Shereen El Feki

Seks en de citadel

Het liefdesleven in een veranderende Arabische wereld

Uit het Engels vertaald door Edzard Krol

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Oorspronkelijke titel Sex and the Citadel: Intimate Life in a Changing Arab World, verschenen bij Pantheon Books

Oorspronkelijke tekst © Shereen El Feki 2013

Nederlandse vertaling © Edzard Krol en De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp © Berry van Gerwen, naar een ontwerp van Wissam Shawkat

isbn 978 90 445 2583 0

NUR 694

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1 - Veranderende standpunten

Veranderende standpunten

Wie afstand doet van zijn verleden, is verloren.

– Mijn oma, over het memoreren van waar je vandaan komt

Elke tocht door Caïro is een ontroerende les over het verleden. Ik doel niet op de monumenten uit de Oudheid of de middeleeuwse soek, de koloniale villa’s of de eenentwintigste-eeuwse wolkenkrabbers. Zelfs niet op het opmerkelijke modebeeld van de meer dan twintig miljoen inwoners: mannen met tulbanden en djellaba’s (traditionele jurken), naast jongens in afgedragen spijkerbroeken en trendy T-shirts, vrouwen in aba’s en nikabs (lange mantels en gezichtssluiers), een cultuur afkomstig uit de Golfstaten en een teken van toenemende religiositeit, zij aan zij met meisjes in de laatste westerse mode en met de meest uiteenlopende kapsels.

Waar ik me op richt als ik me een weg door de stad baan – behalve op de verraderlijke trottoirs en huizenhoge stoepranden – zijn de straatnaamborden. Niet alleen omdat het je uren kan kosten als je in Caïro de weg kwijtraakt, maar omdat deze donkerblauwe platen, met hun uitbundige witte kalligrafie, veel zeggen over het verleden van het land. Je kunt bijvoorbeeld een ommetje in de binnenstad maken en onder de Brug van de Zesde Oktober door lopen, die de aanval gedenkt die het gezicht van Egypte redde in de oorlog van 1973, naar de glorie van de farao’s in de Ramsesstraat, om vervolgens af te slaan en op de Straat van de Zesentwintigste juli uit te komen, die de val van de laatste Egyptische monarch markeert. Dan keer je weer terug naar de napoleontische invasie, door de Champollionstraat, genoemd naar de man die de Steen van Rosetta ontcijferde, om vervolgens naar het Tahrir(bevrijdings)plein te slingeren, een aandenken aan de Egyptische revolutie van 1952, gericht tegen de bezetting en alleenheerschappij van de Britten.

Tahrir draait tegenwoordig overuren. In de winter van 2011 kwamen honderdduizenden Egyptenaren bijeen op dit anders van het verkeer vergeven, zwaar vervuilde en voor voetgangers levensgevaarlijke plein in het centrum van Caïro, om niet minder dan de hervorming van het land te eisen. Het Tahrirplein was het epicentrum van de Egyptische volksopstand tegen het dertig jaar durende bewind van president Hosni Moebarak. Terwijl de opstand zich snel en ver over het land verspreidde, richtte de aandacht van de wereld zich op het Tahrirplein, werden de ervaringen van de miljoenen demonstranten rechtstreeks op de televisie uitgezonden en in tweets en blogs besproken. Het Tahrirplein veranderde in een achttien dagen durende revolutionaire realityshow, waarin de demonstranten zich verschansten, een kampement betrokken, en terugvochten tegen hun eigen Big Brother, het regime van Moebarak. ‘Wij zijn één Egypte’, riepen de demonstranten, toen rijk en arm, moslims en christenen, mannen en vrouwen, ouders en kinderen, na tientallen jaren van frustratie, waarin er niets veranderde, zich in een enkel, doelgericht front aaneensloten. De prestatie van het Tahrirplein bestond niet alleen uit een belangrijke politieke ontwikkeling, maar ook uit de kleine, persoonlijke gevechten die er geleverd en gewonnen werden, tegen de wrijving die de Egyptische samenleving verzwakte: tussen religies, klassen, seksen en generaties.

De komende jaren zal het succes van de Egyptische opstand grotendeels afhangen van de manier waarop deze miljoenen miniatuuroverwinningen van de broeikas van het Tahrirplein worden vertaald naar de kille werkelijkheid van het dagelijkse leven. Dit geldt eveneens voor de rest van de Arabische regio, waar landen zich worstelen door de politieke aardverschuiving die dit decennium begon. Om de ontwikkelingen die daarop volgen, waaruit die ook bestaan, volledig te kunnen begrijpen, moeten we weten waarop deze berusten. En een van de meest lastige gebieden om naar te kijken, is het seksleven.

In de hedendaagse Arabische wereld is de enige algemeen geaccepteerde, sociaal erkende context voor seks het door de staat geregistreerde, door de familie goedgekeurde, religieus bekrachtigde huwelijk. Al het andere is ‘ayb (schandelijk), illit adab (ongemanierd), haram (verboden) – een ogenschijnlijk eindeloze, afkeurende woordenlijst. Dat grote delen van de bevolking in de meeste landen in de regio zich maar moeilijk naar deze traditie kunnen voegen – jonge mensen die het zich niet kunnen veroorloven te trouwen, werkende vrouwen die niet voldoen aan de traditionele rolverdeling, mannen en vrouwen die zich inlaten met mensen van hetzelfde geslacht, degenen die betaalde seks hebben om te kunnen rondkomen – wordt in toenemende mate erkend, maar er bestaat een wijdverbreide weerstand tegen om het even wat voor alternatieven. Zelfs in het huwelijksbed is seks iets om te doen, niet om over te praten. Door een dergelijke collectieve ongemakkelijkheid met seks is het des te lastiger om iets te veranderen aan de problemen die ermee gepaard gaan – waaronder geweld, infecties, uitbuiting, stoornissen, echtelijke ontevredenheid en vergaande onwetendheid. ‘In de Arabische wereld is seks het omgekeerde van sport’, legde een Egyptische gynaecoloog me uit. ‘Iedereen praat over voetbal, maar niemand speelt het. Maar seks – iedereen doet het, terwijl niemand erover wil praten.’

Wie in de Arabische regio opgroeit, leert uit de buurt van de ‘rode lijnen’ te blijven: politieke, religieuze en seksuele taboes horen niet in woord of daad geschonden te worden. Toch betreft het geen geïsoleerde lijnen. Ze golven en mengen zich als kalligrafie, en wie maar een deel van het geschrift verandert, wijzigt ook de betekenis van de rest. De ‘Arabische Lente’ die dit decennium begon, nam een hap uit de rode lijn van de politiek en begon aan het langdurige proces om aanvaarde opvattingen te veranderen: dat mensen in de Arabische regio, door hun religie, cultuur en traditie, niet geschikt zijn voor democratie; dat ze zich nooit tegen het gezag zullen verzetten; dat hun angst voor instabiliteit het wint van hun verlangen naar verandering en de bijbehorende onzekerheden; dat ze niet met vrijheid kunnen omgaan. Nu deze boeien worden afgeschud, kun je je natuurlijk afvragen of andere boeien zullen volgen.

Sinds de opstand is Caïro een groot uithangbord voor de mensenrechten geworden. ‘Vrijheid’, ‘gerechtigheid’ en ‘waardigheid’ zijn slechts enkele van de vele steekwoorden die overal in de stad als graffiti opduiken. Maar het is een heel andere zaak om deze zelfde rechten – naast gelijkheid, privacy, wilsvrijheid en integriteit – van toepassing te laten zijn op de seksuele levens van alle burgers. Concreet komen ‘seksuele rechten’ erop neer vrij toegang te hebben tot seksuele en op de voortplanting betrekking hebbende gezondheidsdiensten, en op de mogelijkheid om ideeën en informatie over seksualiteit te genereren, te delen en tot zich te nemen. Ze houden het recht in om je eigen partner te kiezen en seksueel actief te zijn, of niet, in een relatie gebaseerd op wederzijdse instemming. Ze verlenen de vrijheid om te beslissen of je kinderen wilt hebben, en wanneer. Ze geven het recht om over je eigen lichaam te beschikken, en de vrijheid om een bevredigend, veilig en aangenaam seksleven na te streven. En dit allemaal zonder dwang, discriminatie of geweld – een groot doel, overal ter wereld.[1]

Seksuele rechten maken een wezenlijk deel uit van de rechten van de mens. Ze vormen niet een of andere ondergeschikte groep rechten waarmee je naar believen rekening kunt houden, terwijl je tegelijkertijd kunt volhouden dat je de vrijheid en menselijkheid van de ander respecteert. Het laten gelden van ‘seksueel burgerschap’ – het recht om je eigen beslissingen te nemen en te verlangen dat gezaghebbers dat recht verdedigen, onafhankelijk van kleur, klasse, geloofsovertuiging, geslacht of seksuele voorkeur – is meer dan een weerspiegeling van een democratisch systeem. Het is een manier om daar gestalte aan te geven, door de principes ervan te verankeren in de kern van het menselijk bestaan, waar ze, op hun beurt, de houding en handelingen in de andere domeinen kunnen beïnvloeden.

