Gabi Gleichmann

Het geheim van onsterfelijkheid

Uit het Noors vertaald door Paula Stevens

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van NORLA (Oslo)

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Udødelighetens elixir, verschenen bij H. Aschehoug & Co

Oorspronkelijke tekst © H. Aschehoug & Co (W. Nygaard AS), Oslo 2012

Nederlandse vertaling © Paula Stevens en De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Shutterstock.com

isbn 978 90 445 2585 4

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Proloog

De woorden wilden lange tijd niet komen. In het bed voor me lag mijn moeder, stil en naar binnen gekeerd, slechts gekleed in een dun nachthemdje. Haar blik was star op een onzichtbaar punt op het plafond gericht. Ze ademde oppervlakkig, haar lichaam bewoog amper. Ik hield haar hand vast en wachtte tot ze een kneepje in de mijne zou geven, maar haar vingers waren koud en levenloos.

Het was een novemberdag, nu tien jaar geleden, met een weidse, blauwe lucht. Er waaide een onbestendige wind en er had zich een dun laagje verse sneeuw over Oslo gevlijd. De zon scheen, maar de wind bracht een vleugje winterkou mee, en op het continent braken mensen met blote handen de muur af die Europa decennialang in tweeën had gedeeld.

Tegen zijn gewoonte in had mijn vader al vroeg in de ochtend gebeld om op afgemeten toon te melden dat mijn moeder zich niet goed voelde en dat ik onder de huidige omstandigheden beter niet bij haar op bezoek kon gaan. In eerste instantie was ik opgelucht.

Dat het niet goed ging met moeder, dat de pijn ondraaglijk was en dat ze op sterven lag, had ik al vijftien jaar lang elke dag moeten horen. Als het om lijden ging, was mijn moeder niet wat je noemt discreet. Om haar onophoudelijke en met de jaren steeds bitterder wordende jammerklachten uit te houden had ik me een lichtzinnige strategie eigen gemaakt. Ik luisterde absoluut niet naar wat ze zei. Uiteindelijk liet het me vrijwel koud en ik maakte mezelf wijs dat zolang ze nog in staat was om te klagen, er geen reden was om me zorgen te maken over haar gezondheid. Ik had vermoedelijk wat attenter en betrokkener moeten zijn.

Op het moment dat mijn vader er haastig aan toevoegde dat ze er te slecht aan toe was om aan de telefoon te komen, besefte ik, met een kracht en een vanzelfsprekendheid die ik al jaren niet meer had gevoeld, dat moeder op het punt stond ons te verlaten. En toen pas drong tot me door hoe slecht ik op dit moment was voorbereid, en dat ik daar de rest van mijn leven spijt van zou hebben.

Niet vermoedend dat er van de tijd die mijn moeder was toebedeeld nog slechts een half uur restte, drukte ik op de bel van mijn ouderlijk huis. Mijn vader ontving me met een bedroefd gezicht, dat het gewichtige en plechtige van dit moment onderstreepte. Ik ging naast het bed zitten en bestudeerde mijn moeder. Haar gezicht was wit, doorschijnend, haar ongekamde haren lagen in plukken op haar voorhoofd, wat haar een meisjesachtig uiterlijk gaf.

Wie ligt daar eigenlijk? Ze is zo bekend, zo dichtbij, en toch zo ver weg. Terwijl ik mijn moeder gadesloeg, zocht ik koortsachtig in mijn herinnering naar beelden van haar. Tevergeefs. Ze was nergens te vinden.

Plotseling drong het tot me door dat ik me altijd geschaamd had omdat mijn moeder zich isoleerde van de wereld, zich opsloot in haar slaapkamer opdat niemand haar zou storen als ze omging met de demonen in de donkerste domeinen van haar verbeelding. Daarom had ik haar zorgvuldig van me afgeschoven, zelfs de fijnste herinneringen aan haar verdrongen. Ik schrok van mijn egoïsme en wilde met haar praten, openhartig, over de dingen die nooit gezegd waren. Maar hoe ik me ook inspande, de woorden wilden niet komen.

Mijn vader stond stijf en roerloos naast ons. Toen glipte hij snel weg naar de keuken om tijdelijke troost te vinden in alledaagse bezigheden.

Er heerste een vredige stilte in de slaapkamer. Gedreven door schaamte en gegrepen door de ernst van het moment wilde ik mijn moeder troosten. Ik streelde haar teder over haar wangen, maar was niet in staat iets te zeggen.

In plaats daarvan nam mijn moeder het woord. Ze deed langzaam haar mond open en mompelde dat dit de ergste dag van haar leven was. 12 december 1944. Toen zei ze, nog steeds nauwelijks hoorbaar, iets over een zekere Lipot, de vroomste van alle jongens die in het huis waren ondergedoken, en die op die dag door de Duitsers bruut was vermoord. Zijn lijk had twee weken op straat gelegen voordat zijn vrienden het aandurfden het onder dekking van de duisternis naar de Joodse begraafplaats te brengen. Ze praatte verward en onsamenhangend. Ik luisterde ingespannen. Haar stem werd steeds zwakker.

‘Hoe heeft God dit kunnen laten gebeuren?’ zuchtte ze. ‘Je moet de wereld erover vertellen, je moet alles vertellen.’

Ik voelde me verplicht te beloven dat ik ooit het kleine, geïsoleerde universum zou beschrijven dat hier op aarde ons thuis was geweest. Maar ze luisterde niet naar me. Ze was al bezig het leven te verlaten, ze zweefde met een berustende glimlach weg en liet zich opslokken door een grote leegte.

1. De bronnen

#

De verteller

Eerst een paar woorden over mijn oudoom, het grote zonnetje in huis tijdens onze vroege jeugd. Er is zo veel over hem te vertellen dat mijn hoofd dat zelfs niet bij benadering allemaal kan bevatten, want dat thema is zo groot dat het zowel de grenzen van mijn geheugen als van mijn verstand overschrijdt. Als ik nu toch een poging doe om over hem te vertellen, zal dat daarom uitermate onvolledig zijn.

Toen mijn tweelingbroer Sasha en ik klein waren, aanbaden we hem. Als ik aan de keukentafel naar hem zat te kijken, dacht ik soms dat de hele wereld nog niet groot genoeg was om mijn bewondering voor hem te bevatten. Hij leerde ons alles wat wij als kinderen niet van onze familie wisten en ook niet konden weten, en hij wijdde ons in talloze mysteriën in waar hij zelf met hulp vanaf de andere kant van het graf inzicht in had gekregen. Hij was een fantastische verteller. Met zijn fantasieprikkelende anekdotes, waar hij een onuitputtelijke voorraad van leek te hebben, wist hij ons te fascineren en aan het lachen te maken. Wanneer hij bij ons binnenviel, altijd onaangekondigd, veranderde de dagelijkse sleur meteen in een feest, en Sasha en ik, die elkaar anders altijd in de haren vlogen, sloten meteen een soort wapenstilstand.

Iedereen noemde hem Fernando, uitgesproken alsof hij een Spaanse hertog was. Iedereen, behalve mijn grootmoeder van vaderszijde, die hem gewoon Franci noemde. Zijn echte naam was Franz Scharf.

Mijn grootmoeder haatte Fernando, met een onblusbaar vuur. Ik kwam er nooit achter waarom dat was – dat zou pas veel later gebeuren. De oorzaak van hun conflict was in een geheimzinnige duisternis gehuld. Misschien wist mijn grootmoeder het zelf ook niet meer. Toch was ze absoluut onverzoenlijk en ze stak haar gevoelens nooit onder stoelen of banken. Ze beschuldigde hem weliswaar nooit rechtstreeks van iets onfatsoenlijks of gemeens, maar wees er zodra de gelegenheid zich voordeed wel triomfantelijk op dat hij niet echt familie was, dat hij alleen maar toevallig met een van haar talloze nichtjes was getrouwd – en nog wel met de minst aantrekkelijke van het stel.

Dat mijn oudoom zo’n nauwe band met ons had, kwam door zijn eenzame bestaan. Zijn vrouw en zijn tienerdochters, de tweeling Anci en Manci, waren in rook opgegaan door lange schoorstenen.

‘Dat is heel erg triest,’ zei hij op een keer, terwijl hij onze blik probeerde te vangen, ‘maar zo is het nu eenmaal.’

Dat was op 24 oktober, dat weet ik nog heel goed. Herfstbleke zonnestralen schenen door de gordijnen. Maar plotseling verschoot de hemel van kleur, van licht naar zwart. Mijn oudoom kuchte en begon te huilen. De lucht in het appartement was verzadigd van de stank van aangebrande soep, een van mijn grootmoeders specialiteiten. Fernando’s tranen waren niet te stuiten. Zijn schouders schokten en zijn ogen werden rood. Die dag zouden zijn dochters jarig zijn geweest. Hij deed zijn mond open om iets te zeggen, maar kreeg een soort hoestbui, zodat zijn woorden in stukken werden gehakt en in de lucht verstoven.

Dat was het enige wat hij er ooit over zei. Maar mijn tweelingbroer Sasha en ik begrepen het.

Een andere keer vertelde hij, heel langzaam, bijna fluisterend, dat hij in zijn hele leven maar van één vrouw had gehouden, één enkele vrouw, meer dan van wie dan ook. Dat zij niet zijn echtgenote geweest kon zijn, begrepen we al snel, want meteen daarna voegde hij eraan toe: ‘En juist háár kon ik niet krijgen. Voor mij was haar liefde genoeg geweest.’

De keukendeur stond open en mijn oudoom wierp steelse blikken op mijn grootmoeder, die bij het fornuis in zichzelf stond te praten. Om de een of andere reden begon ik te giechelen. Misschien begreep ik intuïtief dat hij in deze bedekte termen een tipje van de sluier oplichtte van wat er in zijn hart omging.

‘Mein liebes Kind, niet lachen, maar haar liefhebben is het enige goede wat ik ooit heb gedaan. Je vindt het vast raar dat een oude man als ik nog zo’n hartstocht kan voelen, maar zelfs als alles minder wordt, alles het begeeft en verdwijnt, wegteert en uiteindelijk wordt overwonnen door de genadeloze gang van de tijd, dan brandt de vlam van de liefde nóg in je lichaam, tot je dood.’

Ook al had mijn oudoom geen bloedband met ons, hij wist alles over zelfs onze verste voorvaderen. Hij hechtte namelijk een kolossaal gewicht aan wat geweest was. In zijn ogen was dat de belangrijkste kant van het bestaan. Wanneer hij ons vertelde over onze bloedverwanten uit de Middeleeuwen, keek hij ons af en toe trots aan, streek over ons haar en zuchtte luidruchtig, met een afwezige glimlach. Andere keren was hij lichtelijk geïrriteerd omdat mijn tweelingbroer Sasha en ik zo weinig van onze eigen geschiedenis af wisten. Ik herinner me met name één keer dat hij ontzettend verbolgen was – hij beschouwde het ronduit als een gemene streek van ons – omdat wij niet tot in detail op de hoogte waren van het trieste lot van onze verre verwant Shoshana Spinoza. Zij was, hoewel ze al als jong meisje in de knop was gestorven, een van de grote vernieuwers in de geschiedenis van de natuurkunde geweest.

