Nadine Gordimer

Een tijd als nooit tevoren

Uit het Engels vertaald door Eugène Dabekaussen en Tilly Maters

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De vertalers ontvingen voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel No Time Like The Present, verschenen bij Bloomsbury

Oorspronkelijke tekst © Nadine Gordimer 2012

Nederlandse vertaling © Eugène Dabekaussen, Tilly Maters en De Geus BV, Breda 2013

Publicatie in samenwerking met Oxfam Novib

Omslagontwerp en -illustratie © Berry van Gerwen, naar het ontwerp van Karel Nel

ISBN 978 90 445 2591 5

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Glengrove Place. Het is geen glen, Schots voor ‘vallei’, en geen grove, Engels voor ‘bosje’. Het zal die naam wel gekregen hebben van een Schot of Engelsman omdat het leek op een huis dat hij had achtergelaten, toen hij in deze stad op meer dan vijftienhonderd meter hoogte geld had verdiend en in onroerend goed ging handelen.

Maar het is wel een place, een plek om te wonen geweest. Het was een plek waar ze konden samenwonen, toen dat nog nergens anders wettelijk kon. De huur voor het appartement was hoog, in die tijd voor hen, maar erbij inbegrepen was een zekere medeplichtigheid van de eigenaar van het gebouw en de conciërge, voor wat hoort wat als gezagsgetrouwe mensen het risico nemen de wet te overtreden. Als huurder had hij het soort Engels of Europees klinkende naam die niet verschilde van de andere huurdersnamen op de brievenbussen naast de lift in de hal, met als versiering een cactus in een pot, bij gebrek aan een bosje. Zij was eenvoudigweg het toegevoegde ‘Mrs’. Ze wáren ook echt getrouwd, al was dat onwettig. In het buurland waar zij even over de grens in ballingschap was gegaan om te studeren, waren zij en hij, een jonge blanke man die vanwege zijn politieke connecties een poosje moest verdwijnen van de universiteit in de stad, verliefd geworden en getrouwd, lichtvaardig de onvermijdelijke gevolgen in hun eigen land negerend.

Terug in Zuid-Afrika werd zij lerares op een particuliere school onder leiding van de paters van een katholieke orde die buiten het officiële apartheidsonderwijs werd getolereerd, in staat daar haar meisjesnaam te gebruiken dankzij de niet-raciale grondslag.

Zij was zwart, hij was blank. Dat was het enige wat ertoe deed. Dat alles was destijds identiteit. Even eenvoudig als de zwarte letters op deze witte bladzijde. Met deze twee identiteiten overtraden ze de wet. En ze kwamen ermee weg, min of eigenlijk meer. Ze waren niet zichtbaar genoeg, politiek niet bekend genoeg om vervolgd te worden voor overtreding van de immoraliteitswet, het was beter om ze in de gaten te houden, te schaduwen voor het geval ze sporen zouden achterlaten die naar belangrijker activisten konden leiden of gerekruteerd konden worden als informant over opposanten, van dissidenten tot revolutionairen, tot wie ze maar toegang hadden. In feite was hij een van degenen die als student waren benaderd met subtiele zinspelingen op zijn trouw aan het vaderland of het al evenzeer veronderstelde jeugdige gebrek aan geld, en hem was duidelijk gemaakt dat hij zich geen zorgen hoefde te maken, hij zou veilig zijn en niet langer om geld verlegen zitten als hij zich zou herinneren wat er was gezegd tijdens de geheime bijeenkomsten waar hij, zoals bekend, aanwezig was en aan deelnam. Een prop weerzin wegslikkend en de toon van de man die hem had benaderd nabauwend, weigerde hij – niet dat de man de afwijzing doorhad, van het aanbod noch van de man zelf die erin had toegestemd pooier van de politieke politie te worden.

Zij was zwart, maar daar zit tegenwoordig veel meer aan vast dan wat het begin en het einde van een bestaan was, zoals opgetekend in een achterhaald dossier van een achterhaald land, ook al is de naam niet veranderd. Ze was toen in die tijd geboren; haar naam is typerend voor het verleden waaruit ze stamt, gedoopt in de methodistenkerk in de plaats waar een grootvader van haar voorganger was geweest en haar vader – directeur van een plaatselijke school voor zwarte jongens – ouderling, haar moeder voorzitster van de vrouwenvereniging van de kerk. De Bijbel was de bron van de eerste doopnamen naast de tweede, Afrikaanse, namen waarmee blanken – die het kind moest leren behagen, verdragen in deze wereld – geen identiteit associeerden. Rebecca Jabulile.