Maar in de Arabische wereld zijn ‘seksuele rechten’ een mijnenveld. Voor veel mensen houden ze eenvoudigweg een westerse sociale agenda in, met homoseksualiteit, vrije liefde, prostitutie, pornografie en het hellende vlak naar de ondermijning van de islam en ‘traditionele’ Arabische waarden. Dit soort verschillen worden beschreven in World Values Surveys, waarin de houding ten aanzien van een uitgebreide reeks zaken in meer dan negentig landen wordt gepeild. Toen twee Amerikaanse academici, Ronald Inglehart en Pippa Norris, de resultaten bestudeerden van onderzoek dat tussen 1995 en 2001 was verricht, zagen ze dat de grootste verschillen in opvattingen tussen de onderzochte islamitische landen (waaronder Marokko, Jordanië en Egypte) en het Westen (Noord-Amerika, Austraal-Azië en West-Europa) niet op democratische waarden betrekking hadden, maar op genderrollen en seksualiteit – bijvoorbeeld de acceptatie van abortus, scheiding en homoseksualiteit. In opeenvolgende versies van World Values Surveys is er weinig veranderd.[2] In de woorden van de auteurs: ‘De culturele kloof die de islam van het Westen scheidt, heeft meer betrekking op Eros dan op Demos.’[3]

Van plaats verwisselen

Seks heeft de Arabische wereld en het Westen lange tijd van elkaar gescheiden. Tegenwoordig lijkt de eerstgenoemde druk bezig het vlees te ontkennen, terwijl de laatstgenoemde het allemaal maar al te graag lijkt te willen tonen. Maar wat bij deze wederzijdse beschuldigingen vaak over het hoofd wordt gezien, is dat dergelijke standpunten veranderlijk zijn. Op een bepaald moment in het verleden zijn het Oosten en Westen van positie gewisseld.[4] Deze verandering wordt geïllustreerd door twee reizen in de eerste helft van de negentiende eeuw – eentje van een Fransman en eentje van een Egyptenaar.

In 1849 reisde Gustave Flaubert, schrijver van Madame Bovary en andere klassieken, heel Egypte door, van Alexandrië in zuidelijke richting, naar Wadi Halfa in Soedan. Op de oude ruïnes van Luxor na was Flaubert niet erg onder de indruk van de monumenten. (‘Egyptische tempels verveelden me stierlijk’, schreef hij in maart 1850 in zijn dagboek.)[5] Evenmin was hij erg geïnteresseerd in zijn officiële missie: informatie verzamelen voor het Franse ministerie van Landbouw en Handel. (‘Vlakbij, ongeveer tien millimeter naast me, liggen mijn ministeriële instructies, die geduldig lijken te wachten tot ik ze als toiletpapier gebruik’, schreef hij aan een vriend in Frankrijk.)[6]

Voor iemand met de romantische neigingen en veelomvattende begeerten van Flaubert was het verzamelen van feiten een onbevredigende bezigheid. Waar de aankomende schrijver zich werkelijk voor interesseerde, was de mens in zijn meest aardse en intieme verschijning. Gelukkig voor Flaubert bood Egypte hem in dit opzicht ‘een rijkgeschakeerd palet’.[7] Maar het ging hem niet om kleuren alleen. Meteen nadat hij van boord kwam, bracht Flaubert in een bordeel een nacht met Turkse hoeren door, van wie ‘de geschoren kutten een vreemde uitwerking hebben – het vlees is zo hard als brons, en mijn meisje had een geweldige kont’, schreef hij naar huis.[8]

Flaubert bleef zich bij de Nijl omhoogneuken. Hij schreef uitgebreid over de prostituees in het zuidelijke dorpje Esna, en vooral over zijn tijd met Kuckuk Hanem: ‘een groot, schitterend wezen, lichter van kleur dan een Arabische … Haar huid, vooral die van haar romp, is enigszins koffiekleurig. Als ze buigt, rimpelt haar vlees in bronzen golvingen. Haar ogen zijn donker en ontzettend groot … stevige schouders, volle, appelvormige borsten.’[9] Bij het bezoek van Flaubert aan het huis van plezier van Hanem werd er ook muziek gespeeld en was er, naast de bijbehorende handel, een striptease (een volledig naakte versie van een traditionele Egyptische dans, genaamd de bij): ‘Ik bef Safia Zoughairah [een van de collega’s van Hanem]. Ze is erg verdorven, kronkelt, geniet met volle teugen, een kleine tijgerin. Ik bevlek de divan. [En dan] de tweede beurt met Kuckuk. Terwijl ik haar schouders vastgreep, voelde ik haar halsketting tussen mijn tanden. Haar kut perverteerde me als rollen fluweel. Ik voelde me barbaars.’[10]

Als Flaubert geen seks had, nam hij die bij bijna elke gelegenheid waar. Het schuine straatleven van Caïro sprak zeer tot zijn verbeelding: schimpschriften over hoeren en sodomie bedrijvende ezels; spelende kinderen, ‘van wie de meisjes scheetgeluiden met hun handen maken’; een jongen die de pooier speelt voor zijn moeder (‘Als u me vijf paras[11] geeft, zal ik u mijn moeder brengen, zodat u haar kunt neuken. Ik wens u veel voorspoed en vooral een lange pik’).[12] Behalve dat hij het gebruikelijke rondje langs moskeeën en piramides aflegde, deed Flaubert ook minder gebruikelijke bezienswaardigheden aan. In het Kasr al-Ainy-ziekenhuis, waar mijn eigen familie nog altijd de geneeskunde beoefent, bracht hij een bezoek aan de syfilisafdeling. Op aansporing van de dokter gingen de mannelijke patiënten ‘op hun bed staan, knoopten hun broekriem los (alsof het een legerexercitie was), en openden met hun vingers hun anussen om hun sjankers te tonen.’[13]

Niet dat Flaubert hierdoor de lust werd ontnomen om met mannen te vrijen. Aan een vriend schreef hij: ‘Het is hier behoorlijk geaccepteerd. Men geeft hier toe dat ze aan sodomie doen, en er wordt aan tafel in het hotel over gesproken. Soms ontken je het een beetje, en dan plaagt iedereen je net zolang tot je bekent. Omdat we voor educatieve doeleinden reizen, en in opdracht van de overheid handelen, hebben we het als onze plicht beschouwd om deze vorm van ejaculatie te bezigen. Tot dusver heeft de gelegenheid zich nog niet voorgedaan. Maar we blijven ernaar op zoek.’[14] Tot het onderzoek van Flaubert behoorde ook een dansoptreden van mannelijke prostitués in Caïro (‘met hun charmante verdorvenheid, hun obscene wellustige blik en de vrouwelijkheid van hun bewegingen, gekleed als vrouw, hun gezicht opgemaakt met antimoon’) en een interessant verblijf in het Turkse badhuis, waar de masseur ‘mijn boules d’amour optilde om ze schoon te maken, om vervolgens met zijn linkerhand over mijn borst te wrijven en met zijn rechterhand aan mijn pik te trekken, en terwijl hij hem op en neer trok, leunde hij over mijn schouder en zei “baksheesh, baksheesh[15]”’, waar Flaubert niet op inging omdat de man naar zijn mening niet jong of knap genoeg was.[16]

Tegenwoordig scoren Flaubert en andere negentiende-eeuwse commentatoren hoog op de oriëntaalse zwarte lijst. Oriëntalisme, eens een neutrale term voor het onderzoek van de Arabische regio en meer oostelijk gelegen gebieden, werd een soort belediging na de publicatie eind jaren zeventig van de twintigste eeuw van een boek van Edward Said met dezelfde titel. In het boek zette hij zich af tegen generaties westerse geleerden, omdat ze door de bril van hun eigen raciale, religieuze en politieke vooroordelen naar de Arabische regio keken, waardoor oriëntalisme een ‘typisch westerse manier werd om te overheersen, herstructureren en een gezaghebbende bron van informatie over de Oriënt te vormen’.[17] Als gevolg hiervan, aldus Said, verwerd de Oriënt tot een ‘excentrieke toestand’, waartoe ook de seksuele mores van de regio behoorden, die de westerse superioriteit bevestigde en de westerse hegemonie over de regio en de volkeren rechtvaardigde. Said was vooral kritisch over de westerse commentatoren en hun opgeleukte beschrijvingen van het Arabische leven, terwijl ze door de kolonies reisden om ervaringen op te doen waarvoor ze in het kleingeestige klimaat thuis niet terechtkonden.