Soms bekruipt me het vermoeden dat mijn oom, die zijn tweelingdochters in de oorlog had verloren, onbewust de wens koesterde dat Sasha en ik wraak zouden nemen op de geschiedenis. Ik geloof dat hij vooral het idee had dat de sfeer in ons gezin ons tot zwakke, bangelijke, besluiteloze en onrustige mensen zou maken en dat hij zijn invloed op onze zieltjes wilde benutten om ons stiekem in een geheel andere richting te duwen, door ons levenslust, voortvarendheid en veroveringsdrift bij te brengen.

Fernando was er altijd op gebrand om ons uit onze onwetendheid te verlossen en om een bloedverwant uit het begin der tijden te redden van de vergetelheid door uitvoerig uit onbekende documenten te citeren of door geheimen te onthullen die verborgen lagen in de donkerste krochten van het verleden, dingen die hem door een welwillende geest vanuit een andere dimensie waren toegefluisterd. De woorden van mijn oudoom vielen altijd in goede aarde, noch Sasha, noch ik reageerde ooit sceptisch op zijn familieverhalen. Hij was een onweerstaanbare verteller. We zaten met open mond te luisteren, trots, en vol bewondering voor de sprookjesachtige wereld die hij tot leven probeerde te wekken.

Ik was zo dol op de verhalen van mijn oudoom dat ik ze uit mijn hoofd leerde. Soms kon ik hem zelfs verbeteren als hij zich in een detail of datum vergiste.

Mijn grootmoeder, die af en toe mompelde dat ze Fernando allang had doorzien, was de enige die redenen zag om aan de betrouwbaarheid van zijn historische bronnen te twijfelen. Als ze hem bij tijd en wijle – in de ogen van Sasha en mij op een uitermate tactloze manier – doorzaagde over bepaalde feiten, leek hij slecht op zijn gemak. Meestal zweeg hij dan, met neergeslagen ogen en een wat schuldbewuste glimlach.

Maar zodra mijn grootmoeder de kamer verliet, werd zijn gezicht weer vrolijk en ontspannen, zonder een zweem van zorgen. Hij vroeg ons altijd iets dichterbij te komen en zei dan op vertrouwelijke toon: ‘De werkelijkheid overtreft de fantasie. Als je weet wat er gebeurd is, hoef je geen verhalen te verzinnen. Bovendien is het gemakkelijker een leugenaar in te halen dan een manke hond.’

Het spiritisme

We waren vooral gefascineerd als mijn oudoom, vaak pas na hevig aandringen en altijd ontzettend geheimzinnig, onthulde hoe hij als lid van een spiritistisch genootschap via een zeer ervaren medium regelmatig contact had met de doden. Het genootschap heette Ad Astra, en de seances hadden elke twee weken plaats, op de woensdagavond, bij Adalbert Nagyszenti, een freudiaanse psychoanalyticus die vanwege zijn burgerlijke achtergrond en zijn politieke ideeën vier jaar lang geïnterneerd was geweest in een stalinistisch heropvoedingskamp in Noordoost-Hongarije, om vervolgens een beroepsverbod aan zijn broek te krijgen, zodat hij zich nu in leven hield als nachtwaker in een schrootloods in een sjofele arbeidersvoorstad. Hier kwamen de meest onbevooroordeelde en creatieve geesten van Boedapest bijeen. De deelnemers zaten aan een ronde tafel in een kamer met gesloten gordijnen en zonder spiegels. De bijeenkomsten begonnen meestal met het voorlezen van geheime teksten in het Latijn, in het schijnsel van flakkerende kaarsen, wat naar verluidt de deelnemers ontvankelijker zou maken voor spirituele ervaringen. Na die voorbereidingen raakte het medium, een bleekzuchtige, anorectische vrouw van ruime middelbare leeftijd, in trance en bracht ze het contact met de geestenwereld tot stand.

Mijn oudoom hoorde voor het eerst over Ad Astra bij dokter Kisházy, een even charmante als gewetenloze huisarts die zijn magere gemeenteloontje spekte door tegen forse betaling kritiekloos alle mogelijke pillen waar patiënten om vroegen voor te schrijven. Het kon hem niet schelen dat sommige van die medicijnen ronduit gevaarlijk waren. Hij was er namelijk heilig van overtuigd dat de mensheid de wereld niet kon verrijken door ziekten uit te roeien, maar uitsluitend door het probleem van de groeiende overbevolking aan te pakken. Zo gezien was dokter Kisházy misschien niet helemaal een toonbeeld van medelijden met de ernstig zieken. Maar hij kon wel tranen in zijn ogen krijgen van een paar strofen uit het werk van Dante en zijn gezicht straalde van puur geluk bij de aanblik van een glas smaakvolle Tokajer. Hij maakte er geen geheim van dat hij meer om witte wijnen gaf dan om de gezondheid van zijn patiënten, en hij kon geblinddoekt al na de eerste slok elke Riesling uit de Siófok-regio herkennen.

Om de een of andere reden had mijn oudoom veel respect voor dokter Kisházy en was hij hem dankbaar voor elk advies. Hij had de dokter toevertrouwd dat zijn gedachten de laatste tijd steeds meer rond de dood van zijn arme dochters cirkelden, iets wat gedeeltelijk te wijten was aan het feit dat hij altijd problemen had om zich te verzoenen met de willekeurige onrechtvaardigheid die het leven van een aantal mensen zo kort maakt dat ze van de aarde worden weggerukt voordat ze uitgebloeid zijn. Hij vertelde ook dat de sterke zenuwtabletten die hij al jarenlang slikte, zijn innerlijke demonen niet meer in bedwang konden houden en dat hij elke nacht nachtmerries had – meestal zag hij zijn dochters levend verbranden in een grote crematoriumoven. Een sombere mentale toestand wordt in geen geval lichter te dragen door het slikken van nog zwaardere pillen, constateerde de dokter en hij stelde een bezoek voor aan het spiritistengenootschap, dat werd geleid door zijn zwager. Hij dacht dat een rechtstreeks contact met de dode meisjes ervoor zou zorgen dat Fernando’s bedroefde hart zich losrukte uit zijn ingevallen borstkas en vrij rondzweefde, als het herfstloof door de boulevards van Boedapest. Hij beloofde een aanbevelingsbrief te schrijven. Aanvankelijk stond mijn oudoom er afwijzend tegenover, want hij geloofde niet in de geestenwereld en hij zag geen enkele reden om het spiritistengenootschap te bezoeken. Maar zijn nachtmerries weigerden te verdwijnen en hij wilde graag weten wat er met zijn dochters was gebeurd.

Op een woensdagavond zette mijn oudoom enigszins onwillig zijn schreden naar het appartement van Adalbert Nagyszenti. De psychoanalyticus begroette hem in de hal, gekleed in een Schots geruit pak, en vroeg hem meteen mee te komen naar een aangrenzende kamer, waar vijf personen aan een ronde tafel zaten. Hij werd naast het medium gezet, dat duidelijk in trance was en een onbegrijpelijk koeterwaals praatte. De seance was blijkbaar al een poosje aan de gang. Fernando kon in het halfduister slechts met de grootst mogelijke moeite de gezichten van de andere aanwezigen onderscheiden, maar hij begreep al snel dat de gedistingeerde heer die recht tegenover hem zat contact zocht met zijn enige zoon, die naar hij vreesde ergens aan het einde van de jaren veertig was omgekomen in een werkkamp in Noord-Siberië. Fernando wist maar al te goed wat Kolyma was, wat lijden was, wat de dood was. Zijn maag draaide om toen hij de naam Jozef Stalin hoorde noemen. Daarna daalde er een stilte neer in de kamer. Na een dikke minuut vroeg de gastheer met zachte stem met wie mijn oudoom in contact wenste te komen. Fernando fluisterde dat hij zijn dochters wilde spreken, maar zei niet hoe ze heetten. Het medium zonk weg in een nog diepere trance en knakte ritmisch haar knokige vingers. Dat was haar manier om gedienstige geesten te vragen haar te helpen om de dochters van de gast te vinden, aan gene zijde. Ze herhaalde haar oproep een paar keer, maar wat ze ook probeerde, het lukte haar niet om contact te krijgen met Fernando’s dochters. Er verstreek een half uur, en het resultaat had niet deprimerender kunnen zijn. Het bevestigde het vermoeden van mijn oudoom dat spiritisme erop neerkwam dat je door gewiekste manipulaties lichtgelovige stumpers wijsmaakte dat ze een gesprek konden voeren met hun geliefde overledenen. Hij stond op het punt de seance te verlaten toen er achter hem een zwakke, verre stem klonk: ‘Anci en Manci zijn bezet.’ Fernando vertrok geen spier, want hij was ervan overtuigd dat dit een simpel trucje was. Maar de anderen in de kamer waren verbijsterd en zelfs het ervaren medium zette grote ogen op.

Nu voegde de stem eraan toe: ‘De meisjes zijn bezet. Ze lezen de avonturen van kapitein Nemo. Maar ze doen hun vader de groeten. Ik ben Shoshana Spinoza. Als de vader van de meisjes meer wil weten van het bestaan aan gene zijde, dan zal ik zijn vragen graag beantwoorden op de volgende bijeenkomst.’

De mond van mijn oudoom viel open en hij bleef met opengesperde kaken zitten. Dit was merkwaardig. Meer dan merkwaardig. Dit kon geen foefje zijn. Hij besefte dat zijn argwaan jegens spiritisten overdreven was geweest, want niemand van de aanwezigen kende de naam van de meisjes of wist dat zijn laatste verjaardagscadeau voor hen Jules Vernes Twintigduizend mijlen onder zee was geweest. Dit was dus een duidelijke, precieze boodschap. Er was echt contact met de andere kant.

Na het bezoek aan Ad Astra begaf Fernando zich naar huis. Op het moment dat hij zijn kleine appartement binnenstapte, sloeg de klok twaalf uur. Hij ging op zijn onopgemaakte bed zitten en kon Shoshana Spinoza en wat ze over de geestenwereld had verteld maar niet uit zijn hoofd zetten. Toen hij zich na een poosje bukte om zijn schoenen uit te trekken, viel zijn oog op een krant die onder het bed lag. Hij raapte hem op en werd koud van binnen. Dit kon niet waar zijn. Het artikel op de bladzijde die hij voor zich had, ging over de maidentrip van de Amerikaanse kernonderzeeër Nautilus onder de Noordpool en was geschreven door een journaliste die Hannah Sós-Sziposa heette. Het duurde maar een paar seconden tot mijn oudoom besefte dat Hannah Sós-Sziposa een anagram van Shoshana Spinoza was. Hij voelde de krant langzaam uit zijn handen glijden en hoorde iemand zwaar ademen achter zijn rug. Even schoot de paniek door hem heen, zijn hele lichaam begon te beven en hij durfde zich niet om te draaien, niet omdat hij bang was dat het slecht met hem zou aflopen, dat degene die zich achter hem bevond hem kwaad zou doen, maar omdat hij bang was dat hij bezig was gek te worden. Maar hij besefte net zo plotseling dat hij niet was getroffen door waanzin, maar dat hij een teken had gekregen dat er een nieuwe wereld bestond, een wereld aan gene zijde, waar zijn verstand lange tijd absoluut niets van had willen weten. Een wereld waarin hij een ander mens zou worden, niet in de zin dat er een nieuw mens vanuit zijn binnenste naar buiten zou kruipen, zoals een vlinder uit een pop, maar dat hij om de wetten van die nieuwe wereld te begrijpen, het bestaan met nieuwe ogen moest bekijken.