Hij was blank. Maar dat is ook niet zo absoluut als vastgelegd in oude archieven. Geboren in hetzelfde voorbije tijdperk, een paar jaar voor haar, is hij een blanke mengeling, wat van geen betekenis was zolang de componenten blank waren. In feite is hij een vrij gecompliceerde mengeling naar bepaalde maatstaven van een niet door kleur bepaalde identiteit. Zijn vader was een vrijzinnige, alleen in naam belijdende christen en zijn moeder joods. Het is de identiteit van de moeder die de identiteit van een jood bepaalt, de moeder van wie je zeker kunt zijn als het gaat om ouderschap. Als de moeder joods is, geldt dat binnen het geloof ook voor haar zoon, en natuurlijk impliceert dat rituele besnijdenis. Kennelijk maakte zijn vader geen bezwaar, misschien was hij, zoals veel agnosten of zelfs atheïsten, heimelijk jaloers op degenen die de illusie van een religieus geloof praktiseerden, of was het uit lankmoedigheid jegens de vrouw van wie hij hield. Als dat was wat ze wilde, belangrijk voor haar op een manier die hij niet begreep. Laat dan de voorhuid maar besnijden.

#

Er was een pleistoceen, een bronstijd, een ijzertijd.

Een tijdperk leek voorbij. Beslist niets minder dan een Nieuw Tijdperk is ingetreden als de wet niet langer is gebaseerd op pigment, iedereen overal mag wonen, gaan en staan en werken in een land dat van allemaal is. Iets met de conventionele benaming ‘Grondwet’ gooide de deuren wijd open. Alleen een groots vocabulaire kan bevatten wat dit betekende voor de miljoenen die niet de rechten bezaten die horen bij het woord vrijheid.

Dat heeft heel wat gevolgen voor de aspecten van de menselijke verhoudingen die voordien bij wet waren ingeperkt. Op de brievenbussen van de huurders staan enkele Afrikaanse namen: een dokter, een docent aan de universiteit en een vrouw die een carrière in het zakenleven maakt. Jabulile en Steve konden naar de bioscoop gaan, in restaurants eten, samen in een hotel logeren. Toen ze van haar dochter beviel, was dat in een kliniek waar ze niet zou zijn toegelaten – vroeger. Het is een normaal leven, niet een wonder. Het was bevochten door menselijke strijd.

Hij was vanaf zijn vroegste jeugd geïnteresseerd geweest in de natuurwetenschap en studeerde voor scheikundig ingenieur aan de universiteit. Zijn ouders zagen hierin ten minste enige hoop op tegengif, zekerheid voor zijn toekomst, in contrast met zijn linkse activiteiten tegen het regime, die kennelijk tot gevolg hadden dat hij af en toe ergens over de grens verdween; hij zou een fatsoenlijk beroep hebben. Ze zouden nooit weten hoe nuttig zijn kennis van de chemie was voor de groep die explosieven leerde maken voor doelwitten zoals energiecentrales. Na zijn afstuderen bleek zijn eerste baan, bij een grote verffabriek, inderdaad een nuttige dekmantel voor een verdachte levenswijze, in politiek en seksueel opzicht.

Ambitie. ’t Was toen geen tijd om na te denken over wat je werkelijk zou willen doen met je leven. Het innerlijke kompas zwaaide de naald resoluut terug naar de ene pool – alleen als er een eind was gekomen aan de deformatie van het menselijk leven in het algemeen, konden persoonlijke prestaties iets betekenen, de Mount Everest beklimmen of rijk worden, een en al vlucht uit de werkelijkheid, een ongepast teken dat je tegen verandering was.