Waar Flaubert en zijn tijdgenoten in de klaarblijkelijke seksuele ongedwongenheid van het Oosten veel lovenswaardigs aantroffen, bewonderden sommige Arabische bezoekers aspecten van de Europese seksuele cultuur om tegenovergestelde redenen. In 1826 arriveerde Rifa‘a Rafi‘ al-Tahtawi, een Egyptische imam, in Parijs, om daar vijf jaar te verblijven. Hij maakte deel uit van een veertig man sterke afvaardiging van Egyptische studenten die waren gestuurd om de taal te leren en andere bruikbare kennis op te doen. Al-Tahtawi was een van de slimste van hen, een talentvol schrijver en vertaler die later in zijn eigen land een voorman zou zijn bij het doorvoeren van hervormingen in het onderwijs. Zijn verslag van dit door de staat gesponsorde uitstapje bevat enerzijds inzichtelijke informatie, anderzijds is het ook Een door een idioot geschreven gids van Europa. Al-Tahtawi was ontzettend nieuwsgierig en schreef overal over, van politiek tot restaurants, galabals tot slachthuizen. Sommige aspecten van het Franse karakter juichte hij toe (punctualiteit, eerlijkheid en dankbaarheid) en andere verachtte hij (het zich overgeven aan persoonlijke genoegens, en het meer geloof hechten aan filosofen dan aan profeten).

In de omgeving waar hij tijdens zijn reis verbleef, stond Al-Tahtawi over het algemeen negatief tegenover de relaties tussen mannen en vrouwen. ‘Er zijn zeer deugdzame Franse vrouwen en voor anderen geldt het omgekeerde. De laatste zijn in de meerderheid, want de meeste mensen in Frankrijk, zowel mannen als vrouwen, zijn verslaafd aan de kunst van de liefde.’[18] Hij was ook niet al te zeer onder de indruk van hun standpunt over voorechtelijke relaties, die hij ‘eerder een onderdeel vond van de fouten en onvolkomenheden [van mensen] dan een doodzonde’.[19] Toch leek Al-Tahtawi een zwak voor de dames te hebben, die ‘toonbeelden van schoonheid en charme’, en hun tekortkomingen weet hij grotendeels aan de zwakheid van hun mannen, die hen, volgens hem, te veel invloed gaven.[20]

Hoewel hun verstandhouding met vrouwen misschien twijfelachtig was, had Al-Tahtawi veel lof voor het stevige standpunt omtrent de omgang van Franse mannen onderling. ‘Ze hebben geen enkele neiging om op jongens te vallen of achter ze aan te zitten. Dat gevoel hebben ze niet meer, en het wordt door hun aard en seksuele normen verworpen. Een van de goede eigenschappen van hun taal en poëzie is dat ze de homoseksuele liefde niet prijzen. Het is zelfs zo dat het in het Frans voor een man uiterst ongepast is om te zeggen: “ik ben verliefd geworden op een jongen.” Dat zou weerzinwekkend en lastig gevonden worden.’[21]

Al-Tahtawi ging uitgebreid in op het Franse gebrek aan verdraagzaamheid op dit punt. ‘De Fransen beschouwen homoseksualiteit als een van de meest weerzinwekkende obsceniteiten. Hierdoor maken ze er in hun boeken slechts zelden melding van, en als ze het doen, gebeurt dat altijd in verhullende termen. Je hoort er nooit iemand over praten.’[22] In zijn beschrijving stelde Al-Tahtawi vast dat de Franse afkeer van homoseksualiteit het ‘enige was dat ze echt met de Arabieren gemeen hebben’.[23] Al is dit een soort vergoelijking, gezien de vele beschrijvingen van relaties van mensen van hetzelfde geslacht in het negentiende-eeuwse Caïro, niet alleen van nieuwsgierige vreemdelingen als Flaubert, maar ook van plaatselijke kroniekschrijvers.[24]

In deze getijdenbewegingen van de geschiedenis is het interessant om te zien hoe de stereotypen zijn veranderd. De Arabische wereld, die eens in het Westen bekendstond om de seksuele vrijheid, door sommigen benijd maar door anderen verfoeid, wordt tegenwoordig sterk bekritiseerd vanwege de seksuele intolerantie. Dit is niet alleen de mening van westerse vrijzinnigen. Het is ook een centraal thema geworden in een deel van het ‘islamofoob’ debat onder conservatieven in Amerika en Europa, die van zichzelf vinden dat ze de laatsten zijn die standhouden in de strijd tussen ‘westerse’ waarden en de verwoestingen van de ‘radicale’ islam, vooral voor wat betreft de rechten van vrouwen.[25] En het Westen, eens door sommigen in de Arabische wereld geprezen voor zijn harde lijn ten opzichte van relaties tussen mensen van hetzelfde geslacht, wordt nu door velen gezien als een bron van seksuele losbandigheid waarvoor de regio moet worden beschermd. Opvattingen, hoe gebrekkig ze ook zijn, worden gevormd door de plek waar men zich bevindt. Westerse opvattingen over Arabische seksualiteit, en andersom, zijn voor een deel veranderd omdat de houding in de beide samenlevingen eveneens veranderd is.

Het is algemeen bekend wat er in het Westen is gebeurd. Ik ben te jong om de seksuele revolutie meegemaakt te hebben, maar door de verhalen uit de jeugd van mijn moeder weet ik hoe dramatisch de breuk was. In de tijd dat ze van de jaren dertig tot de jaren vijftig van de twintigste eeuw opgroeide op het platteland van Wales, werd er nooit over seks gesproken, al wist iedereen dat goede meisjes wachtten tot ze trouwden. In de periode voor de komst van de pil, waarin anticonceptie met wisselend succes werd toegepast, en abortus illegaal was en lastig te realiseren, was dit evenzeer een praktische kwestie als een kwestie van deugdzaamheid. Toen mijn moeder een tiener was, vond contact met mannen onder strikt toezicht plaats, werd de avondklok nauwgezet nageleefd en waren bij dorpse dansfeesten begeleidsters van jongedames actief. Homoseksualiteit was een diep en duister geheim, en mijn moeder, die ooit een oneerbaar voorstel van een lerares kreeg, verbaasde zich daar des te meer over omdat ze nog nooit van dergelijk gedrag had gehoord.[26]

Mijn Egyptische vrienden van onder de veertig kijken op van dit verhaal. Ze zijn opgegroeid met Amerikaanse films, vervolgens met muziekvideo’s en nu met internet – allemaal van na de seksuele revolutie – en begrijpen eenvoudigweg niet dat de westerse samenleving op het vlak van seksuele zaken eens even conservatief was als hun samenleving nu. De overeenkomsten zijn opvallend: taboes op seks voor het huwelijk, zelfbevrediging, homoseksualiteit, ongehuwd moederschap, abortus, en een cultuur van verdringing en verzwijgen, gepredikt door de religie en afgedwongen door sociale conventies. In de huidige Arabische wereld zijn deze taboes even sterk als in de jeugd van mijn moeder.

Maar ze zijn al even verbaasd als ik hun de verhalen uit de jeugd van mijn vader in Caïro vertel, van de jaren dertig tot de jaren vijftig, of als ik hen onthaal op de schuine uitspraken van mijn Egyptische oma – anekdotes en gezegden die overal in dit boek terugkeren, en die seksuele opvattingen en capriolen weerspiegelen die niet zo veel verschillen van de beschrijvingen van Flaubert, hoezeer antioriëntalisten daar ook tegen protesteren. ‘Het fascinerende is dat onze Arabische voorouders anders waren dan wij en dat ze een heel vrije en open houding tegenover seks hadden’, schreef Salah al-Din al-Munajjid, een van de eerste moderne Arabische geschiedkundigen die de seksuele nalatenschap van de regio bestudeerden, en die zelfs de tijd van mijn vader met die van eeuwen geleden vergeleek. ‘Als ze over vrouwen en seks spraken of schreven, deden ze dat altijd zonder enige verlegenheid. Volgens mij is hun grote vrijheid de oorzaak van de huidige strengheid.’[27]

Neergang en val

Wat kan deze reactie verklaren? Hoe kon de Arabische wereld op het vlak van seks zo’n draai maken? Op zoek naar antwoorden heb ik een bezoek gebracht aan de man die het beroemdste boek over dit onderwerp schreef. Abdelwahab Bouhdiba, een Tunesische socioloog, is het meest bekend door zijn uit 1975 daterende boek Sexuality in Islam. Voorafgaand aan de publicatie ervan waren er al boeken over het onderwerp geschreven en daarna zijn er nog veel verschenen, maar het werk van Bouhdiba is aantoonbaar het meest populair, vertaald in bijna tien talen.