Zo deed de mystiek zijn intrede in Fernando’s leven. Hij raakte zo geobsedeerd door zijn belevenissen van die avond dat hij – de geboren scepticus die zo vertrouwd was met het heldenepos van het dialectische materialisme – begon te geloven in de onsterfelijkheid van de ziel en het onverklaarbare vermogen van de mens om na te dood te communiceren. Overal, niet alleen thuis bij ons, maar in parken waar mensen zaten te schaken, in de bus en in de metro, in de praktijk van dokter Kisházy, overal vond mijn oudoom slachtoffers die gedwongen werden te luisteren naar zijn gepassioneerde, welsprekende betoog over het leven aan gene zijde van het graf.

Shoshana Spinoza vertelde veel meer over ons geslacht, onze voorvaderen, dan over de dochters van mijn oudoom. Ze onthulde ook veel verbluffende zaken over de oorsprong van het universum en over goden die leefden bij het begin aller dingen. Ze sprak over de tijd dat de aarde leeg en verlaten was en beschreef gedetailleerd alle zes werelden die ten onder gegaan waren voordat de onze werd geschapen, de zevende, de laatste en de volmaakte. Ze weidde ook uit over het getal zeven, het heiligste en geheimzinnigste van alle getallen, over de mystiek en de kracht ervan als uitvloeisel van de rangschikking die binnen de schepping heerst. In ons universum, vertelde ze, is alles geordend volgens het zeventallig stelsel: de dagen, de kleuren, de hemelsferen, de engelen, de liefde.

De dingen die mijn oudoom ons over Shoshana’s boodschap vertelde, waren wisselend en niet zelden behoorlijk met elkaar in tegenspraak. Dat kwam, legde hij ons uit nadat mijn grootmoeder hem het vuur na aan de schenen had gelegd, dat hij niet alles wat hij wist kon onthullen, omdat hij een soort zwijggelofte had afgelegd toen hij lid werd van het spiritistengenootschap. Maar alle verhalen over ons verre familielid Shoshana Spinoza, hoe moeilijk ze soms ook te begrijpen waren, fascineerden ons mateloos.

Het raadsel van de eeuwige terugkeer

Mijn eerste eigen mystieke ervaring is verbonden met Shoshana Spinoza. Op een woensdagavond, ik was zes jaar en het was zeven dagen voor Kerstavond, of ik was zeven jaar en het duurde nog zes dagen voordat we kerstcadeautjes zouden krijgen, ik weet niet meer welke van de twee, maakt niet uit, op een woensdagavond wijdde Shoshana Spinoza mijn oudoom in de zaal van het spiritistengenootschap in het raadsel van de eeuwige terugkeer in. Hij had moeite om zijn enthousiasme te bedwingen en onthulde ons het raadsel de volgende middag al. Het deed hem enorm veel plezier om erover te kunnen vertellen. Iedereen, behalve mijn grootmoeder die slechts afwezige belangstelling aan de dag legde, raakte enorm gefascineerd, ook ik, al begreep ik er niet veel van, klein als ik was, en bovendien was mijn Duits niet zo goed, en voor zover ik me herinner, vertelde Fernando in het Duits over het raadsel van de eeuwige terugkeer, als hij opgewonden was, praatte hij vaak Duits. Maar ik stelde geen vragen, glimlachte alleen en keek net zo enthousiast als de anderen.

Daarna heb ik herhaalde malen over dat raadsel gehoord. Mijn oudoom vertelde er graag over, en altijd even enthousiast als de eerste keer.

Wat was dan dat raadsel van de eeuwige terugkeer?

‘Nietzsche vergiste zich,’ zei Fernando, ‘want hij dacht dat alles zich zo zou herhalen zoals we het ooit hebben meegemaakt en dat het tot in eeuwigheid herhaald zou worden. Dat zou betekenen dat Hitler en Stalin steeds weer op het wereldtoneel zouden verschijnen en tot in eeuwigheid onschuldige mensen zouden vermoorden. Maar Shoshana plaatst het raadsel van de eeuwige terugkeer in een geheel ander perspectief. Zij beweert dat in een volmaakt universum de mens altijd de mogelijkheid krijgt tot een nieuw leven, dat we zelf kunnen vormgeven, niet uitgaande van hoe onze vorige levens zijn geweest, maar van hoe ze hadden moeten zijn. Daarom komen mensen van tijd tot tijd terug op de aarde en krijgen ze de mogelijkheid tot nieuwe levenslopen, in verschillende lichamen. Iedereen leidt met andere woorden diverse mensenlevens.’

Of ik daarin geloofde?

Natuurlijk. Weliswaar had ik geen idee wie die Nietzsche was en wat hij had beweerd. Maar elk woord dat over de lippen van mijn oudoom kwam, was voor mij waar. Het kwam niet bij me op om ook maar aan het kleinste detail van zijn verhalen te twijfelen. Hij was immers het mannelijke voorbeeld dat me in mijn vroege jeugd mijn meest waardevolle inzichten had gegeven. En wie kan trouwens bewijzen dat Nietzsche gelijk had en dat het raadsel van de eeuwige terugkeer niet hetzelfde is als het reïncarnatieprincipe?

Zeik-Baruch

Nadat hij ons het raadsel van de eeuwige terugkeer had onthuld, wendde mijn oudoom zich naar mij en legde zijn hand op mijn voorhoofd. Zijn stem was hees van opwinding toen hij zei dat Shoshana Spinoza had laten doorschemeren dat ik in een vorig leven onze stamvader Baruch was geweest. Mijn broer Sasha luisterde aandachtig. Ik zag meteen dat hij jaloers werd. Hij was als kind altijd jaloers op me. Want hoewel we tweelingen waren en we uiterlijk als twee druppels water op elkaar leken, waren we totaal verschillend en vanwege dat verschil waren we in het begin een plaag en later een heus gevaar voor elkaar.

Misschien waren Fernando’s woorden slechts verzinsels. Maar de overtuigende manier waarop hij sprak en de aangename klank van zijn stem gaven me een prettig gevoel in mijn hele lichaam. Mijn knieën begonnen te trillen en ik kreeg een mystieke ervaring: plotseling had ik het gevoel dat ik niets woog en dat Baruch zich in mijn weefsel, mijn bloed en mijn hersenen bevond.

Later die nacht was ik in mijn droom onze stamvader Baruch en tilde ik op een slagveld in Galicië het zware zwaard van koning Afonso Henriques op. Ik joeg de soldaten van de vijand de stuipen op het lijf, ze zakten op hun knieën en smeekten bevend om genade. Trotse Portugese ridders bewonderden me om mijn moed en ik genoot van de zoetheid van de overwinning. Er spoelde een warme golf door me heen.

Ik deed mijn ogen open en merkte dat ik in bed had geplast. Mijn hart sloeg op hol en ik schaamde me. Sasha werd ook wakker. Hij deed het licht aan en ontdekte dat het bed nat was. Hij werd woedend, noemde me Zeik-Baruch, hoerenjong, viezerik en rotzak. Toen spuugde hij me recht in mijn gezicht. Terwijl het witte schuim van zijn slijmerige speeksel langzaam over mijn linkerwang droop, dreigde Sasha me een pak slaag te geven omdat ik zijn deel van het bed had natgemaakt en iedereen die hij kende te vertellen dat ik in bed had gepist. Hij zei dat het mijn vrienden zou wegjagen, dat niemand ooit nog met mij zou willen spelen. Ik voelde me intens vernederd.

Dat moment staat voor eeuwig in mijn geheugen gegrift. Sasha’s scheldwoorden galmen nog na in mijn oren, ik hoor ze luid en duidelijk en ik zie zijn smalende gezicht voor me. Mijn broer heeft nooit geweten hoeveel macht zijn woorden over mij hadden. Ik werd nog jarenlang gekweld door de gedachte dat Sasha krenkende, afkeurende of kleinerende opmerkingen over me zou maken en dat ik mijn vrienden kwijt zou raken en buitengesloten zou worden, voor altijd gedoemd tot eenzaamheid.

De moord op Kennedy

Mijn grootmoeder viel mijn grootvader voortdurend lastig met vragen. De meest voorkomende was of hij haar wel hoorde en of het hem iets kon schelen wat ze zei. Mijn grootvader had een hekel aan mijn grootmoeder. Hij had heel hun vijfenveertig jaar lange huwelijk, dat geen enkel moment van geluk had gekend, een hekel aan haar gehad. In zijn ogen waren ze twee tot levenslang veroordeelde gevangenen, aan elkaar geketend in het vagevuur. Af en toe somberde hij over de korte roes van de hemelbestormende liefde. Stel dat hij dat mooie meisje met de rood gestippelde jurk nooit had ontmoet tijdens een boottochtje op de Donau, op een warme zomerzondag in 1918. Dat was ongetwijfeld veel beter voor hem geweest. Hoeveel trieste ruzies, hoeveel treurige momenten, hoeveel kleinerende woorden zouden hem dan bespaard zijn gebleven. Maar nu was het te laat om zijn leven te veranderen. Daarom antwoordde hij altijd, terwijl hij zijn stekels opzette als een oude schrobber, dat het hem geen moer kon schelen wat ze zei. Daar nam mijn grootmoeder echter geen genoegen mee. Aangezien ze uit een familie van stijfkoppen kwam bij wie tegenspreken geen zin had, bleef ze de vraag maar herhalen. Haar gezeur werkte hem op de zenuwen. Mijn grootmoeder was een dagelijkse bron van wrevel en ergernis voor mijn grootvader.

Waar was jij toen Kennedy werd vermoord? Er bestaan waarschijnlijk nauwelijks mensen die in november 1963 ouder dan tien waren die niet kunnen vertellen wat ze deden toen ze het nieuws van de dood van de Amerikaanse president hoorden.

Zelf was ik in de slaapkamer, ik zat op een stoel naast mijn grootvader. Hij lag op bed, want hij had pijn op zijn borst. We luisterden naar de radio. De Wiener Philharmoniker speelde onder leiding van Willy Boskovsky de Hongaarse rapsodie van Franz Liszt. Opeens werd de uitzending onderbroken met het dramatische nieuws uit Dallas.

Ik vond de moord op de president van de vs niet echt belangrijk. Maar mijn opa kreeg een verbijsterde en duidelijk angstige blik in zijn ogen. Hij greep naar zijn borst.

Ik vroeg: ‘Heb je pijn, opa? Heb je ergens last van?’

Hij antwoordde zonder aarzelen: ‘Het leven.’

Ik besprak de zaak een paar maanden later met mijn oudoom. Hij wees de gedachte dat Kennedy’s dood zo’n diepe indruk op mijn grootvader had gemaakt van de hand – ze kenden elkaar immers niet. In plaats daarvan gaf hij me een geïnspireerde, invoelende en meeslepende voordracht over hoe je iemands lot kunt aflezen aan de levenslijn in zijn hand, want daar, in je handpalm, staat alles helder en duidelijk geschreven. Dit was een hele wetenschap, beweerde hij, en de betekenis daarvan en de mogelijkheden om de toekomst te voorspellen namen alleen maar toe.

