekeken) de executie konden gadeslaan. De familieleden van de slachtoffers voor wie geen plaats meer was achter deze raampjes en die toch aanwezig wilden zijn, bevonden zich in een aparte ruimte waarin zij via een gesloten videocircuit konden meekijken.

De executie nam haar tijd en voor de gevangenis interviewde de correspondent een journaliste die de terrorist ooit had ontmoet. Zij vertelde dat de terrorist een beleefde man was met goede manieren en dat hij –

Ze werd onderbroken door de correspondent, die door zijn oortelefoontje nieuws kreeg.

‘Wacht even,’ zei hij, ‘ik hoor hier dat hij op dit moment dood schijnt te zijn... maar ga verder met je verhaal.’

‘Zoals ik al zei,’ vervolgde ze, ‘het is een beleefde man.’ Ze zette haar eerste zinnen die de nu overleden terrorist beschreven nog in de tegenwoordige tijd, alsof ze niet al te koel wilde overkomen. Pas na een zin of drie ging ze over op de verleden tijd.

‘Het was dus een beleefde man, zolang je maar niet het verkeerde onderwerp aansneed.’

De banaliteit van de verslaggeving en ook de mensen die met spandoeken voor de gevangenis zijn dood vierden, dreven Lucies sympathie naar de geëxecuteerde, wekten haar nieuwsgierigheid naar hem. Deden haar verlangen dat deze koude werkelijkheid een tegenhanger had. Maakten dat ze wilde zoeken naar iets goeds in het slachtoffer van deze morbide televisieshow. Uit hoop dat er tegenover iets slechts niet simpelweg iets nog slechters stond. Via het internet bestelde ze de biografie van Timothy James McVeigh.

#

Lucies goede vriendin Arjenne zat in juni 2001 in Zweden. Ze was naar Göteborg vertrokken om daar te demonstreren tegen de eu-top en tegen de komst van de Amerikaanse president naar die top. Ondanks haar aandringen was Lucie niet meegegaan. Later heeft Lucie wel eens laf gelogen dat ze daar niet bij was vanwege een sterfgeval in de familie. Nu was er aan het eind van de maand juni inderdaad een sterfgeval in haar familie maar begin juni, toen Arjenne naar Zweden vertrok, wist ze nog van niets.

Arjenne belde haar af en toe vanuit Göteborg. Korte, opwindende telefoontjes waarin Arjenne sprak over ‘vreedzame mobilisaties’. Op de achtergrond veel rumoer. Ze was er al een week voor de top heen gegaan en bereidde zich nu voor. Ze ontmoette mensen, vergaderde, schreef pamfletten en ‘lanceerde oproepen tot protest’.

Arjennes betrokkenheid bij zulke zaken imponeerde Lucie. Beangstigde haar ook. Omdat ze zulk soort bezieling zelf niet kende. Lucie vroeg haar of ze de executie van McVeigh ook op televisie had gezien. Nee, daar had ze geen tijd voor gehad. Ze probeerde Arjenne door de telefoon over de televisieregistratie van de executie te vertellen. Liet haar horen dat ook zij zich met belangrijke wereldse zaken bezighield. Arjenne moest ophangen. Zweedse vrienden wachtten op haar. Lucie was jaloers.

Toen de protesten en het politieoptreden de week erop volledig uit de hand waren gelopen betrapte Lucie zichzelf op de onappetijtelijke gedachte dat als er dan eens werkelijk wat gebeurde, zij er niet bij was.

Tijdens haar eerste demonstratie was ze elf jaar oud. Een anti-bontdemonstratie. Haar grootouders vonden het onzin. Ze had moeten zeuren om een strippenkaart om met de bus naar de stad te kunnen gaan.

Het was midden in de winter en ijskoud. Op Plein ’44 stond ze tussen de mensen en luisterde naar toespraken die ze moeilijk kon volgen. Niemand sprak met haar en ze voelde zich opgelaten tussen de volwassenen. Toen de groep ging lopen, liep ze een kwartier mee tot aan de bushalte bij de brug. Binnen een uur was ze weer thuis. Haar grootouders vroegen haar of het ‘niet leuk’ was geweest en ze werd woedend. Ze schreeuwde dat zulke zaken niets met ‘leuk’ te maken hadden, dat zoiets belangrijk was, maar dat zij dat toch niet snapten. Haar woede-uitbarsting leidde genoeg af van haar te vroege thuiskomst. Ze kon onmogelijk vertellen dat ze zulke belangrijke zaken voortijdig verliet omdat ze het koud had. Ze had ook nog geroepen dat haar ouders het wél zouden hebben begrepen. Een argument dat ze zo vanaf haar tiende jaar bij haar ruzies begon te betrekken. Dat speet haar later wel. Alsof ze haar grootouders de dood van haar ouders verweet. Terwijl die dood voor hen een tastbare herinnering was, maar voor Lucie niet. Ze was te jong toen ze stierven en had geen enkele herinnering aan hen. Maar haar ouders waren haar bezit. Haar fantasie. Haar moeder was haar moeder. Meer dan dat zij iemands dochter was geweest.