Met zijn lezing van de Koran, de Hadith (overleveringen van de woorden en daden van de profeet Mohammed) en andere bronnen, betoogt Bouhdiba dat vleselijke zaken in het algemeen en seksualiteit in het bijzonder niet alleen met de islam te verenigen zijn, maar ook dat ze essentiële onderdelen van het geloof zijn. ‘Het bedrijven van seksualiteit was een gebed, een persoonlijk geschenk, een daad van menslievendheid’, schreef hij. ‘Het herontdekken van de betekenis van seksualiteit is het herontdekken van de betekenis van God, en omgekeerd.’[28] Maar ergens onderweg zijn de Arabieren deze seksuele dimensie kwijtgeraakt. ‘Deze open seksualiteit, die vol genot en met het uitzicht op de vervulling van het bestaan werd uitgeoefend, maakte geleidelijk plaats voor een gesloten, sombere en onderdrukte seksualiteit … Men ging zich steeds heimelijker, terughoudender en hypocrieter gedragen … Uiteindelijk werd alle frisheid, alle spontaniteit als door een stoomwals verpletterd.’[29] Om die weer nieuw leven in te blazen – politiek, sociaal, economisch, spiritueel, en ook seksueel – is er, zo vermoedt Bouhdiba, een grondige heroverweging nodig: ‘Om uit deze malaise te komen, moeten we koste wat kost de betekenis van de seksualiteit weer ontdekken, de betekenis dus van de dialoog met de partner, en de betekenis van het geloof, de betekenis dus van de dialoog met God … Want je kunt ervan uitgaan dat goed uitgevoerde seksualiteit met vrijheid gepaard gaat.’[30]

Met zijn bruine corduroy broek en pied-de-poulejasje, keurig geknoopte stropdas en korte, grijze haar, komt Bouhdiba niet over als iemand met radicale seksuele opvattingen. Gezien zijn uiterlijk en zijn zorgvuldig gekozen woorden en bedachtzame pauzes, heeft hij meer weg van een universiteitsprofessor – wat hij voor zijn emeritaat dan ook was. ‘Ik ben geen provocateur …’ zei hij. ‘Mijn stijl is terughoudend, een stijl waarin ik shockerende dingen zeg, maar met veel tact.’ Dat is een succesvolle formule gebleken: Sexuality in Islam werd goed ontvangen, zelfs in de Arabische regio. Ondanks alle academische bijval voor het boek kwam de meest bevredigende bespreking uit onverwachte hoek. ‘Ik was in Djerba [in Zuid-Tunesië]’, zei Bouhdiba, ‘en stond te wachten op mijn vertrek per boot naar Tripoli [in Libië]. Iemand zei: “Bouhdiba? Schrijver van Sexuality in Islam?” en begon me te omarmen. Het was een professor aan de universiteit van Sarajevo. Hij zei dat hij mijn boek bij kaarslicht had vertaald, met een pistool in zijn ene hand en een pen in zijn andere. In vijftien dagen verkocht hij tweeduizend exemplaren. Hij zei: “Ik trof twee dingen aan in het boek: trots dat we bij een open godsdienst behoren, en levensvreugde – twee dingen waaraan we tegenwoordig zozeer behoefte hebben.”’

Zoals Bouhdiba betoogt, waren die twee ruimschoots aanwezig in het rijk van de Abbasiden, waarvan de gouden eeuw van de achtste tot de tiende eeuw duurde, en waarvan de invloed zich uitstrekte van de kusten van de Middellandse Zee tot aan de grenzen van India. In Bagdad, de hoofdstad van het rijk, bloeiden het Arabische denken en de Arabische cultuur zoals sindsdien in de regio nooit meer is voorgekomen. In de stad bevond zich het Bayt al-Hikma (Huis van de wijsheid), een beroemde bibliotheek, en de geleerden droegen eraan bij dat de klassieken van het Griekse en Perzische denken niet in de vergetelheid raakten. De reuzen van de wiskunde, geneeskunde, astronomie, scheikunde en techniek uit die tijd leverden de brede schouders waarop volgende generaties zouden staan. In het tijdperk van de Abbasiden vond een levendig religieus debat plaats toen verschillende scholen werden gesticht van de belangrijkste islamitische jurisprudentie (fiqh), de fundamenten van het recht in de Arabische wereld, en toen de onafhankelijke religieuze uitleg (ijtihad) tot bloei kwam. De kunsten kwamen eveneens tot wasdom – waaronder werken van expliciet seksuele aard.

Er bestaat een oude en eerbiedwaardige Arabische traditie in het schrijven over seks – literatuur, poëzie, medische verhandelingen, handboeken voor zelfredzaamheid – die in grote delen van de Arabische wereld uit het gezicht is verdwenen. Veel van deze grote werken waren bekend bij religieuze figuren, die in geloof en seks niets onverenigbaars zagen. Het was zelfs zo dat het deze geleerde mannen betaamde om evenveel over seksuele gebruiken en problemen te weten als over de fijne kneepjes van de islam. Er is niets academisch aan hun geschriften: met opmerkelijke openheid, en vaak ontwapenende humor, bestrijken deze werken bijna alle aspecten van seks, en meer dan dat. In de Playboy, Cosmopolitan, The Joy of Sex, of in welk ander taboedoorbrekend werk van de seksuele revolutie en daarbuiten ook, staat bar weinig dat zij duizend jaar en langer geleden niet al hebben aangeroerd.

Bouhdiba beschouwt deze seksuele openheid als een essentieel onderdeel van de intellectuele bloei van die periode. Op hun hoogtepunt, aan het begin van het tijdperk van de Abbasiden, waren de Arabieren creatief en hadden ze veel zelfvertrouwen. Het openlijk nadenken over seksualiteit vormt daar een afspiegeling van. ‘Het was geen toeval dat de seksualiteit op het hoogtepunt van de islamitische cultuur tot bloei kwam’, zegt Bouhdiba. ‘Alle gebieden komen erin samen. De rehabilitatie van seksualiteit is de rehabilitatie van de wetenschap binnen de rehabilitatie van de islam.’ Maar tegenwoordig is men zeer geneigd te ontkennen dat deze zaken met elkaar in verband staan, en veel mensen die hun eigen geschiedenis willen kiezen, selecteren uitsluitend die aspecten die nu als de respectabele kant van de Arabische gouden eeuw worden gezien – wetenschap en techniek bijvoorbeeld – en vergeten de rest. Toch zijn deze facetten volgens Bouhdiba niet los van elkaar te zien.

Je kunt gemakkelijk te veel in de Arabische erotische literatuur lezen. Gold de openheid echt voor de samenleving als geheel, of waren het alleen gedachten van een seksueel vooruitstrevende elite? Tenslotte zijn de meest beroemde erotische Arabische boeken voor heersers geschreven. Bouhdiba is ervan overtuigd dat deze boeken iets algemeners over de tijdgeest te zeggen hebben. Om zijn opvatting te illustreren, beroept hij zich op de religie: ‘Deze elites zijn nooit door het volk gehekeld. Ze werden min of meer door hun samenleving geaccepteerd, misschien niet actief, maar wel passief. Het lijkt een beetje op het soefisme, dat een elite vertegenwoordigde, maar uiteindelijk werd geaccepteerd. Soms werden ze als ketters behandeld, soms kregen ze ervan langs met de zweep, maar uiteindelijk vertegenwoordigden ze een krachtige tendens in de samenleving.’ Bouhdiba twijfelt er geen moment aan dat deze werken algemeen werden gelezen: ‘Deze boeken zijn voor vorsten geschreven en circuleerden onder het volk.’

Tegen het eind van de negentiende eeuw was er vrijwel een einde gekomen aan dergelijke open en vaak feestelijke literatuur over seksualiteit. Bouhdiba denkt dat deze seksuele winterslaap slechts een onderdeel is van een meer algemene intellectuele achteruitgang, die tijdens de koloniale periode in een versnelling raakte: ‘Sinds Bonaparte zijn we getuige geweest van een negatieve ontwikkeling van de islamitische samenlevingen. Vooral in de afgelopen halve eeuw, sinds het ineenstorten van het nasserisme en het nationalisme [na de nederlaag van de Arabische strijdkrachten in de Zesdaagse Oorlog van 1967 tegen Israël] zijn onze samenlevingen in het defensief geraakt en zijn ze zich steeds meer op zichzelf gaan richten’, merkt hij op, wat vooral gold voor belangrijke zaken als het gezin, vrouwen en de thuissituatie.