Grootvader zou dus, op het moment dat de radio vertelde dat Kennedy doodgeschoten was, in een van de lijnen in zijn handpalm de dag en het uur van zijn eigen dood hebben gezien.

‘Maar hij werd niet verdrietig vanwege zijn aanstaande dood, het vooruitzicht daarop,’ legde Fernando uit, ‘maar door de angst dat het leven geen zin heeft indien niet alleen je vergankelijke, stoffelijke lichaam sterft, maar tegelijkertijd het verleden, het heden en de toekomst, het bewustzijn en de intuïtie, alles wat het wezen van de mens vormt.’

Utopieën en erfelijkheid

Hoewel mijn grootvader en het leven meestal op gespannen voet met elkaar stonden, had hij niet de gewoonte om zich te beklagen. Toch was zijn kijk op het bestaan allesbehalve luchtig. Achter zijn woorden schemerde soms een wereldbeeld dat even zwart en angstig was als dat van Kafka of Beckett.

‘De mooiste utopieën’, zo placht hij zijn levenservaring samen te vatten, ‘kunnen beter op de tekentafel blijven. Als ze ooit werkelijkheid worden, hebben ze de ongelukzalige neiging om heel snel in hun tegendeel te veranderen.’

Maar opa vond het beneden zijn stand om medelijden met zichzelf te hebben. ‘De eerste de beste idioot’, zei hij altijd, ‘is in staat ongelukkig te zijn met zijn leven.’

De enige keer dat ik hem over zijn lot hoorde klagen, was toen de radio op die gure herfstdag toen de hersenen van de Amerikaanse president in de schoot van zijn vrouw Jackie belandden, weer de Hongaarse rapsodie van Liszt liet horen. Hij hees zichzelf uit bed, sjorde aan zijn breukband, liep naar de klerenkast en haalde er een compleet versleten koffer vol handgeschreven teksten en oude documenten uit. En toen zei hij als het ware langs zijn neus weg dat hij wilde dat ik die naderhand zou lezen. Ik dacht dat hij na zijn dood bedoelde. Er klonk een gemaakte onverschilligheid door in mijn grootvaders woorden, die zijn verdriet moest maskeren, toen hij eraan toevoegde dat hij spijt had van veel van de keuzes die hij in zijn leven had gemaakt, maar dat de enige teleurstelling in zijn leven was dat hij niet was uitgerust met de grote neus van zijn grootvader.

In onze familie hadden we een extreem grote neus die erfelijk was en die zich in elke generatie bij één iemand openbaarde. Hoewel die neus ronduit ontsierend was, leek het alsof de kinderen die ermee geboren werden de lievelingen van het lot waren. Ze hadden altijd ongemeen veel mazzel en slaagden in alles wat ze ondernamen. De neus bracht zijn eigenaars geluk. Maar merkwaardig genoeg stierven ze allemaal een tragische dood.

Het testament

Een week na mijn grootvaders dood kwam de hele familie in ons huis bijeen voor het voorlezen van het testament. Het was voor het eerst in vele jaren dat iedereen elkaar weer zag. Mijn vader en tante Ilona lagen met elkaar in de clinch, en zij had een zo groot mogelijke afstand geschapen tussen zichzelf en de rest van de familie. Oom Carlo was Hongarije ontvlucht tijdens de volksopstand van 1956 – toen gewapende bendes, op zoek naar communisten, een paar dagen lang huishielden in de straten en geweld en bloed dagelijkse kost werden voor de Boedapestenaren – omdat hij bang was dat hij in de mensenmenigte zou worden herkend en hij door een wraakgierige pummel zou worden gelyncht omdat hij een AVH-man was geweest, ja, meer dan dat, een hoge officier bij de geheime politie, en hij eigenhandig mensen had gemarteld en vermoord die door het Rákosi-regime waren bestempeld als fascisten en oorlogsmisdadigers.

De stemming was uitgelaten. Het leek meer op een doopfeest dan op de herdenking van een geliefd familielid. Mijn moeder serveerde koffie en taart uit Gerbeauds konditorei.

Iedereen was opgetogen omdat het zo’n luxe was om deze heerlijke, dure lekkernijen te kunnen eten in een tijd die gekenmerkt werd door schaarste. Die dag moest de konditorei zichzelf hebben overtroffen, want oom Carlo, die in Wenen woonde en die kon genieten van het origineel in konditorei Sacher, beweerde met de stelligheid van de zelfverklaarde kenner dat hij ervan overtuigd was dat Gerbeaud de beste Sachertorte ter wereld maakte. Hij voegde eraan toe dat het een troostrijke gedachte was dat het de communisten, die effectief een puinhoop van het land hadden gemaakt, niet was gelukt om de hoogstaande, befaamde Hongaarse konditorei-traditie om zeep te helpen. Iedereen lachte – behalve mijn grootmoeder, die nooit veel op had gehad met de humor van haar jongste zoon. Wij kinderen lachten ook, al hadden wij geen vergelijkingsmateriaal. Zoetigheid was een zeldzaamheid bij ons thuis. Dit was de tweede keer in mijn leven dat ik het geluk had om Gerbeauds hemelse en beestachtig dure gebak te proeven.

De uitgelaten stemming werd plotseling gespannen toen het tijd was om ons deelgenoot te maken van de laatste wil van mijn grootvader. Iedereen staarde naar mijn vader, de vanzelfsprekende nieuwe pater familias, toen hij langzaam de envelop die het testament bevatte openmaakte. Af en toe draaiden tante Ilona en oom Carlo hun hoofd om en keken even naar mijn grootmoeder, die helemaal achter in de kamer zat. Ze leek nerveus. Ze snoof voortdurend en liet duidelijk haar ongenoegen over deze bijeenkomst blijken. Waarschijnlijk had de hele situatie – dat grootvader zonder haar medeweten mijn vader een testament in bewaring had gegeven – haar overdonderd.

Het stond er allemaal, op vergeeld papier, wie wat van grootvaders schamele nagelaten bezittingen zou erven, en zijn wensen betreffende de begrafenis. Het testament bestond uit zes regels en een kort postscriptum waarin hij zich verontschuldigde voor het feit dat hij zo weinig had nagelaten.

Zijn kleren en schoenen moesten worden verbrand. Zijn horloge, het enige waardevolle wat hij bezat, viel toe aan mijn broer Sasha. Het aftandse koffertje liet hij na aan mij. Zijn trouwring, schreef hij, had hij vaak terug willen geven aan mijn grootmoeder. Nu kreeg ze hem dan eindelijk. Als laatste, maar niet onbelangrijke punt benadrukte hij dat hij niet op een Joodse begraafplaats wilde eindigen. Dood wilde hij geen Jood meer zijn.

Mijn vader legde het testament neer. Een minuut lang zei niemand iets. Mijn vader en zijn broer en zus waren duidelijk teleurgesteld. Niet omdat grootvader hen had overgeslagen, maar omdat hij niet eens hun namen had genoemd. Oude wonden werden opengereten en oud zeer werd weer opgerakeld. Het besef dat hun vader niet van hen hield was een demon die de kinderen van mijn opa nooit hadden kunnen bezweren. Die stak altijd weer de kop op.

Op mijn vaders gezicht waren geen tekenen van hevige gevoelens te zien. Hij was een meester in de minimale mimiek. Oom Carlo stond op, schoof zijn stoel achteruit, deed een paar stappen naar voren, bleef staan, keek de kamer rond en constateerde dat het na acht jaar ballingschap in elk geval de moeite waard was geweest om naar Hongarije terug te keren voor het heerlijke gebak van Gerbeaud. Tante Ilona had moeite om haar gevoelens in bedwang te houden. Ze begon te zeggen dat de enige herinnering die ze aan haar vader had, was dat hij altijd op zijn kinderen schold, hen dreigde of hun een sneer gaf, maar beet toen op haar lippen en zweeg. Daarna vermande ze zich en dronk een glas water, om haar hart te kalmeren of om gewoon maar iets te doen. ‘Het leven is hard’, zei ze weemoedig. ‘Maar laten we er niet te dramatisch over doen. Dit testament heeft in de praktijk toch geen enkele betekenis.’

Daar had tante Ilona in zekere zin gelijk in. Grootvaders testament bleek overbodig te zijn. Het lot, dat hem altijd stiefmoederlijk had behandeld, besliste wederom anders dan hij.

Zijn kleren had mijn grootmoeder al op de dag van zijn overlijden verkocht op een vlooienmarkt in de buurt. Het horloge had opa zowel aan Sasha als aan mij beloofd. Hij fluisterde altijd hetzelfde in onze oren: ‘Jij bent het beste kind, jij erft de gouden Doxa.’ Daarom was het, vond ik, niet meer dan terecht en rechtvaardig dat mijn broer het nooit zou krijgen. Want mijn grootmoeder verpandde het horloge zo snel mogelijk, met de trouwring. En ze gooide al net zo snel het pandbriefje weg, omdat ze vond dat ze met niemand rekening hoefde te houden.

Ook grootvaders laatste wens kon niet worden vervuld. Want hij was de dag na zijn verscheiden al ter aarde besteld, op het meest afgelegen stuk – omdat grootmoeder had ontdekt dat dat het goedkoopste was – van de Joodse begraafplaats.

De koffer

En zo was ik de enige die iets van grootvader erfde. Maar ik maakte geen haast met het openen van het koffertje. Ik dacht te weten wat erin zat. Ik had grootvader af en toe aantekeningen zien maken in een blauw notitieboekje, maar kon geen belangstelling opbrengen voor zijn schrijfsels.

De koffer werd door mijn vader opgeborgen en zou dertig jaar onaangeroerd blijven staan. Na het overlijden van mijn moeder, vlak voordat mijn vader zich het leven benam, gaf hij mij de koffer. Ik maakte hem open en besefte dat ik me al die jaren had vergist.

De koffer bevatte niet de notities van mijn grootvader. Er zaten allerlei historische documenten over het geslacht Spinoza in, sommige ervan moeilijk te duiden en nauwelijks betrouwbaar. Ik trof een enorm samenraapsel aan van brieven, dagboeken uit verschillende eeuwen, geboortebewijzen, testamenten, contracten, boedelbeschrijvingen, plus een heleboel ongesorteerde paperassen. Onder al die documenten lag een boek, verstopt in een gevlekte bruine envelop. Dat bleek het geheime werk van mijn verre voorvader, de filosoof Benjamin Spinoza, te zijn: Het geheim van onsterfelijkheid.

Meer dan de helft van de bladzijden uit grootvaders blauwe notitieboekje was eruit gescheurd. De enige opmerking die in het boekje stond luidde: ‘Hoe moet je omgaan met het verleden, met al die dingen die verbleken en wegglijden? De herinneringen die hulpeloos in de tijd verdwijnen, steeds vager, steeds meer verwaterd en doorschijnender. Soms gaan herinneringen een eigen leven leiden, ze worden fantasieën die zich in beweging zetten, zich hullen in smaak en kleur en geur, met alle zinnelijke kenmerken, en gaandeweg treedt een heel andere werkelijkheid uit het verleden naar voren, een verleden dat nooit heeft bestaan, maar dat toch in duidelijke herinneringsbeelden voortleeft, die misschien wel duidelijker zijn dan de echte herinneringen.’