Nu was er voor hem geen reden meer om door te gaan met onderzoek naar grotere duurzaamheid van verven voor nieuwe soorten bouwwerken en decoratieve doeleinden, van daken tot jukeboxen, van slaapkamers tot cabriolets. Hij had, dacht hij, misschien wel terug kunnen gaan naar een universiteit om zijn kennis van andere, niet tot het uiterlijk beperkte takken van schei- en natuurkunde te verdiepen. Maar er was een kind aan wie hij en zij een thuis moesten bieden. Hij deed zijn werk trouwens goed, maar zonder veel interesse, want het was niet zo spannend als toen hij (letterlijk) de schijn ophield voor de blanke industrie te werken en tegelijkertijd explosieven maakte om het regime op te blazen. Het bedrijf had een aantal filialen over het hele land en hij had hier, in de hoofdvestiging waar hij was begonnen, promotie gemaakt. Zolang hij geen beslissing nam, en maar bleef overwegen om de reageerbuischemie op te geven en over te stappen naar de andere soort chemie, die tussen mensen, niet voor de overheid, zonder winstoogmerk, werkte hij parttime op vrijwillige basis in een commissie voor grondaanspraken van gemeenschappen die onder het vroegere regime waren onteigend. Zij deed een schriftelijke studie economie en recht en daarnaast vrijwilligerswerk als secretaris van een vrouwenactiegroep tegen vrouwen- en kindermishandeling. Hun kleine Sindiswa ging naar de crèche en de weinige tijd die overbleef brachten ze met haar door.

Ze zaten net na zonsondergang op het balkon van hun appartement in Glengrove Place tussen de rekken met kinderkleertjes die te drogen hingen. Een motor scheurde door de straat als een ruw afgerukt stuk papier.

Beiden keken op van een gemoedelijke stilte, haar mond vertrokken, de boog van haar over haar gladde voorhoofd getekende wenkbrauwen omhooggeschoten. Het was tijd voor het nieuws. De radio stond op de vloer naast zijn biertje. Maar in plaats daarvan begon hij te praten.

‘We zouden moeten verhuizen. Wat vind jij? Naar een huis.’

‘Hoe bedoel je?’

Hij glimlacht bijna minzaam. ‘Wat ik zeg. Naar een huis.’

‘We hebben geen geld.’

‘Ik heb het niet over kopen. Ergens een huis huren.’

Ze draaide een halve cirkel met haar hoofd, in een poging zijn gedachten te volgen.

‘Een van de buitenwijken die blanken hebben verlaten om te verhuizen naar omheinde huizenblokken. Sommige kameraden hebben huurwoningen gevonden.’

‘Wie?’

‘Peter Mkize, dacht ik. Isa en Jake.’

‘Ben je er geweest?’

‘Natuurlijk niet. Maar toen we donderdag bij de Commissie waren, vertelde Jake dat ze een huis huren in de buurt van een goede school waar hun jongens naartoe kunnen.’

‘Sindiswa heeft geen school nodig.’ Ze lachte en als in spottende instemming verslikte het kind zich in het biscuitje dat het at.

‘Hij zegt dat de straten rustig zijn.’

Dus het is de motor die het idee heeft opengescheurd.

‘Er zijn oude bomen daar.’

Als je je hebt ontdaan van de attributen van een achterhaald leven, weet je nooit of die niet onderbewust terugkomen: het zijn voorrechten van de blanke voorstad waar hij opgroeide die nu bij haar man bovenkomen. Hij weet niet – zij wel – dat het in zijn achterhoofd het huis van de familie Reed is waarvan hij de segregatie van de werkelijkheid voor altijd achter zich heeft gelaten. Hoe kon ze dat nou niet begrijpen: juist op het moment dat ze in haar vrijheid haar onafhankelijkheid demonstreert, als een van haar broers, de oudste natuurlijk, haar mening over een of ander familiegedrag ingegeven door gewoonte bekritiseert, merkt ze dat een atavistische stem van onderworpenheid, zoals haar schriftelijke studie het zou noemen, de stem in haar keel verdringt.

Terwijl hij Sindiswa optilt en haar hoog naar bed laat vliegen (het vaderschap is iets waar de oudere generatie, blank en zwart, zich van had gedistantieerd), zegt hij: ‘Ze zal gauw genoeg een goede school in de buurt nodig hebben.’

In de donkere, teruggetrokken uren van rust, om een uur of twee, drie in de ochtend, weet je niet wat er omgaat in het geestesritme van degene die naast je ligt te ademen. Misschien scheurde er door het onbewuste een echo van wat dat idee had gewekt bij die zonsondergang een week – enkele dagen – eerder.