In Egypte bestaat een uitdrukking die deze stand van zaken verwoordt: ‘uqdit al-khawaga, het buitenlandercomplex. Het is een gevoel van inferioriteit tegenover het Westen, dat in 1798 begon, toen Napoleon Egypte binnendrong. Met een operatie die leek op de oorlog in Irak in 2003 kwam Napoleon naar Egypte met de belofte om een volk van een wrede en eigenzinnige dictator te bevrijden – in dit geval een geïmporteerde kaste, genaamd de Mamelukken. De Mamelukken hadden er alle vertrouwen in dat ze van de Fransen zouden winnen: het laatste treffen met Europa dat ze zich herinnerden – de kruistochten – was voor de bezoekers immers slecht afgelopen. Maar ditmaal verpletterden de Fransen, met hun superieure techniek en tactiek, de Mamelukken, op een overweldigende manier. Hoewel de zaak voor Napoleon kort daarna stukliep, markeerde deze overwinning op Arabische bodem een nieuwe fase van schermutselingen, waarin de Arabische wereld snel terrein op het Westen verloor, met golven koloniale expansie, die in 1830 met de Franse invasie van Algerije begon, en die in 1882, met de Britse bezetting, Egypte overspoelde.

Toen ze zich afvroegen waarom Europa zo dominant was, overwogen Arabische denkers van het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw de mogelijkheid dat hun neergang verband hield met hun neigingen – met name met homoseksualiteit. De dynastie van de Abbasiden, eens de meesters van de islamitische wereld, kwam in de tiende eeuw in de problemen. En waar sommigen van deze schrijvers de losse seksuele zeden van dat tijdperk als een symptoom van de achteruitgang en het verval zagen, meenden anderen dat deze de directe oorzaak ervan waren.[31] Nadat Arabische intellectuelen zichzelf door de ogen van buitenlanders gingen bekijken, begonnen ze, aldus sommige geschiedkundigen, hun eigen seksuele geschiedenis naar een Europees scenario te herschrijven.[32]

Met het verschijnen van het islamitisch fundamentalisme kwam dat herschrijven in een versnelling terecht. De oprichting van de Moslimbroederschap – door Hassan al-Banna, in het Egypte van de jaren twintig van de twintigste eeuw – was, voor een groot deel, een reactie op de koloniale bezetting, en de Moslimbroeders wezen wederom op de seksuele verdorvenheid als een van de oorzaken voor de achteruitgang van het land. Al-Banna meende dat Egypte zijn onafhankelijkheid was kwijtgeraakt omdat het volk van de islam was afgedwaald. Volgens hem was de enige manier om vooruit te komen een terugkeer naar de sharia, de islamitische wetgeving. Het islamisme, in zijn vele hedendaagse varianten, stelt zich hard op tegenover seksualiteit en neemt daarbij vaak een positie in die tegenovergesteld is aan die van het Westen. Iemand die deze opvattingen mede heeft vormgegeven, was Sayyid Qutb, een leraar en schrijver die zich in de jaren vijftig van de twintigste eeuw bij de Broederschap aansloot, waarna zijn ster snel rees. In het tijdperk van president Gamal Abdel Nasser raakte hij uit de gratie, evenals de rest van de Broederschap. Qutb belandde in de gevangenis en werd in 1966 opgehangen.

Terwijl hij achter de tralies zat, schreef Qutb enkele boeken die het manifest zouden worden van verschillende takken van het vurige islamitische fundamentalisme dat in de tweede helft van de twintigste eeuw verscheen. Zijn ideeën werden bekender dan zijn naam. U hebt wellicht nog nooit van Qutb gehoord, maar zijn gedachtengoed kent u waarschijnlijk wel, dankzij Al-Qaida. Ayman al-Zawahiri, éminence grise van de organisatie en opvolger van Osama bin Laden, werd sterk door zijn werk beïnvloed.

Hoewel de opvattingen van Qutb onder de moeilijkste omstandigheden in de gevangenissen van Nasser werden uitgewerkt, had hij de inspiratie ervoor eind jaren veertig van de twintigste eeuw opgedaan, tijdens een reis naar Amerika. Als onwankelbaar tegenstander van het Britse bewind in Egypte stond Qutb, lang voordat hij ooit een voet op westerse bodem had gezet, wantrouwend tegenover Europeanen en hun invloed op de cultuur en de waarden van Egypte. Door zijn bezoek aan Amerika kwam hij rechtstreeks in contact met een westerse samenleving, en hoe meer hij ervan zag, hoe meer hij in zijn mening werd bevestigd. ‘Amerika is niet bijzonder, maar een tak aan de boom van satan en de slechte plant’, schreef hij in 1949 aan zijn vrienden in Egypte.[33]

In de golf van hevige kritiek, die in brieven, artikelen en boeken tot uiting kwam, hekelde Qutb de Amerikaanse ‘primitiviteit’ – een minderwaardige, primitieve samenleving zonder enige spirituele of morele grondbeginselen, en geobsedeerd door materieel gewin. Qutb was ontzet door de seksuele vrijheid van de Amerikanen – ‘wellust’, zo noemde hij die – waarmee hij al kennismaakte op het moment dat hij aan boord ging. Onderweg naar New York verscheen aan de deur van zijn hut een prachtige, schaars geklede en zwaar benevelde dame, op zoek naar een plek om te overnachten. ‘Haar lichamelijke charme was uiterst verleidelijk’, zei Qutb, maar haar uitnodiging kwam nadat hij aan boord had besloten zich met meer overgave aan de islam te wijden, dus wees Qutb haar af.[34]

Dergelijke seksuele avonturen bleven zich aan land voordoen. Zelfs in Greeley, Colorado, het dorpje dat hij bezocht, hadden jonge vrouwen open opvattingen over seks. Zo vertelde een studente hem: ‘Seks is geen kwestie van deugdzaamheid, maar louter een kwestie van biologie. En als je er zo naar kijkt, merk je dat het niet past om daarbij woorden als zonde en kuisheid, goed en slecht te gebruiken. En wanneer je dat toch doet, vinden we dat heel vermakelijk.’[35] Van zijn kant was Qutb meer ontsteld dan geamuseerd. Overal waar hij kwam, zag hij lichamelijk bloot: mannen die hun spieren toonden en vrouwen die met hun waren pronkten. Zelfs in de kerken barstte het van de seks, vond Qutb. Predikanten waren erop gespitst dat knappe meisjes de dienst geregeld bijwoonden, om de jongens binnen te krijgen en de kerkbanken te vullen, en bij het dansen in de kerk ‘draaiden armen om armen, raakten lippen aan lippen, borsten aan borsten, en was de atmosfeer van liefde vervuld.’[36]

Dergelijke activiteiten waren volgens Qutb niet alleen verre van halal (toegestaan volgens de voorschriften van de islam), maar de Amerikaanse benadering van seks ontdeed die ook van zijn morele en spirituele dimensies, reduceerde seks tot een lichamelijke gewaarwording, zoals alles in die op materie gerichte samenleving. Hij voorspelde dat de uitkomst van een dergelijk verlies van moreel besef de ‘complete ondergang’ van Amerika zou zijn: gezinnen die door scheiding uiteenvielen en jongeren die door drugs, drank en seksueel ‘afwijkend gedrag’ in de war raakten, wat tot een massale ontvolking zou leiden, omdat de voortplanting tot stilstand kwam. ‘Ik heb films gezien waarin gesproken wordt over het leven in de jungle … de mannen bespringen de vrouwen en vrouwen bespringen de mannen, het ene stel na het andere, de ene groep na de andere … dit grote door seks geobsedeerde woud, deze opgewonden lichamen en hongerige blikken, dierlijk genot’, schreef hij. ‘Het gaat er hier in Amerika net zo aan toe als in de jungle, met dit verschil dat de jungle niet vol fabrieken, laboratoria, scholen en bars staat.[37]

Terug naar de bron

Qutbs beschrijving van het Westen als een poel van seksuele chaos en moreel verderf – een soort omgekeerd oriëntalisme – klinkt na in de huidige retoriek van veel conservatieve moslims. Om zich te hoeden voor dergelijke zedeloosheid, beweerde Qutb, moeten islamitische samenlevingen terugkeren naar de gebruiken van de eerste generaties van de islam, de salaf – of eigenlijk naar een interpretatie uit de tijd van de Profeet.