Wat is de waarheid?

Mijn naam is Ari, en ik ben de laatste in de lange geslachtslijst van de familie Spinoza: de stamboom heeft geen mannelijke loten meer en als ik volgens de prognose van de dokter over een paar maanden stilletjes inslaap, krijgt deze familiesaga een welverdiend einde. Ik lig in een ziekenhuis, mijn lot is bezegeld, en de herinneringen dringen zich op, al die herinneringen die naar ik dacht verbleekt, weggegleden en in de tijd verdwenen waren, zijn in beweging gekomen, ze leven hun eigen leven en van daaruit ontstaat het verleden, ons verwarrende, meerduidige verleden.

In welk opzicht is ons verleden verwarrend en meerduidig? Laat me meteen een voorbeeld geven. Hoe stierf Benjamin Spinoza, de filosoof?

Immanuel Kant verklaart in zijn debuut Dromen van een geestesziener dat Spinoza zich heeft verhangen in een appelboom. Bertrand Russell houdt echter staande dat hij overleed nadat hij zijn heup had gebroken, en Isaiah Berlin schrijft in een brief aan een Israëlische collega dat hij verdronk in de Noordzee. Marx en Engels beweren dat hij in de gevangenis is gestorven. Datzelfde dacht Lenin, die bovendien volhield dat de inquisitie hem had doodgemarteld.

Wie van deze denkers kende de waarheid?

‘De waarheid,’ zei mijn oom altijd, ‘de waarheid is, dat zoiets als één enkele waarheid nooit heeft bestaan. Er bestaan vele waarheden. Die waarheden trekken elkaar in twijfel, weerspiegelen elkaar, dagen elkaar uit en zijn blind voor elkaar.’

En zeg nu zelf: wie kan met stelligheid beweren en bewijzen dat een van deze denkers zich vergiste, dat niet alles wat ze beweerden, tegelijk gebeurde, en dat Benjamin in werkelijkheid op al deze manieren stierf?

Wie kan garanderen dat de geschiedenis altijd één en eenduidig is?

2. De lijfarts

#

Een komeet met twee staarten

Er deed een legende de ronde in onze familie waar mijn tweelingbroer Sasha en ik dol op waren in onze jeugd, toen de wereld nog open en uitdagend labyrintisch leek en ik nog de gave had hem met de optimistische ogen van een kind te bekijken. Dat ik er nooit genoeg van kreeg om deze legende te horen, was vooral te danken aan het feit dat mijn oom een absolute rasverteller was. Met een paar welgekozen woorden en theatrale gebaren wist hij de hele middeleeuwse geschiedenis van het Iberisch Schiereiland op te roepen, met zijn bloedige veldslagen, wrede heersers, schijnheilige priesters en konkelende edelen. Volgens deze legende, die hij vertelde om het vroegste verleden van ons geslacht tot leven te wekken, begon de geschiedenis van het geslacht Spinoza zesendertig generaties geleden in het provinciale, geïsoleerde en door onderdrukking verlamde stadje Espinosa in de regio León, niet ver van de stad Burgos, in Spanje.

De rabbijn van Espinosa heette Judah Halevi. Hij had donkere, intelligente ogen en een fijnbesneden gezicht. Zijn handen waren zacht en welgevormd, zoals bij de meeste dienaren van de Heer, want in plaats van fysieke arbeid uit te voeren wijdde hij zijn leven aan het onvermoeibaar bestuderen van de heilige geschriften. Zijn kennis was groot, dus het was niet tevergeefs geweest dat hij zich dag in dag uit over zijn wankele lessenaar had gebogen en hij voortijdig een kromme rug had gekregen. Hij was geliefd bij de Joden in Espinosa en omstreken, niet alleen vanwege zijn wijsheid, maar evenzeer vanwege zijn goede humeur. Hij maakte altijd grapjes tegen iedereen, maakte de armen en zieken aan het lachen zodat ze hun zorgen even vergaten. Het was duidelijk dat hij het leven als hoopvol beschouwde en de wereld vol vertrouwen zag als het huis van het goede.

Judit, de vrouw van de rabbijn, was de dochter van een schoenmaker die nog slechts twee vingers aan zijn rechterhand had en een sterk verminderd gehoor. Hij stierf jong aan dysenterie en liet niets anders na dan de poëtische klank van zijn Gallische achternaam: de Narbonne. Maar het kon Judah niets schelen dat Judit geen bruidsschat had, hij trouwde met haar omdat hij hevig verliefd was. Dat deed veel wenkbrauwen fronsen, niet alleen omdat men had verwacht dat hij de dochter van de rijkste koopman van de stad zou huwen, maar vooral omdat de liefde in die tijd noch een respectabel, noch een bekend fenomeen was in dat deel van de wereld.

Judah en Judit leken op elkaar. Tussen hen leek een innerlijke harmonie te bestaan, de gave om elkaars gedachtengang te volgen, zich over te geven aan dezelfde impulsen. Ze pakten vaak elkaars handen boven de tafel, beroerden elkaars vingertoppen, puur om elkaar aan te raken. Dat ze bij elkaar hoorden, was vanzelfsprekend voor hen, dat lag in de orde der dingen besloten.

Judah zei altijd: ‘Een deel van mijn ziel bevond zich in Judit, en het andere deel wilde daar weer mee herenigd worden.’

De tweede zomer na hun huwelijk was Judit zwanger. In de lente baarde ze een dochter die de naam Edita kreeg. Het meisje had een scheve schedel en overleed na vier dagen. Een jaar later baarde ze een zoon. Ook hij leefde slechts vier dagen. Judit huilde en was ontroostbaar. Judah probeerde haar op te beuren met vrolijke anekdotes uit de Tora.

In het vijfde jaar baarde ze weer een zoon. Op het moment dat hij zijn eerste ademteug nam en zijn loflied op het leven uitkrijste, blies zij haar laatste uit.

‘Bloedverlies’, constateerde de vroedvrouw, die een ervaren baker was, maar wier vaardigheden deze ochtend tekortschoten.

Judah werd bleek, het koude zweet brak hem uit en hij was wanhopig toen hij hoorde dat Judit dood was. Hij wist niet wat hij moest doen – huilen van verdriet vanwege het verlies van zijn echtgenote of lachen van vreugde vanwege de wonderbaarlijke genade die hem ten deel was gevallen, dat hij nu eindelijk een zoon had.

‘Mijn geliefde echtgenote is gestorven’, mompelde hij nauwelijks hoorbaar. ‘Zij, die de allerbeste in de wereld was. Nooit zal ik meer haar mooie gezicht zien.’ Hij sloeg zijn ogen ten hemel en verhief zijn stem: ‘O Heer, wat heb ik misdaan? Waarom straf je me zo hard? Waarom heb je Judit van me afgenomen?’

De hemel zweeg. Judah was zich er volkomen van bewust dat die vraag nooit beantwoord zou worden. Hij kende het raadsel van het zwijgen – waar de Almachtige zich ook bevindt, daar heerst totale stilte, een gezegend licht en oneindigheid. Maar op dit moment was een antwoord het enige wat hij wilde.

De vroedvrouw bracht hem het pasgeboren kind, dat wollig was als een beer. Judah keek haar radeloos aan en kon geen woord uitbrengen. Ze kon blijkbaar zijn gedachten lezen, want ze probeerde hem meteen te troosten door hem te herinneren aan de komeet die de avond ervoor aan de hemel was verschenen.

‘Hij is geboren met haar op zijn hele lichaam’, zei ze. ‘En beste rabbi, ik hoef je nauwelijks te vertellen wat er in onze heilige boeken geschreven staat. Wie harig geboren wordt, zal grootse daden verrichten in zijn leven. De komeet betekent dat jouw zoon een koning zal dienen.’

Judah keek naar het kind en ontdekte tot zijn ontzetting dat de kleine een onvoorstelbaar grote neus had. ‘Arme jongen’, verzuchtte hij. Hij was bang dat er iets mis was met het kind en bestudeerde hem angstig. Maar hij zag niets wat reden tot ongerustheid gaf, afgezien van al dat haar en de gigantische neus.

Toen zei de vroedvrouw iets, misschien slechts uit vriendelijkheid, woorden die omdat de ervaren vrouw de gave had om zich eenvoudig uit te drukken als ze grote dingen wilde zeggen de rabbijn het gevoel gaven dat hij getuige was geweest van een wonder: ‘De Almachtige heeft je het grootste van alle geschenken gegeven, een welgeschapen zoon.’

Judah sloeg meteen een andere toon aan: ‘Mijn kleine schat, wat ben je mooi. Goede God, wat ben ik dankbaar dat je me zo’n prachtige kleine jongen hebt gegeven. Je naam zal Baruch zijn, de gezegende’, zei hij en hij barstte in snikken uit.

De avond voordat Baruch Halevi werd geboren – het was het jaar 1129 – werd de oktoberhemel verlicht door een komeet met twee staarten. Die golfde als een blauwe vlam over Zuid-Europa. Mensen vielen op hun knieën en baden tot God. Honden blaften, vrouwen begonnen te menstrueren, daken stortten in, hanen legden eieren, ratten verslonden elkaar. Een prominente bisschop in Rome zag angstaanjagende gedaanten naderen langs het hemelgewelf en dacht getuige te zijn van de aankomst van de vier ruiters van de Apocalyps, zij die oorlog, honger, pest en dood met zich meebrengen. De bisschop werd in één klap witharig en stom. Hij werd opgesloten in een gekkenhuis.

In de herfst van zijn leven had Baruch op stille momenten, meestal ’s ochtends vroeg, het gevoel dat hij een stem hoorde die tegen hem fluisterde dat de komeet met de twee staarten de geboorte van zijn geslacht had aangekondigd.

De verovering van Lissabon

Om drie uur ’s middags op de 24ste oktober 1147 werd voor het laatst de schorre stem van de gebedsomroeper gehoord vanaf de grootste moskee van Lissabon: ‘Allahu Akbar.’ De omroeper kon zijn zin niet afmaken, want een fanatieke kruisvaarder uit de Anglo-Normandische troepen stormde de trappen van de minaret op en hakte zonder veel omhaal het hoofd van de oude Arabier af. Dat markeerde het einde van het vier maanden lange, bloedige beleg van de stad. De Moren gaven zich onvoorwaardelijk over. Het katholicisme had gezegevierd. De herauten verkondigden dat de soldaten het recht kregen om volgens de heersende gebruiken krijgsbuit mee te voeren, met uitzondering van datgene wat toeviel aan koning Afonso Henriques, de veroveraar van Lissabon. In de hele stad weergalmden vreugdekreten. Een nieuw rijk werd geboren.

Over deze gebeurtenissen schreef Osbernus Latijnse kronieken, die zijn gebundeld onder de titel De expugnatione Lyxbonensi (Over de verovering van Lissabon).