Jake Anderson belt om te vragen of ze hem en Isa vergeten waren de laatste tijd, of hun kameraden zondag misschien langs wilden komen. Of dit was ingegeven door degene die tegen haar aan lag te slapen, werd haar niet verteld. Hoe dan ook, het betekende dat ze Sindiswa en een paar flessen wijn in de auto laadden en de snelweg namen naar een onbekende afslag. Die kwam uit in straten hier en daar overschaduwd door van ouderdom hangende peperbomen en wat jacaranda’s moesten zijn, maar dan niet in bloei, waarvan de wortels het plaveisel deden opbollen. De huizen verraadden allemaal ergens in de verbouwingen hun oorspronkelijke vorm: een stoep aan de voorkant, een kamer aan weerszijden onder een stijf zinken dak, al hadden sommige nog wat extra’s, een schuifpui, op de een of andere manier gerealiseerd in de ruimte van elk smal perceel binnen tuinmuren of met klimplanten overdekte hekken die de grenzen tussen buren aangaven. Kennelijk afgaand op Jakes aanwijzingen minderde Steve vaart bij wat eruitzag als een kerkje van rode baksteen dat boven de huizen uitstak, maar terwijl hij erlangs reed om links af te slaan, bleek dat op de plek waar het portaal van de kerk had moeten zijn een zwembad was aangelegd en drie of vier jongemannen, of misschien verstokt jeugdige ouderen, in zwemstring met elkaar in het water dansten en stoeiden op de klanken van luide reggae. In de tuintjes van andere huizen bevonden zich de gebruikelijke fietsen, tuinstoelen en barbecuespullen. Dat van Jake was er ook zo een. De standaardstoep was uitgebreid met een bewingerde pergola. Op straat bij het hek stonden een auto en een motor, kennelijk een feestje. Nou, nee, alleen enkele kameraden die zich herinnerden dat ze bij elkaar moesten komen, vanuit de uiteenlopende richtingen die ze in hun leven hadden ingeslagen.

Ze zijn allemaal jong, maar het is alsof ze oude mannen zijn die leven in het verleden waarin alles gebeurde. Hun ervaring van het leven ligt vast: nu is alles erna. Gevangeniscellen, de anekdotes uit het kamp in Angola, het geschil met de Cubanen die kwamen – zo vastbesloten, zo idealistisch moedig – om hen te steunen in deze Strijd met gevaar voor eigen leven, de botsing tussen karakters, persoonlijke gewoonten in het isolement van kaders, allemaal besloten in de kameraadschap van het gevaar, de aanwezigheid van de dood die altijd op de loer lag in de woestijn, de rimboe. Peter Mkize is van de partij op deze zondagse bijeenkomst, een handje helpend door vakkundig koteletten en worstjes om te draaien op de houtskoolgrill onder de wingerd, in zijn andere hand een biertje. Zijn broer was een van degenen die gevangen werden genomen en vermoord, de in stukken gesneden lichamen verbrand bij een braaivleis van dronken blanke Zuid-Afrikaanse soldaten en geworpen in de rivier de Komati, een grens tussen dit land en Mozambique. Dat verhaal, hopelijk komt het niet bij hem boven als hij de spetterende worstjes omdraait voor de kameraden.

Nu is alles erna.

Steve voelt een zucht van weerzin uit zijn longen opstijgen. Wat ze toen deden, sommigen van de aanwezigen veel moediger en door een diepere hel gaand dan al wat hij riskeerde, al wat Jabu, zelf zwart, onvermijdelijk slachtoffer, op zich nam – dat kan toch niet de som van de levenservaring zijn? Om zich af te sluiten voor deze gedachten komt hij met iets wat hem afleidt. ‘Jake, waar is het huis waarover je me vertelde. Ik wil het eens bekijken.’

‘Tuurlijk, tijd genoeg. Neem nog een glas van deze heerlijke wijn die je hebt meegenomen, terwijl de zon ondergaat.’

Jabulile glimlacht, de minzaamheid van de intimiteit. ‘Hij wil ineens weg.’

Weg. Ja, laten we weggaan. ‘Is het in deze straat?’

‘Nee, maar we zullen toch buren worden. Het is een paar huizen voorbij waar je onze straat in reed.’

‘Voor dat vreemde huis dat eruitziet als een kerk? Er waren daar wat kerels aan het dansen in een minizwembadje.’

‘’t Was ooit een kerk, dit is een oude buurt van ware Boere, geen Kaffers toegelaten bij Jezus op het altaar van de apartheid, blankes alleen.’

Iedereen lachte uit een gevoel van bevrijding van het verleden. Pierre du Preez, gespreide handen omhooggegooid en hoofd omlaag in gespeelde verantwoordelijkheid voor de schuld van de generatie van zijn moeder en vader, is degene die is gekomen op de buiten het hek geparkeerde, opgetuigde motor, rijk uitgedost als een koninklijke koets, flikkerende flanken, gebeeldhouwd zadel, vol toeters en bellen. Het is een Afrikaner die al even onaangedaan blijft onder de schimpscheuten als Mkize onder het verboden woord ‘Kaffer’.