Tientallen jaren dictatuur in Egypte hebben deze conservatieve trek enorm gestimuleerd. Mensen keerden zich tot de islam en zijn sociale en politieke organisaties, niet alleen ter verlichting van de toenemende problemen in het dagelijks leven en om de onontbeerlijke goederen en diensten te verkrijgen waarin de staat niet voorzag, maar ook als vorm van protest en als manier om maatschappelijk betrokken te kunnen zijn, in een land waar het politieke regime daarvoor weinig ruimte bood. Dit mondde uit in klinkende overwinningen van islamitische kandidaten bij veel eerste verkiezingen in de regio na de opstand van 2011, van parlementen tot professionele belangengroeperingen, in die landen waar men zich rechtstreeks had verzet – met name Egypte en Tunesië – en in sommige landen die daar indirect door waren aangestoken, waaronder Marokko en Koeweit.

Maar deze overwinningen bleken van korte duur, in het bijzonder in Egypte, waar de Moslimbroederschap in een tijdsbestek van twee jaar het presidentschap en het parlement veroverde en vervolgens weer kwijtraakte. Doordat ze de enorme economische problemen van het land en het uit de hand lopende geweld op straat niet konden verhelpen, door hun pogingen om een strenge versie van de islam (vooral voor vrouwen) op te leggen en door hun dictatoriale neigingen, vervreemdden ze zich van grote delen van de bevolking en voorspelden ze weinig goeds voor de partijen van de islamisten in de regio.

In Egypte liepen massaprotesten uit op een door de bevolking gesteunde staatsgreep van het leger, die het einde betekende van het experiment van de islamisten (inclusief een officieel verbod op de Moslimbroederschap en massale arrestaties van hun aanhangers), waarmee de weg werd geëffend voor nieuwe verkiezingen en een nieuwe grondwet. Hoewel hun politieke macht grotendeels verloren is gegaan, hebben islamitische conservatieven in Egypte en veel van de buurlanden – vooralsnog – enige aanhang en sociale invloed.

Het begrijpen van de vele verschijningsvormen van het islamisme is een wetenschap op zich. De meest in het oog springende gedaante is de salafistische beweging, die de afgelopen tientallen jaren in Egypte veel terrein heeft gewonnen, maar officieel pas na de opstand van 2011 op de voorgrond trad, compleet met baarden en sluiers. Deze mannen en vrouwen proberen de maatschappij in allerijl te hervormen volgens hun opvatting van de islam, eentje die hevig beïnvloed is door de religieuze stromingen in de Golfstaten, en die wetten wil hervormen in overeenstemming met hun strikte interpretatie van de sharia.

Seks is een van de voornaamste zorgen van de salafisten. ‘Ik vrees het ergste voor het land, dat ze zich aan lusten overgeven en zichzelf vernietigen’, waarschuwde Mahmoud al-Masry mij. Al-Masry is een bekende salafist, een glimlachende sjeik wiens joviale gezicht en opgeruimde houding op televisiezenders in Egypte en de rest van de Arabische wereld te zien is. We zaten in zijn dure villa, die deel uitmaakt van een omheinde groep gebouwen in de buitenwijken van Caïro – aangenaam verpakt hellevuur heeft zich bewezen als een lucratieve zaak. Al-Masry heeft niets op met ikhtilat – het mengen van de geslachten – waaruit volgens hem veel problemen voortkomen, waaronder overspel, ziekten en seksuele uitbuiting. Dat we er toch in geslaagd zijn elkaar te ontmoeten, komt omdat zijn levendige vrouw, afgestudeerd in de massacommunicatie en werkzaam als zijn zaakwaarnemer, als zijn chaperonne fungeert.

‘Volgens mij is de vrouw een diamant, die gekoesterd moet worden. Wij onderdrukken of onderwerpen geen vrouwen – ik wil haar beschermen’, zei Al-Masry, terwijl zijn vrouw heftig knikte. ‘Als je haar verlaat, zou ze verloren kunnen zijn, omdat ze argeloos is en emotioneel. Er zou haar iets aangedaan kunnen worden.’ Volgens Al-Masry houdt dat in dat hij een voorstander van sluiers is, zo mogelijk, voorstander van vrouwen die hun mannen bij alle wereldlijke aangelegenheden gehoorzamen, tegenstander van werkende vrouwen, behalve als het niet anders kan, zeker niet samen met andere mannen en absoluut niet op een verantwoordelijke positie. ‘Een volk zal nooit slagen als het door een vrouw wordt geleid’, zei Al-Masry tegen me, terwijl hij een bekende – en betwistbare – Hadith citeerde. ‘Ze wordt vooral door haar emoties beïnvloed, waardoor ze, als ze rechter is of heerser, met haar emoties zal heersen en dat zou onrechtvaardig zijn voor het volk.’

Al-Masry en zijn salafistische collega’s lijken weinig vertrouwen in hun medemoslims te hebben. Gezien hun uitspraken lopen mannen en vrouwen over van lust, wat voor een behoorlijk deel is toe te schrijven aan de globalisering, en zal dat tot een chaos van de gemeenschap leiden, behalve als de bronnen van verleiding worden verwijderd. Inderdaad is het stof van het Tahrirplein nog niet neergedaald, of de door de salafisten zelf aangestelde Brigaden van God – naar het model van de beruchte religieuze politie van Saoedi-Arabië, het Comité ter bevordering van deugd en voorkoming van kwaad – gingen de straat op om kapsalons te sluiten, beelden af te dekken en hand in hand lopende stelletjes de schrik op het lijf te jagen. De reacties van de meeste Egyptenaren buiten de salafistische beweging op dergelijke capriolen lopen uiteen. Sommigen vinden het amusant, anderen winden zich erover op.

Wat betreft de Moslimbroederschap en hun politieke vleugel, de partij Vrijheid en Gerechtigheid: ‘Wij verschillen alleen van de salafisten in de manier waarop we [deze ideeën] gaan uitvoeren.’ Dat zegt Ali Fath al-Bab, een vooraanstaande figuur in de leiding van de Broederschap en een ervaren parlementslid. ‘We hebben dezelfde achtergrond en kennis, maar zij hebben geen ervaring in de politiek.’

Vanwege zijn langdurige lidmaatschap van de Broederschap, had ik me grondig voorbereid op de ontmoeting met Fath al-Bab, in een van de trendy cafés van Caïro. Toen ik hem zag aankomen, vouwde ik mijn vingers in elkaar om de impuls zijn hand te schudden te kunnen weerstaan – een les die ik met schade en schande had geleerd, toen ik een Egyptische imam met een dergelijke hartelijke begroeting een hartverzakking had bezorgd. Daar had ik me niet druk om hoeven te maken. Fath al-Bab pakte mijn hand enthousiast beet en nam plaats in de stoel naast de mijne, en voordat zijn koffie verkeerd was gearriveerd, had hij al een fors deel van het huidige gedachtengoed van de Broederschap over dringende zaken op het gebied van gender en seksuele rechten uit de doeken gedaan.

Vergeleken met de snelle salafisten zien Fath al-Bab en zijn gelijkgestemde collega’s zichzelf als een traag handelende remedie tegen de kwalen van Egypte. Voor hen gaat het in eerste instantie om sociale veranderingen – door fundamentele hervormingen van het onderwijs, de economie en andere zaken – en pas in tweede instantie om wettelijke. Deze geleidelijke aanpak, zei hij, heeft een imposante voorgeschiedenis. ‘In de tijd van de profeet Mohammed waren er veel bordelen. Maar hij verbood ze niet meteen. Hij liet ze bestaan tot de hoeren veranderden en er vervolgens zelf mee stopten.’ Egyptische moslims zijn nog niet klaar voor de sharia, zei Fath al-Bab, en tot die tijd heeft het geen zin om wetten aan te nemen, zoals de salafisten willen, die alleen maar overtreden zullen worden. Maar niet iedereen in de Broederschap ziet deze uiterst voorzichtige aanpak zitten, sommigen van hen vinden dat Egypte wel klaar is voor islamitische wetgeving. Ondanks al hun interne verschillen zijn ze het eens over de voornaamste zaken. ‘Vrijheid en gelijkheid staan boven alles, maar binnen de grenzen die de islam en de samenleving stellen’, zei Fath al-Bab. ‘Vrijheid binnen een kader’, zo beschrijven veel leden van de Broederschap hun droom van de nieuwe orde van Egypte. Toch vraag ik me af wat uiteindelijk op maat zal moeten worden gemaakt: het doek met de gedachten en daden van de mensen, of de lijst die deze gedachten en daden probeert te vatten.