Mijn oudoom vertelde Sasha en mij dat Osbernus een Engelse priester was en schreef hem een lange reeks eigenschappen toe die allemaal, op één uitzondering na, negatief waren. Maar die positieve uitzondering, dat is een ander verhaal, dat ik bij een latere gelegenheid zal vertellen. Osbernus bekleedde ondanks zijn buitenlandse afkomst een hoge positie aan het Portugese hof, die hij dankte aan zijn sluwheid en het feit dat hij door zijn vele lofliederen op de heldenmoed van de koning de ijdelheid van Afonso Henriques had weten te strelen en zijn gunsteling was geworden. Bovendien zweeg de geestelijke over zijn achtergrond. In plaats van – zoals dat destijds gebruikelijk was – te pronken met zijn hoge beschermheren, liet hij slechts doorschemeren dat hij heimelijke contacten had met de machthebbers in Londen.

Fernando vond Osbernus’ verslag van de verovering van Lissabon gezwollen, overdreven en heroïserend. Hij beweerde dat de Engelse priester een leugenachtig beeld schetste van de inborst van de kruisvaarders, dat hij hen in zijn kronieken beschreef als moedige, goedaardige en gelovige mannen die streden voor het christelijk geloof, terwijl ze in werkelijkheid mannen zonder eer of geweten waren, bereid wie dan ook te vermoorden voor een stukje vlees.

‘De Reconquista, de herovering van het Iberisch Schiereiland op de Moren, was niet de strijd van het liefdevolle, vredelievende christendom tegen de barbarij van de islam’, beweerde mijn oudoom. ‘Het was een pure roofoorlog, die tot doel had de Moren af te slachten, hun cultuur uit te roeien en hun schatten te stelen.’

Mijn oudoom nam geen blad voor de mond als hij over Afonso Henriques sprak, de eerste koning en stichter van Portugal, die hij een bloeddorstige tiran noemde. Om de belangstelling van mijn tweelingbroer Sasha en mij te wekken – hij wist dat grootmoeder erop tegen was dat hij dit thema ter sprake bracht en dat wij om die reden nog aandachtiger luisterden – vertelde hij over de geraffineerde martelmethoden waar de koning mensen aan onderwierp. Ik vond het een bijna ondraaglijke gedachte dat zelfs trouwe onderdanen langzaam dood werden gefolterd alsof ze gezworen vijanden waren. Fernando vertelde het met zo veel verstand van zaken en inlevingsvermogen – of misschien kwam het door de gloed in zijn ogen – dat ik heel lang gedacht heb dat hij zelf ooit oog in oog had gestaan met Afonso Henriques en dat hij de dood nabij was geweest in de donkere kelders van het koninklijk slot.

Veel later in mijn leven, toen ik een helderder beeld had van de toestand der dingen, besefte ik dat mijn oudoom de kronieken van Osbernus nauwelijks gelezen kon hebben, omdat de eerste vertaling uit het Latijn in een andere taal pas een paar jaar na zijn dood verscheen.

De belofte van Mozes

Een jaar na de herovering van Lissabon zag de jonge rabbijnenzoon Baruch Halevi de merkwaardigste verschijning van zijn jonge leven. Hij zat op een middag uit te rusten onder een cipres naast een landweg, die er verlaten bij lag in de brandende zon. Hij dommelde weg en werd na een poosje wakker omdat er vliegen over zijn gezicht kropen. Hij zag een oude zwerver aan komen lopen, uit de richting van Salamanca. De man liep langzaam, diep voorovergebogen. Hij leunde op een stok, een grote tak, en sleepte met zijn voeten over de grond. Stof bedekte zijn gezicht en zijn witte baard was warrig door de wind. Hij droeg twee zware stenen tafelen onder zijn linkerarm.

Baruch hief zijn hand op, als groet. De oude zwerver bleef op een meter afstand van hem staan. Baruch voelde zijn huid branden toen de oude man naar hem keek. De zwerver bestudeerde het timide, ernstige, bijna bedroefde gelaat van de jongeling, alsof hij zich ervan wilde vergewissen dat hij de juiste persoon voor zich had. Toen vroeg hij: ‘Ben jij Baruch, de gezegende, de zoon van rabbi Judah?’

Baruch antwoordde met een knikje.

‘Luister goed naar wat ik je te zeggen heb’, ging de man verder en hij boog zich naar voren zodat zijn gegroefde gezicht dat van de jongen bijna raakte.

Baruch voelde de warme adem van de oude zwerver en keek diep in zijn donkere, bodemloze ogen.

‘Ik ben Mozes, de profeet van de Joden. Ik kom elke duizend jaar terug op aarde om de wil van de Heer te verkondigen. Wat jij gelooft of niet gelooft, maakt niet uit. Je moet gewoon doen wat ik zeg. Morgen moet je het huis van je vader verlaten en naar het westen lopen. De Heer wil dat je de wereld in trekt. Je reis zal lang zijn, en je zult aan vele beproevingen worden blootgesteld. Maar je zult ze allemaal doorstaan. Als jij je aan jouw deel van deze afspraak houdt, zal de Heer zich aan zijn deel houden. Je vraagt je ongetwijfeld af wat je moet doen. Je moet je aan de geboden houden die in mijn stenen tafelen zijn gegrift, ernaar leven en een Joodse gemeenschap stichten, en vanuit die gemeenschap zullen vele grote mannen en vrouwen uitwaaieren om alle hoeken van de wereld te veroveren. Op een dag zul je het grote geheim ontdekken, het geheim waar de mensen sinds het begin der tijden naar op zoek zijn geweest. Dat geheim zal vervolgens duizend jaar lang worden bewaakt door je kinderen en kindskinderen. Zolang je nakomelingen hun plichten vervullen, zullen ze met opgeheven hoofd op aarde rondlopen en de Heer zal over hen waken. Maar als een van hen tegen de wil van God ingaat, zal je geslacht van de aardbodem worden weggevaagd. Is dat begrepen?’

De oude man herhaalde met klem: ‘Is dat begrepen?’

De vraag riep bij Baruch de kinderlijke opwelling op om, zoals hij altijd deed, de vraag met een wedervraag te beantwoorden: ‘Wat gebeurt er als ik weiger mijn vader te verlaten?’

‘Je hebt gehoord wat ik heb gezegd.’ Het gezicht van de oude man werd hard, zowel zijn stem als de toon werd ijskoud en hij klonk absoluut dreigend. ‘Als je tegen de wil van de Heer ingaat, zal je geslacht van de aardbodem worden weggevaagd en zul je de resterende dagen van je miserabele bestaan blind en kinderloos slijten in Espinosa.’

Baruch wist niet wat hij ervan moest denken. Waren de woorden van de oude zwerver waar? Moest hij de wonderlijke dingen die hij net gehoord had echt geloven? Hij besefte dat hij zijn vader om raad moest vragen, want die wist altijd wat waar en wat onwaar was en was altijd bereid om onnodige twijfel uit de weg te ruimen en helderheid te scheppen in alle mogelijke vragen.

In zijn onschuld antwoordde Baruch: ‘Ik moet eerst met mijn vader praten om te horen wat hij ervan vindt …’

De oude man onderbrak hem bruusk: ‘Noch jij, noch je nakomelingen mogen ooit met ook maar één woord over dit alles spreken. Alleen de oudste zoon van elke generatie mag in dit grote geheim worden ingewijd. Dat is de afspraak. De Almachtige heeft je nu de weg gewezen. Geef je over aan zijn wil.’

‘Maar wat is dat grote geheim dan? Vertel het me asjeblieft. Anders …’

‘Je zult het geheim ontdekken, heus. Je ontdekt het als de tijd rijp is.’

Meer zei de oude man niet en hij wandelde verder. Baruch vond dat hij langzamer liep dan een lamme schildpad. Het duurde lang voordat hij over een heuvelrug verdween.

Tot die tijd durfde Baruch nauwelijks adem te halen. Alles was stil om hem heen, er stond geen enkel zuchtje wind. De hitte was ondraaglijk. Opeens kreeg hij pijn in zijn hoofd, en een duistere angst sloeg hem om het hart. Hij was in de war en kon niet helder denken. Was de oude zwerver met de stenen tafelen inderdaad Mozes? Of was het de duivel die bezit had genomen van het broze lichaam van de oude man om hem weg te lokken bij zijn vader? Hij haalde een paar keer diep adem en dacht aan zijn vader. Hij was altijd een aardige zoon geweest, mak als een lammetje. Hij had nooit iets voor zijn vader verborgen gehouden, nooit geheimen gehad. Hij had veel zin om naar huis te rennen om over de wonderlijke ontmoeting te vertellen, maar besefte dat hij zijn vader dan aan een groot risico blootstelde, want de woorden van de oude konden immers waar zijn en dan zou zijn geslacht voor eeuwig van de aardbodem worden weggevaagd.

Tegen het vallen van de avond was er voor Baruch geen twijfel meer mogelijk: hij was ervan overtuigd dat de oude man die hem had toegesproken, Mozes was. Hij begreep dat hij het beste de woorden van de Profeet kon gehoorzamen en uit Espinosa vertrekken. Hij had er al een poosje naar verlangd om uit te vliegen, de strikte, eentonige dagen die steeds meer op elkaar begonnen te lijken achter zich te laten. Hij was er klaar voor om uit zijn winterslaap te worden gewekt en het vaderlijk huis te verlaten. Hij ging die avond vroeg naar bed en mompelde gebeden, zolang het hem lukte om wakker te blijven. Midden in de nacht leek er een verblindend licht in de kamer te schijnen en weer hoorde hij de Profeet zeggen dat hij zijn huis moest verlaten en dat zijn nakomelingen duizend jaar lang vrije mensen zouden zijn. Hij zag zijn roeping en zijn toekomstmogelijkheden nu zo duidelijk voor zich dat ze bijna tastbaar waren.

Het vertrek

Hoewel Baruch ontzettend nerveus was, vertelde hij zijn vader de volgende ochtend zonder omhaal dat hij een wonderlijke, fascinerende droom had gehad, een droom die hij graag wilde volgen, en daarom was hij van plan om nu meteen het huis te verlaten en naar het westen te trekken. Toen zijn vader vroeg wat die droom dan behelsde, bloosde Baruch tot aan zijn oren en begon te stotteren. Even werd hij bevangen door de demon van de twijfel en het scheelde niet veel of hij had zich bedacht en was voor altijd blijven plakken in het gat Espinosa, zijn hele leven lang hopeloos gebonden aan zijn vader. Hij streek angstig met de vingers van zijn rechterhand over het jongelingendons op zijn kin en probeerde moed te verzamelen. Ik moet trouw blijven aan mezelf, dacht hij. Toen antwoordde hij, om een voor hem zelf onduidelijke reden, dat hij had gedroomd dat hij naar Lissabon moest vertrekken. Judah Halevi bestudeerde zijn zoon. In de hulpeloze negentienjarige herkende hij de jongen die hij zelf ooit was geweest, toen hij als rusteloze jongeling in het dorp Gayonga voor zijn vader stond en hij niet zonder vrees verklaarde dat hij geen kleermaker wilde worden, zoals de familietraditie eiste, maar rabbijn en dat hij zijn thuis wilde verlaten om in Espinosa te gaan studeren. En hij besefte dat Baruch, die altijd een dromer was geweest en die zich nooit voor iets anders dan planten had geïnteresseerd, niet alleen elke praktische aanleg miste, maar ook levenservaring. Dat hij nog maar een jongen was en niet een jongeman die rijp was voor het volwassen leven. Hij probeerde zijn zoon te overreden niet weg te gaan, nu nog niet in elk geval, maar te wachten, op zijn minst tot na Pesach, zodat ze samen een toekomst voor hem konden uitstippelen. Maar hij soebatte tevergeefs. Ten slotte zag hij geen andere uitweg, voor zijn eigen rust en het welzijn van zijn zoon, dan op Baruchs gemoed te werken.