‘Wie zijn de fuivende eigenaars die het hebben overgenomen?’

Pierre geeft antwoord aan wie het maar vraagt. ‘Het is een van onze homofamilies.’

Meer gelach – dit is de huisvesting van de ultieme blasfemie.

Jake gebaart naar Steve en laat het aan Isa over om zich verder met de kameraden bezig te houden. Jabu gebaart op haar beurt dat ze zich vermaakt en graag wil blijven, maar Steves arm omvat haar met zachte drang en gedrieën lopen ze ongemerkt weg langs het zwembad van de kerk naar de volgende straat om een kijkje te nemen bij het huis met het bord TE KOOP/TE HUUR op de muur.

‘Verdomme, kennelijk is het geen kijkdag, zoals meestal in het weekeinde … waar zit de makelaar? Ik hoop dat het niet is weggekaapt sinds ik het je heb verteld.’

‘Wonen achter een muur met scherpe punten.’ Daar heeft Steve niet op gerekend.

Door het patroon van het smeedijzeren hek zagen ze een glimp van wat erachter ligt. Het is een bescheiden versie van het huis waarin hij opgroeide: een rotstuintje met aloë’s in bloei, een jacarandaboom, een keurige grasmat aan beide zijden van een pad naar treden en de voordeur. Geen enkele aanwijzing omtrent de vorige bewoners – ach, behalve een verroeste braaivleisgrill en een hondenhok waarvan de helft van het dak ontbreekt.

‘Er is een garage aan de achterkant, nog een hek en, geloof het of niet, een oude kippenren.’ Jake houdt het verkooppraatje van een makelaar omdat hij in deze op het verleden veroverde wijk een soort gemeenschap van verspreid wonende kameraden wil vormen.

Thuis in Glengrove Place houdt Steve een handdoek klaar terwijl Jabu hun kleine meisje overhaalt om uit het bad te komen. In de stoomdamp wordt zijn stem verzacht tot een gedachte veeleer dan een vraag, hij wil geen druk op haar uitoefenen.

‘Wat vind je ervan?’

De bijeenkomst, het huis, de kerk als homogemeenschap, iets om samen over te lachen, en iets wat niet genegeerd moet worden, de praktische toekomst waarvoor tevoren, in het toevluchtsoord Glengrove, geen tijd was om over na te denken.

Ze is een schrander mens dat altijd in staat is met haar handen iets te doen terwijl ze met haar hoofd elders is. ‘Het is een mooi huis, voor zover je dat van de buitenkant kunt beoordelen.’

‘Natuurlijk moeten we er met de makelaar naartoe, of moet hij ons de sleutels geven, dat is nog beter, volgende week. Maar de omgeving, de plek.’

‘Wat zal ik zeggen. Ik heb geen vergelijkingsmateriaal, ik bedoel dat ik nooit heb gewoond in zo’n buurt, een buitenwijk of zo, toch?’ Lachend, om het kronkelende kind dat ze droog depte of naar hem.

‘Het idee staat me wel aan.’ Hij hoeft het niet uit te leggen, het overnemen van de Boere, als zelfs Pierre deze verdrijving van zijn eigen clan toejuichte, ook al wordt iedereen verondersteld samen te wonen, geen getto’s, een in luxe levende of nieuwe zwart-blanke middenklasse.

Alleen, als je alleen genoemd kunt worden terwijl degenen met wie je samenleeft dichtbij in de keuken of in de slaapkamer zijn; niet eenzaam, hij vraagt zich af of hij de intimiteit tussen kameraden – die in gevangenschap of in de rimboe het verschil maakte tussen leven en dood – echt wil laten voortbestaan, er is een weerstand tegen nostalgie. En tegelijkertijd zelfverwijt: niets is ooit te vergelijken met de band tussen kameraden, de anderen zullen altijd vreemden blijven.