‘Seksuele ellende onder het volk’

‘De sharia is een tekst die is op te vatten in de zin van seksuele vrijheid, of in de zin van onderdrukking. Als de politici voor seksuele vrijheid kiezen, vinden de islamitische geleerden daar wel een manier voor.’ Aldus beantwoordt Abdessamad Dialmy die vraag. Hij is een Marokkaanse socioloog en een van de weinigen in de Arabische wereld die zich in seksualiteit heeft gespecialiseerd. De afgelopen veertig jaar heeft Dialmy het volledige spectrum van opvattingen en activiteiten in de regio onderzocht – van sekswerk, homoseksualiteit, tot de rol van seks in het islamitisch fundamentalisme. Er zijn gemakkelijker manieren om aan de kost te komen, zo geeft hij toe: ‘De Arabische onderzoeker op dit gebied krijgt weinig erkenning voor zijn werk … is vaak eenzaam, wordt buitengesloten, geïntimideerd en vervolgd.’[38]

Terwijl we in de schaduw van walnotenbomen op het terras zaten van een druk café in het centrum van Rabats Ville Nouvelle, vroeg ik Dialmy hoe hij ertoe kwam om dit ongewone werk te doen. ‘In 1971 las ik Wilhelm Reich. Ik was tweeëntwintig jaar oud en gaf les aan een middelbare school. Ik was al getrouwd, een kleine burgerman, met een huis en een hond’, vertelde hij. ‘Toen ik dit boek las, was ik er helemaal ondersteboven van. Vanwege dit boek scheidde ik van mijn vrouw. Ik begreep dat het huwelijk eigenlijk een gevangenis is.’

Wilhelm Reich was een van de meest provocerende en excentrieke denkers van de twintigste eeuw. Zijn oorspronkelijke boek, Die sexuelle Revolution, dat in 1936 voor het eerst werd gepubliceerd[39], was een aanklacht tegen de ‘burgerlijke seksuele moraal’ en de kapitalistische instituties die deze in stand hield, waaronder het huwelijk. Dialmy reageerde op Reichs ‘idee van revolutie, aanval op de traditionele moraal, om vrij te zijn, om je seksualiteit te beleven’, zoals hij het stelde, door alles aan zijn vrouw te laten en naar Parijs te vertrekken om daar zijn studie te vervolgen, binnen en buiten de les. ‘Echt, ik leefde. Elke dag had ik seks met andere vrouwen. Het was waanzinnig’, herinnerde hij zich.

Toen hij halverwege de jaren zeventig naar Marokko terugkeerde, ging Dialmy door tot hij een doctorstitel in de vrouwelijke seksualiteit had en vervolgde hij zijn werk als seksuele ‘activist’. ‘Ik beleefde die revolutie in mijn eigen leven, dat kon in die tijd’, zei hij. Tegenwoordig staan de zaken er anders voor, zowel in Egypte als in het thuisland van Dialmy. ‘In de jaren zeventig hadden intellectuelen in de linkse partijen in Marokko vrije opvattingen over seksualiteit. In de praktijk waren ze minder vrij, hun gesprekken liepen vooruit op hun gedrag. Nu is het omgekeerde het geval. Nu gedragen ze [de mensen] zich erg vrij, maar zijn ze in hun opvattingen niet zo open.’

Daar had Reich een theorie over, een theorie die een stap in de richting zet van een verklaring voor de recente seksuele geschiedenis van Egypte en zijn buren. Hij begon zijn loopbaan als psychoanalyticus in Wenen, samen met Sigmund Freud, en zag genoeg ongelukkigheid op seksueel vlak om zijn leven lang mee bezig te blijven. Wat voor zin heeft het, vroeg Reich zich af, om patiënten een voor een van een dergelijke verwarring af te helpen als de samenleving deze ongemakken sneller produceerde dan hij ooit kon behandelen? Daarom begon Reich voorbij zijn divan naar meer algemene sociale omstandigheden te kijken. Wat hij zag, had veel gemeen met de seksuele omgeving van de hedendaagse Arabische wereld: seks buiten het huwelijk werd zonder meer veroordeeld; jonge mensen, die geen baan konden krijgen, zich geen huwelijk konden veroorloven, geen moment van privacy konden vinden, gedwongen waren stiekeme relaties te onderhouden, zonder goede anticonceptie of voldoende informatie, en die seksuele problemen opdeden waarvan ze in hun latere leven last kregen; vrouwen van wie de seksuele behoeften, los van voortplanting, werden genegeerd of onderdrukt, die te maken kregen met een dubbele moraal betreffende maagdelijkheid voor het huwelijk en kuisheid erna, zelfs als ze een beroerd en onbevredigend huwelijk hadden, waaraan nauwelijks te ontsnappen viel, gezien de ellende en de schande van een scheiding. Abortus was door de wet verboden, masturbatie werd veroordeeld, seksuele voorlichting werd tegengewerkt – kortom, ‘seksuele ellende onder het volk’.[40]

Waarom slikken mensen dit? vroeg Reich zich af. En niet alleen seksuele onderdrukking, maar ook economische en politieke onderwerping? Waarom accepteren ze autoritaire regimes, omarmen ze die zelfs, in plaats van dat ze hun boeien afwerpen? Reich meende een antwoord te hebben, waarin seks hand in hand ging met politiek, economie, religie en traditie, om de heersende klasse aan de macht te houden en het volk op zijn plek.

Een autoritair systeem heeft behoefte aan nederige onderdanen, en Reich vermoedde dat deze het best konden worden geproduceerd door een patriarchale familie, waarin de gezagsrelaties tussen het staatshoofd en zijn volk weerspiegeld werden in het hoofd van het gezin en degenen die van hem afhankelijk waren. ‘De autoritaire staat heeft in elk gezin een afgevaardigde, de vader. Op die manier wordt hij het meest waardevolle gereedschap van de staat’, schreef Reich. ‘Op zijn beurt reproduceert hij onderdanigheid aan het gezag bij zijn kinderen, vooral bij zijn zonen.’[41] De meest effectieve manier voor een vader om ervoor te zorgen dat zijn kinderen zich gedragen, beweerde Reich, is door hun seksuele behoeften vanaf het allereerste begin de kop in te drukken. Bij het inperken van de seksuele vrijheid van degenen voor wie hij verantwoordelijk is, bieden de instituties van het autoritaire systeem de vader een helpende hand: de nadruk op het huwelijk, die vrouwen onder controle houdt; de kerk, die niet op voortplanting gerichte en buiten het huwelijk plaatsvindende seks veroordeelt als een tegen God gerichte zonde; en scholen, die de boodschap van seksuele onthouding er bij de jeugd in stampen. Wat, zo concludeerde Reich, een verlammend effect heeft op ‘de opstandige krachten, omdat elke opstand gepaard gaat met angst, en tot een algemene remming van het denken en van kritische vermogens leidt, doordat het seksuele nieuwsgierigheid en seksueel denken in het kind verbiedt. Kortom, het doel van seksuele onderdrukking is het produceren van individuen die aan autoritair gezag zijn aangepast en zich eraan onderwerpen, ondanks alle ellende en verloedering.’[42]

De repressieve systemen volgens Reichs opvattingen waren het kapitalisme en het fascisme, maar hij beschouwde seksuele verdringing als kenmerkend voor elke dictatuur. De eerste stap naar een algemene sociale hervorming was het bewust maken van de mensen van hun seksuele onderwerping, zo meende hij, en met dat bewustzijn zou de actie komen. In de context van Egypte en vele van zijn Arabische buren zijn deze ideeën interessant, omdat ze zouden kunnen verklaren, in elk geval een klein beetje, waarom mensen zo lang slechte regeringen hebben getolereerd. Seksuele verdringing heeft wellicht meegespeeld bij het jarenlang thuisblijven van Egyptenaren, maar het was uiteindelijk niet door seksuele bewustwording dat ze de straat op gingen – zelfs niet in een tijdperk met massamedia en instantcommunicatie. Het waren woede over onrechtvaardigheid, corruptie, armoede, ongelijkheid en vele andere fouten van het oude regime die tot de opstand leidden. Seks was slechts een van de vele kanalen van de frustratie.

Het aanpakken van de seksuele dilemma’s zal een wezenlijk onderdeel vormen van een betere orde in de Arabische regio, denkt Dialmy. ‘We moeten praten over het recht van een individu op een seksleven, op seksueel vermaak’, zei hij tegen mij. ‘Als we een echte democratie willen hebben, is dat belangrijk.’ Of, zoals zijn held Reich het stelt: ‘Geen enkel op vrijheid gericht programma heeft kans van slagen zonder een verandering van de seksuele structuur van de mens.’[43] Reich waarschuwde toekomstige revolutionairen dat het ene niet onverbiddelijk uit het andere voortvloeit. Je kunt het politieke systeem veranderen, maar dat betekent niet dat de seksuele orde mee verandert. Maar als je niks verandert aan de seksuele orde, zal de vrijheid nooit standhouden.