‘Als je echt je vader eert, die zijn leven heeft gewijd aan het in zijn eentje opvoeden van jou, dan blijf je in Espinosa’, zei Judah.

‘Vader, vergeef me mijn verraad, maar ik moet vertrekken, je verlaten en ik zal je niet meer tot last zijn. Ik weet dat je geduldig bent en je liefde vervult mijn hele hart zó dat het overloopt. Maar ik heb een fantastisch licht gezien en ik moet me laten meevoeren op die lichtstraal en mijn toekomst tegemoet treden.’

Baruch stond versteld van zijn eigen woorden. Hij wist niet waar ze vandaan kwamen, maar de woorden kwamen met een verbluffend gemak als hij ze nodig had, als ze moesten komen: ze kwamen als vanzelf. En niets van wat hij ooit had meegemaakt kon zich meten met de hoopvolle helderheid, het gevoel van opgewekte ernst dat zich nu meester van hem maakte. Baruch bestudeerde zijn vaders gezicht en zag meteen dat zijn vader hem begreep.

Een paar uur later kwamen de vrienden en buren van de rabbijn bijeen in zijn huis, en er werd een korte gebedsdienst gehouden. Er werden een aantal fraaie psalmen gedeclameerd en allen smeekten de Almachtige met vaderlijke genade op de jongeling neer te kijken en hem te beschermen.

Baruchs vader aaide hem over zijn haar, vroeg hem een goede jood te worden, de sabbat te eren en gebedsriemen te dragen. Hij herinnerde zijn zoon eraan dat het niet het hoofddeksel is dat de jood maakt. Toen citeerde hij een kort fragment uit de Talmoed in het Aramees en legde uit dat dit het eeuwenoude advies van rabbijnen was aan een jonge man die de wijde wereld in trekt: wees voorbereid op vele zware beproevingen, maar als je barmhartigheid betracht jegens de zwakken, hoef je de sterken nooit te vrezen.

De laatste woorden die Baruch zijn vader hoorde zeggen waren: ‘Als iemand stenen naar je gooit, moet je dat vergelden met brood.’

Zijn vader gaf Baruch een afscheidskus met zijn gerimpelde mond, omhelsde hem en drukte hem stevig tegen zich aan, alsof hij zijn zoon nooit meer uit zijn omhelzing wilde loslaten. Het deed Baruch pijn om te moeten vertrekken, vooral om de hangende schouders van zijn vader te zien, zijn gebogen rug, zijn betraande gezicht. Maar hij voelde dat hij geen keus had. Zijn toekomst was voorbestemd, zij het verborgen in een ondoordringbare nacht. Hij liep weg met vastberaden stappen, bleef pas staan toen hij bij de oude eik op de heuvel buiten de stad kwam. Daar draaide hij zich om en wierp een laatste blik op Espinosa. Van bovenaf leek de stad klein en onbeduidend.

Twintig dagen lang volgde Baruch een rivier in de richting van Lissabon. Hij zwierf door wuivende beukenbossen en schaduwrijke dalen die geurden naar veldbloemen, hij stak klokkende beekjes en schuimende rivieren over. Met grote ogen volgde hij het gefladder van vogels tussen de boomstammen en sloeg hij het vermoeiende zwoegen van de kevers en de mieren in het mos gade. Hij was onverzadigbaar nieuwsgierig naar de fantastische wereld die hij tegenkwam, en probeerde zich voortdurend voor te stellen wat hij met zijn jonge leven kon doen. De rivier leste zijn dorst. Brood kocht hij van boeren, die niet zelden eigenzinnig en onbehouwen waren. Als ze begrepen dat Baruch een Jood was, behandelden ze hem als een weerzinwekkend bosmonster en schreeuwden dat hij uit de buurt moest blijven. Op een open plek in het bos probeerde hij een haas te schieten en voelde een onverwachte blijdschap toen het snelvoetige wezen zijn pijl ontweek. Hij plukte verschillende geneeskrachtige kruiden, die een buurvrouw hem had leren herkennen. De vrouw, die als een moeder voor hem was geweest, had in haar jeugd rondgetrokken door Léon en Castilië met haar vader, die de kost verdiende door wonderdadige afkooksels en medicijnen te verkopen. Baruch verdwaalde herhaaldelijk in het nachtelijk duister en wist niet meer waar hij was. Eén keer vroeg hij de weg naar Lissabon, maar de boer was een lolbroek die hem een heel andere kant op stuurde. Hij werd kwaad toen hij ontdekte dat hij voor de gek was gehouden. Maar meestal had hij een heel bijzonder gevoel van vrijheid.

De laatste drie dagen van zijn tocht leken op een wandeling met tegenwind, tegen een lange helling op. Uitgeput, maar dolblij bereikte Baruch Lissabon. Zijn benen deden pijn en zijn rugspieren waren stijf. Maar hij vergat zijn vermoeidheid al snel. De stralen van de ochtendzon drongen door tot de stadskern en zetten de hoge kronen van de stokoude palmen in lichterlaaie. Omberkleurige muren smeulden zachtjes onder de blauwe hemel. Toen Baruch door de stadspoort liep, begon zijn hart te bonzen. Hij zag vrouwen die met manden vol groenten van de markt kwamen, een paar opdringerige bedelaars, een eenbenige jongen die hulpeloos op straat lag, een oudere man die aan een uitgemergelde koe sjorde, graatmagere handwerkslieden die zware stenen sjouwden, kooplieden die met rondtrekkende handelaars aan het sjacheren waren, hij zag monniken, zatlappen en soldaten. Uit een smidse klonk luidkeels gevloek. De stad was één en al bedrijvigheid en leek minstens tien keer zo groot als zijn geboorteplaats. Hij was volkomen overdonderd en merkte nauwelijks dat hij tegen een schildwacht op botste die voor een Moors huis stond. De man werd kwaad en riep: ‘Uilskuiken, wie denk je wel niet dat je bent?’ Hij eiste een verontschuldiging en wilde zijn naam weten. Even moest Baruch hem het antwoord schuldig blijven. Hij keek met stomheid geslagen naar de steeds bozer wordende schildwacht die hem een duw tegen zijn borst gaf, zodat hij bijna viel. Uiteindelijk antwoordde hij: ‘Baruch de Espinosa.’

Bij de heetgebakerde smid

Diezelfde middag nog vond Baruch werk als hulpje van Martes de meester-smid, die gevreesd was vanwege zijn temperament, maar alom gerespecteerd werd vanwege zijn vakbekwaamheid. Niemand in het land kon zulke sterke zwaarden maken als hij. Het leven in de smederij was hard, het werk vermoeiend, het eten schamel, en Baruch leefde constant in angst voor de smid, die vaak verdween in een donderwolk van woede en die alle duivels uit de hel vloekte. Bovendien was Martes, een potige kerel met een zwarte snor en grote knuisten, verzot op anijsbrandewijn en als hij dronk, kreeg hij plotselinge woedeaanvallen, zonder aanwijsbare redenen, en was hij een gesel voor zijn omgeving. Hij koos meestal een van zijn hulpjes uit als zondebok en overlaadde hem urenlang met sneren en scheldwoorden. Soms kreeg het slachtoffer ook harde schoppen en vuistslagen te verduren.

Baruch, die overbeschermd was opgevoed door zijn vader, ervoer de smidse als een kleine, gloeiendhete hel. Hij had vooral moeite om te wennen aan de vijandigheid en het wantrouwen waarmee hij werd bejegend. In het begin dacht hij elke keer als hij met pesterijen te maken kreeg dat hij het zich verbeeldde of dat hij het verkeerd begreep omdat hij het dialect van Lissabon niet helemaal beheerste, dat hij overgevoelig was, en dat de leerlingen zich helemaal niet kil jegens hem gedroegen. Maar allengs besefte hij dat zijn aanwezigheid in de smidse de anderen een doorn in het oog was en dat ze zich gedroegen als een vijandige rechtbank. Ze praatten alleen bij hoge uitzondering met hem en ze leken er plezier in te scheppen om hem zo diep mogelijk te kwetsen en spottende commentaren op hem af te vuren als hij in de buurt was. Dat alles gebeurde vrijwel onopgemerkt. Baruch leed in stilte, aangezien hij bij niemand verhaal kon halen. Vooral niet bij de meester-smid, die vond dat niemand in de smidse mocht klagen, tenzij zijn halve hoofd eraf lag.

Een van de jongens zei Baruch recht in zijn gezicht dat de priester die aan de overkant van de straat woonde iedereen had laten zweren dat ze niet met Baruch om zouden gaan, omdat de joden Jezus Christus hadden gekruisigd.

‘Hij is net een lepralijder’, verkondigde de geestelijke. ‘Als je met de jood in aanraking komt, beland je in de hel. Armoede, pest en zedeloosheid, alles wat ons in deze wereld tot slaaf maakt, is de schuld van de jood.’

In deze donkere tijd werd de vriendschap met een één jaar oudere leerling de enige toevlucht en troost voor Baruch. Hij heette Raimundo en was al vroeg wees geworden. Zijn vader, die koster was maar ook als doodgraver werkte, had Raimundo’s moeder doodgeslagen omdat ze scandaleuze liefdesaffaires had met andere mannen – dat beweerden de buren in elk geval – en moest daarom noodgedwongen vluchten naar Extremadura. Daar overleed hij al snel, op een merkwaardige manier: een wild geworden stier plette hem tegen een omheining en trapte hem dood. Raimundo beweerde dat het een wet van God was dat wie bloed vergoot, uiteindelijk in zijn eigen bloed zou stikken. Baruch had daar geen mening over.

Raimundo was bijziend en kneep vaak zijn ogen tot spleetjes, waardoor hij er mysterieus uitzag. Hij had een fijnbesneden, knap gezicht met wat sprietige plukjes haar onder zijn kin. Hij was zo sterk als een beer en kon moeiteloos stenen van meer dan honderd kilo optillen. Maar hij was ook ongewoon lenig en liep met speels gemak tien meter op zijn handen. Baruch bewonderde Raimundo enorm. Hun vriendschap was gebaseerd op het feit dat Raimundo nooit meehuilde met de wolven in het bos, maar het voor Baruch opnam als zijn plaaggeesten hem lastigvielen. Daar was absoluut moed voor nodig. Raimundo nam een groot risico, en dat hij partij koos voor de Jood, provoceerde veel mensen in de smidse. Hij haalde zich de minachting van de anderen op de hals en raakte zijn vroegere vrienden kwijt.