De laatste drie jaar van het leven van haar grootvader maakte Lucie niet mee. Met uitzondering van die laatste dagen. Net op tijd teruggeroepen. Drie jaar bleef ze weg. Jaren waarin ze niet zag hoe ze ouder werden. Hoe zij grijzer werd. Strammer. Hij langzamer. Drie jaar waarin ze niet meekreeg dat de keuken opnieuw werd gewit. De schuur achter het huis dan eindelijk instortte. Hij ziek werd. Drie jaar waarin ze afstudeerde. Waarin haar huisgenoot vertrok, haar kamer een etage werd. Ze verliefd werd. Op vakantie ging. Een kat nam. De buren leerde kennen. Kerst vierde bij de familie van Paul.

Haar wegblijven van het huis waar ze was opgegroeid begon ooit als een omslachtige poging om haar grootouders uit te dagen. Om van hen een toenadering te eisen. Een verlangen te zien. Gewoon iets kleins. ‘Waarom kom je niet?’ Een vraag. Die niet kwam. En waar ze op wachtte. Ondanks haar groeiend onbehagen en misschien zelfs gemis, wachtte ze. Ze had nooit gedacht dat zoiets zo lang kon duren. Ze had het niet al te tragisch bedoeld. Maar naarmate de tijd verstreek, werd de stilte een grotere uitspraak dan ooit voorzien, en het doorbreken ervan werd met de dag ondenkbaarder.

Ze studeerde. Haar vrienden studeerden. Geen van hen had de leeftijd waarop ouders oud werden, ziek dreigden te worden, stierven. Dat haar ouders niet meer leefden, was ook niet iets wat met dood van doen leek te hebben. Ze kon zich hen niet herinneren, laat staan dat ze besef had gehad van hun dood. Haar ouders waren enkel een fantasie over wat had kunnen zijn, moeten zijn. Als kind had ze wel eens een tijdlang dramatisch met hun pasfoto’s op zak rondgelopen en had ze elke avond voor het slapengaan gehuild omdat ze hen miste, maar een maand later huilde ze elke avond omdat ze geen hond had, en de maand daarop huilde ze omdat de kippen waren verkocht. Haar grootouders waren haar ouders. Zij was het kind. Ook nu nog. Niet zij hoefde de wijste te wezen. Een verongelijkte verhouding tot het thuisfront vond ze dan ook normaal. Als iemand eens doorvroeg en zij vertelde dat ze nauwelijks nog contact had met haar familie, werd er al snel begrijpend geknikt. Zoiets begrijpen was normaler dan het afkeuren. Ze kon met overtuiging vertellen hoe alles van één kant kwam: zij waren niet in haar geïnteresseerd en daarom kwam ze daar niet meer. Ze moesten maar hierheen komen, ze waren tenslotte altijd welkom. Ga zo maar door. Haar studiegenoten keken haar dan meelevend aan en vertelden hoe ze zichzelf daarin herkenden. Altijd maar weer herkende iedereen zich in dat miskende beeld. Zoveel ondergewaardeerde mensen zo toevallig bij elkaar.

Achteraf kon ze zich alleen maar verbazen over hoe ze zulke verhalen van elkaar slikten. Hoe terecht ze zoiets vonden. Ze eisten redelijkheid van het leven. Elke verhouding tussen mensen beoordeelden ze op haar symmetrie. Elke vriendendienst was een wederdienst. Een dramaturgisch verantwoorde wereld.

De vrienden die alles begrepen verdwenen. Arjenne bleef. Arjenne, die al na een jaar met de studie was gestopt en druk was met belangrijker zaken. Arjenne was niet iemand die vond dat Lucie een reden nodig had om haar grootouders wel of niet op te zoeken. Ze vroeg geen uitleg en Lucie interpreteerde dat gretig als goedkeuring. En toen ze Paul leerde kennen was het ontbreken van contact met haar grootouders al bijna iets normaals geworden. Niet iets waar je veel woorden aan vuilmaakte.