Race naar de pool

In de tevoorschijn komende nieuwe orde van Egypte vechten de progressieve zijde, die denkt volgens het stramien van Dialmy, en de conservatieve zijde, op dezelfde golflengte als Fath al-Bab, de strijd op alle fronten uit. Daaronder valt ook de netelige kwestie van persoonlijke vrijheid, vooral verband houdend met wat met ‘ethiek’ wordt aangeduid – waarvan men geneigd is de definitie te beperken tot vrouwen en seksualiteit, in tegenstelling tot algemenere kwesties van politieke, economische en sociale rechtvaardigheid. Seks is een van de gemakkelijkste manieren om politieke tegenstanders in het tijdperk na Moebarak in opspraak te brengen, door progressieven ervan te beschuldigen ‘buitenlandse’ – dus westerse – ideeën over seksuele vrijheid te promoten, en islamitische kandidaten van zonden en perversiteiten, van hoerenrijden tot necrofilie.

‘In een wereld waarin frustratie, agressie en angst alledaagse condities zijn,’ stelde Bouhdiba vast, ‘zijn hyperseksualiteit en religieus puritanisme beslist geschikt om ons aan onze verantwoordelijkheden te onttrekken en onze fouten te maskeren.’[44] Volgens hem ‘zal een samenleving die met moeilijkheden wordt geconfronteerd naar zijn oorsprong terugkeren, of deze vernietigen. De twee polen van de politiek [in het Midden-Oosten] zijn Moestafa Kemal [Atatürk] in Turkije, die zich overal van wilde losmaken, en Abdulaziz Ibn Saud [de stichter van Saoedi-Arabië], die naar zijn oorsprong wilde terugkeren. Dit zijn de twee uitersten waartussen islamitische samenlevingen zich tegenwoordig bevinden.’

Het is de grote vraag welk uiterste de overhand krijgt. Bouhdiba vermoedt dat sociale veranderingen in de regio uiteindelijk niet het gevolg van een dramatisch treffen zullen zijn – van bijvoorbeeld demonstraties waar beha’s worden verbrand en van de gaypridebeweging – maar meer van een langdurige krachtmeting van opvattingen, die hij omschrijft als samenlevingen met een culturele competitie, niet met een cultureel conflict. Tegen degenen die nu aan de macht zijn en geneigd zijn seks onder het tapijt van het gebed te vegen, zegt hij: ‘U begrijpt de culturele en gerechtelijke geschiedenis van onze regio verkeerd. Hou rekening met deze zaken, in de stille wetenschap dat u [bij het aanpakken ervan] niets doet wat tegen de religie ingaat.’ Maar hij heeft ook waarschuwende woorden voor degenen die denken dat de weg vooruit een pad is dat al door het Westen is gebaand: ‘We moeten praten over aids, ivf, nieuw seksueel gedrag, abortus. Dit zijn problemen, maar we moeten erover praten volgens de normen van de Koran. Helaas leren we die niet van de westerse voorbeelden [van seksuele expressie], vertoon [van seks] in de bioscoop, op straat.’

Voor Bouhdiba is de toekomst van de Arabische regio, binnen en buiten de slaapkamer, gelegen in het volledig begrijpen van het verleden. ‘Persoonlijk ben ik iemand die gelooft,’ zegt hij, ‘en daarom denk ik na over mijn geloof. Het geloof van tegenwoordig is anders dan het geloof in het verleden. Wat betekent het om een moslim te zijn, wat betekent het om een gelovige te zijn, voor de seksualiteit, voor de naastenliefde, [voor andere aspecten van het islamitische leven]? Want in onze tijd moet een gelovige geen oude boodschappen herhalen, maar deze boodschappen begrijpen en incorporeren in gedrag dat past bij de eisen van de huidige tijd. Herontwerpen, daar gaat het om.’

De Arabische regio begon dit decennium met een politieke aardverschuiving. Hoe die voor het seksleven zal uitpakken, en hoe dit daardoor op zijn beurt zal worden veranderd, is nog niet bekend. De intieme orde van de huidige Arabische wereld lijkt op die van ons zonnestelsel: het huwelijk is de zon, waarvan de aantrekkingskracht het geheel bijeenhoudt; eromheen bevinden zich planeten in steeds verder afgelegen banen, van seks voor het huwelijk, naar sekswerk en relaties van mensen van hetzelfde geslacht, de laatste grens in de duistere regionen van het heelal. Om dit universum te begrijpen, moeten we het onderzoeken. Laten we daarom met de vurige kern beginnen: het huwelijksleven.

[1] Voor meer op het gebied van de seksuele rechten, zie World Health Organization: Defining Sexual Health; International Planned Parenthood Federation: Sexual Rights; en Miller: Sexuality and Human Rights.

[2] Ronald Inglehart: persoonlijke communicatie, 2012.

[3] Norris & Inglehart: Islam and the West, p. 2. Zie ook Pew Research Center’s Study: The World’s Muslims, pp. 73-90.

[4] Voor een onderhoudende geschiedenis van Europese opvattingen over Arabische seksualiteit, en vice versa, zie Hopwood: Sexual Encounters in the Middle East.

[5] Steegmuller: Gustave Flaubert, p. 141.

[6] Ibid., p. 41.

[7] Ibid., p. 29.

[8] Ibid., p. 44.

[9] Ibid., p. 114.

[10] Flaubert: Voyage en Égypte, p. 285.

[11] Een oude munteenheid, eenveertigste van een piaster, tegenwoordig de kleinste eenheid van de Egyptische munt.

[12] Steegmuller: Gustave Flaubert, p. 38.

[13] Ibid., p. 12.

[14] Ibid., p. 84.

[15] Een fooi.

[16] Ibid., pp. 83-85.

[17] Said: Orientalism, p. 3.

[18] Al-Tahtawi: An Imam in Paris, p. 221.

[19] Ibid., p. 182.

[20] Ibid., p. 184.

[21] Ibid., pp. 181-82.

[22] Ibid., p. 182.

[23] Ibid., p. 181.

[24] Voor een fascinerend verslag van het Egypte aan het begin van de negentiende eeuw, waaronder de seksuele gebruiken, zie de kronieken van ‘Abd al-Rahman Jabarti, een beroemde Egyptische historicus, in Jabarti: ‘Aja’ib al-Athar [Verbazingwekkende verslagen].

[25] Voor meer over dit soort anti-islamitische thema’s zie: sexandthecitadel.com.

[26] Voor een inzichtelijke beschrijving van de seksuele revolutie, inclusief meer details over het seksuele en sociale klimaat van het Wales in de tijd van mijn moeder, zie Weeks: The World We Have Won.

[27] Al-Munajjid: Al-Hayat al-Jinsiyya ‘ind al-‘Arab [Het seksleven van de Arabieren], p. 10.

[28] Bouhdiba: Sexuality in Islam, pp. 247-48.

[29] Ibid., p. 231.

[30] Ibid., p. 248.

[31] Voor meer over de worsteling van Arabische intellectuelen met hun gemeenschappelijke seksuele geschiedenis, zie Massad: Desiring Arabs.

[32] Een gedetailleerde beschrijving van de overeenkomstige opkomst en ondergang van de seksuele openheid in het Ottomaanse Rijk, eens heersend in de Arabische regio, staat in Ze’evi: ‘Hiding Sexuality’; en Ze’evi: Producing Desire.

[33] Al-Khalidi: Amrika min al-Dakhil bi-Minzar Sayyid Qutb [Amerika van binnenuit vanuit het standpunt van Sayyid Qutb], p. 49.

[34] Ibid., p. 67.

[35] Ibid., p. 113.

[36] Calvert: ‘“The World Is an Undutiful Boy!”’, p. 97.

[37] Al-Khalidi: Amrika min al-Dakhil bi-Minzar Sayyid Qutb [Amerika van binnenuit vanuit het standpunt van Sayyid Qutb], p. 143.

[38] Dialmy: Susyulujiyyat al-Jinsiyya al-‘Arabiyya [Sociologie van Arabische seksualiteit], p. 6.

[39] Het werk verscheen in dat jaar onder een andere titel: Die Sexualität im Kulturkampf. (vert.)

[40] Reich: ‘The Sexual Misery of the Working Masses’, p. 98.

[41] Reich: The Mass Psychology of Fascism, p. 38.

[42] Ibid., p. 24.

[43] Ibid., p. 211.

[44] Bouhdiba: Sexuality in Islam, p. 248.