Als de leerlingen ’s avonds gingen slapen in de donkere kelder die stonk naar zweet en urine, vermaakte Isidoro, de oudste van hen, de anderen door vol vuur te vertellen over zijn avonturen met de mooiste vrouwen van Lissabon. De leerlingen waren dol op zijn smeuïge, zij het niet helemaal waarheidsgetrouwe verhalen. Ze konden er geen genoeg van krijgen. Alleen Raimundo en Baruch, die een smalle brits deelden, hadden iets anders aan hun hoofd dan de vrouwenlichamen waarmee Isidoro de verhitte fantasie van de leerlingen op hol liet slaan. Ze voelden een bijzonder verlangen opkomen, een begeerte die ze niet konden beheersen. Als ze zeker wisten dat de anderen in de kelder sliepen, liefkoosden ze elkaars geslachtsorgaan. Raimundo was hem altijd een stapje voor en liet zijn handen over Baruchs penis gaan. Baruch liet zich wellustig liefkozen. De tedere aanraking van zijn vriend liet hem even de stinkende smidse vergeten.

Ze hadden elkaar beloofd dit geheim te houden. Geen van beiden had het flauwste vermoeden dat Isidoro vaak deed alsof hij sliep en hen stiekem gadesloeg.

Op een dag was het Raimundo’s beurt om de toorn van de meester-smid over zich af te roepen. Hij zag hoe Martes, die de hele middag met twee kooplieden anijsbrandewijn had zitten drinken, de smidse binnen wankelde en languit op de grond viel. Raimundo hielp de meester-smid weer overeind. In plaats van hem te bedanken, goot Martes een stortvloed van scheldwoorden over hem uit en verklaarde dat hij heus wel wist wat er ’s nachts in de kelder gebeurde. Toen brulde hij zo hard dat iedereen het kon horen dat hij genoeg had van de smeerlapperij van Raimundo en Baruch en dat hij zin had om in ieders bijzijn de hoofden van de nietsnut en de Jood in de afvoerput te duwen, zodat ze publiekelijk te kijk stonden vanwege hun vunzigheid. Raimundo voelde zich vernederd. Hoewel hij net als de anderen bang was voor de onberekenbare meester-smid, kreeg zijn gevoel voor zelfrespect de overhand, en hij zei dat Martes zijn mond moest houden en een poosje op bed moest gaan liggen om weer nuchter te worden. Toen gooide de smid een zware hamer naar zijn hoofd. Gelukkig wist Raimundo weg te duiken en miste de hamer zijn hoofd op een haar na.

Toen iedereen in de smidse die avond was gaan slapen, fluisterde Raimundo in Baruchs oor dat hij er schoon genoeg van had om als een schurftige hond behandeld te worden en hij stelde voor om weg te lopen bij de hardvochtige meester-smid en dienst te nemen in het leger. Baruch zei zonder aarzelen ja, want hij was bereid zijn vriend naar het einde van de wereld te volgen. Er viel bij allebei een pak van het hart toen ze in het holst van de nacht het huis uit slopen en de smidse de rug toekeerden.

Naar Galicië

Het was een heiige ochtend. Lissabon lag lieflijk aan hun voeten. Opgewekter dan ze sinds lange tijd waren geweest bereikten de vrienden de plek waar ze gerekruteerd konden worden. Raimundo had een imposant voorkomen en werd meteen aangenomen. Maar de officier, een echte krachtpatser met een dreigende uitstraling, haalde zijn neus op voor Baruch, die klein en miezerig was. Het enige grote aan hem was zijn neus. Maar die was dan ook gigantisch. Hij was echter volkomen ongeschikt als voetsoldaat in Afonso Henriques’ trotse leger.

Er schoot een siddering van angst door Baruch heen bij de gedachte dat hij zijn vriend zou kwijtraken. Er stond veel voor hem op het spel. Hij drong er met klem op aan de koning te mogen dienen. Na een poosje gaf de officier toe en zorgde ervoor dat hij een korte opleiding tot veldchirurg kreeg voordat het leger tegen Galicië ten strijde trok.

Koning Afonso Henriques begroette zijn leger voor de stadspoorten. Het was een bont gezelschap. Veel mannen hadden zich laten werven in de hoop op beloning en bevordering. Anderen kwamen uit gebieden die door de koning waren veroverd en waar alle mannen verplicht werden zich te melden voor het leger.

Afonso Henriques was veertig jaar, een ware reus, meer dan twee meter lang en met ongelooflijk brede schouders. Hij had een bruine, getaande huid, een donkere baard en een zwarte snor met omhoogkrullende punten. Iedereen had een heilig ontzag voor de koning en waakte ervoor hem te schofferen, want het was algemeen bekend dat hij bruusk en driftig was en geen genade kende met mensen die hem niet gehoorzaamden.

De koning ging op een heuvel staan en maande met zijn enorme knuisten en handpalmen de soldaten tot stilte. Hij had een krachtige, indringende stem en hield een toespraak tot zijn troepen. Met veel overtuiging roemde hij zijn soldaten en beloofde hun luisterrijke overwinningen. Hij vergat ook niet de twijfelaars aan te sporen en hen moed in te spreken. Toen hij vroeg of de mannen bereid waren hun leven voor hun koning te geven, brulden de meesten ja. Ook Baruch en Raimundo zwoeren geestdriftig trouw aan Afonso Henriques.

De volgende dag voerde de koning de veldtocht tegen Galicië aan, die onderdeel was van zijn pogingen om de grenzen van Portugal naar het noorden op te schuiven.

De mars naar het noorden duurde vijftien dagen. Op een nacht kon Baruch niet slapen, ook al was hij doodmoe. Hij keek omhoog naar de sterren van Galicië en dacht voor het eerst sinds lange tijd aan zijn vader en aan de sabbat die hij niet meer in ere had gehouden sinds hij zijn vaders huis had verlaten. Hij hoorde de paarden hinniken, hoorde een paar soldaten in hun slaap praten. Hij voelde geen angst of twijfel bij de gedachte aan het gevecht van morgen, zijn eerste veldslag. Hij was ervan overtuigd dat alles zou gebeuren volgens de logica van het leven. Af en toe drong het gekeuvel van oude nachtuilen tot hem door. Hij had het gevoel dat de wijze vogels verkondigden dat Baruchs grote dag gekomen was.

Op het slagveld

De slag begon stipt om negen uur ’s ochtends op de weidse vlakte bij de stad Pontevedra. Afonso Henriques had zijn hoop gevestigd op de vaardigheden van zijn snelle ruiters. Hoog in het zadel op zijn trotse strijdhengst zittend voelde hij zich onoverwinnelijk. Hij keek uit over zijn leger, dat klaarstond voor de aanval. Maar de zon verschool zich achter de bergen en de mist lag als een witte sluier over de vlakte. Alles leek onwerkelijk en vreemd.

De koning trok zijn nieuwe zwaard. Het was een magisch zwaard, er waren tien sterke mannen voor nodig om het op te tillen. Afonso Henriques kende het geheim van het zwaard, hij wist door welk foefje het loodzware zwaard licht als een veertje in zijn hand lag en de kling zelfs de hardste steen kon doorklieven. Hij was echter niet de enige die dat wist. De man die het magische wapen had gemaakt, meester-smid Martes, was immers vaak behoorlijk beneveld in de smidse en dan werd hij ongekend loslippig.

Tegenover de Portugezen stonden een paar armzalige regimenten Galicische voetsoldaten, die in een bedroevende staat verkeerden. Voordat de trompetten het sein voor de aanval gaven, reed Afonso Henriques in zijn eentje in galop op de vijand af, want hij had zin om de slecht uitgeruste Galiciërs de stuipen op het lijf te jagen. En hij was er vooral op gebrand om de magische krachten van zijn nieuwe zwaard uit te proberen. Maar om voor de troepen uit te rijden was een nogal ondoordacht plan, want toen hij de Galicische soldaten naderde, werd hij door een pijl getroffen, in zijn borst, vlak boven zijn rechterlong. De koning viel van zijn paard en door zijn val brak hij een been en een paar ribben. Hij schreeuwde het uit, niet van pijn, want die voelde hij nog niet, maar van woede. Zijn paard galoppeerde weg. Plotseling werd de mist uiteengedreven en er brak paniek uit in het Portugese kamp. De moed zonk de soldaten in de schoenen toen ze hun koning op de grond zagen liggen. Verlamd van schrik en met starre, panische blikken keken de Portugezen toe hoe een paar Galicische soldaten naar Afonso Henriques toe liepen.

Maar Baruch besefte meteen het gevaar en stormde intuïtief het slagveld op om de koning te hulp te schieten. Hij was weliswaar klein van stuk, maar bewoog erg snel en was eerder bij de koning dan de Galiciërs. Hij wierp een snelle blik op de vijandelijke soldaten, die gebruinde, koppige gezichten hadden, als boeren. Zes van hen kwamen met getrokken wapens op hem af. Baruch greep Afonso Henriques’ zware zwaard, tilde het in één ruk op en pareerde de aanval van de eerste Galiciër. De klingen kruisten elkaar met het geluid van klokgelui en toen hieuw hij de vijand doormidden. Daarna doodde hij nog twee Galiciërs. Het zwaard trof de een op de plek waar zijn halsspieren oprezen uit zijn brede schouders, de ander werd in zijn zij doorboord door de punt van het zwaard. De drie overgebleven soldaten werden doodsbang en zetten het op een lopen, terug naar het kamp. Baruch keek om zich heen om zich ervan te vergewissen dat hij de vijand echt op de vlucht had gejaagd. Toen spanden twaalf Galiciërs hun bogen en schoten op Baruch, maar de pijlen vielen op de grond voordat ze hun doel bereikten. Hij voelde een beschermende kracht om zich heen en besefte dat niets of niemand hem kon deren. Hij tilde de koning op en bracht hem in veiligheid.

De wond in Afonso Henriques’ borst bezorgde hem koorts en vreselijke pijnen. Hij bloedde hevig en zweefde tussen leven en dood. Baruch merkte dat de Portugezen zich niet verroerden. Hij brulde tegen de soldaten dat ze naar voren moesten stormen om voor hun koning te vechten. Hij was verbaasd over de kracht van zijn eigen stem. Om het strenge van die autoritaire woorden wat af te zwakken voegde hij er met zachte stem aan toe, omdat hij ook medelijden had met de vijandelijke soldaten die naar hij begreep zouden sterven: ‘Heb erbarmen met de Galiciërs, het zijn ook maar mensen.’

Daarna maakte hij een mengsel van zorgvuldig uitgekozen bladeren van een gedroogd geneeskrachtig kruid dat hij in zijn ransel had. Hij sneed de wond in Afonso Henriques’ borstkas open en drukte de donkerrode kroonbladeren erin.

Nadat de Galiciërs zich hadden overgegeven, reed een kar over het slagveld om de gesneuvelde soldaten uit Afonso Henriques’ leger op te halen. De verliezen bedroegen die dag zo’n twintig boogschutters en voetsoldaten, een handvol ruiters en een bescheiden aantal lastdieren. In de meeste gevallen waren er van degenen die op de lijkwagen belandden nog slechts flarden en brokstukken over. Bovenop lag een afschuwelijk toegetakeld lichaam, dat toebehoorde aan de bijziende Raimundo.

Zijn dood was een zware slag voor Baruch. Wat hem nog het meest pijn deed, was dat hij geen afscheid had kunnen nemen van zijn vriend.