Jake gaf hem de naam van de makelaar en bood aan mee naar binnen te gaan, maar zij wilden er geen commentaar van anderen bij en gingen na het werk met Sindiswa; want ook al gaf ze zelf geen mening, per slot van rekening zou iedere beslissing die ze namen haar aangaan. Hij vond de slaapkamers hokkerig, je kon de ramen vervangen door iets wat meer licht doorliet. In de woonkamer was een schouw van rode baksteen in jarendertigstijl en voldoende ruimte voor een flinke tafel met stoelen en bovendien een bank, een televisie enzovoort. Een nogal gammele schuifdeur, een onmiskenbare verbetering ten opzichte van de dichte doos die de oorspronkelijke ruimte was, kwam uit op een andere verbetering, een klein terras. Vergenoegd liepen ze naar buiten waar ze struiken aantroffen die de door een boom van de buren overschaduwde muur half aan het oog onttrokken. Een acacia. Maar zij was niet geïnteresseerd in de naam ervan. Hij werd, bevoorrecht kind als hij was, door zijn vader meegenomen naar plantenkwekerijen, leerde welke botanische aanduidingen bij bepaalde stammen, bladeren en bast hoorden. Zij had op wandelingen met haar grootmoeder in de bossen van Zoeloeland geleerd welke wilde vruchten eetbaar en lekker waren.

De keuken was een verrassing. Ze probeerde de vier platen op het grote elektrische fornuis – er gebeurde niets. ‘Gewoon omdat de elektriciteit is afgesloten, natuurlijk’, zei hij geruststellend, terwijl hij kastjes opende. Ze bewogen hun voeten goedkeurend over de betegelde vloer. Jabu tuurde naar de planken om de bergruimte op te nemen. De badkamer had niet alleen een douchecabine maar ook een groot bad, niet slecht, toch? Alles zat goed in de verf, al kreunde hij bij het zuurstokroze van wat de ouderslaapkamer moest voorstellen. ‘We zouden het een likje wit kunnen geven, denk ik.’ ‘Ik weet niet of je wat mag veranderen in een huurhuis.’ Ze maakten opnieuw een rondgang door de kamers, hand in hand met Sindiswa. ‘Ze zou haar eigen kamer krijgen, voor haar speelgoed en al haar spulletjes.’ Jabu legde even haar hoofd tegen zijn schouder. In Glengrove Place deelden ze de enige slaapkamer met het kind, raar om te vrijen als er iemand in de kamer is die het kan horen. Wie weet waarvan een jong kind zich allemaal bewust is, misschien klinken de kreten van genot angstaanjagend voor een ontluikend bewustzijn. Ze controleerden de schuifdeur naar het terras en draaiden de voordeur achter zich op slot in stilzwijgende overeenstemming.

Maar de ochtend daarop, toen ze in de werkelijkheid van maandag het kind naar de crèche reden – Jabu nam van daar een bus naar haar school terwijl hij verder reed naar de stad –, zei hij terwijl hij een hand op de sleutels in zijn zak legde: ‘Ik ga naar de makelaardij en teken voor ons.’

Ze trok haar lippen naar binnen tussen haar tanden, haar gebruikelijke gebaar van instemming. Toen ze uit de auto stapte om Sindiswa af te leveren, gaf ze hem ineens een kus. Teruglopend naar de auto kneep ze haar ogen dicht, alsof ze een innerlijk visioen had. Hij las het als: we worden daar gelukkig.

In de praktijk hebben beslissingen altijd verschillende kanten. Ze moesten Glengrove opzeggen, en het bleek dat daar een termijn van verschillende maanden voor stond. Het lukte hem die omlaag te krijgen tot één maand. Wat het huis betrof, Jake kende de makelaar goed en de huur was niet onbetaalbaar veel hoger dan die van het appartement, met de garantie aan de eigenaar dat de vrouw weliswaar zwart was, maar dat dit betrouwbare huurders waren die het huis niet zouden volproppen met geïmmigreerde vluchtelingen, of wat het ook waren, uit Congo en Zimbabwe, want de huizenprijzen mochten niet dalen door wanbewoning. Tja, er was tenminste geen sprake van seksediscriminatie, ze hoefden niet bang te zijn dat ze verhuisden naar een kleine gemeenschap waar dat nog bestond. De homo’s konden genieten van hun sacrale zwembad. Sommige spullen waar ze het in Glengrove mee hadden moeten doen, tweede- of derdehands gekregen van kameraden toen ze er clandestien introkken, waren de moeite van het verhuizen niet waard. Er moesten nieuwe aankopen worden gedaan die hoorden in een huis. Een tafel met stoelen voor de woonkamer – in Glengrove aten ze in de keuken of aan de salontafel in de kamer voor alle doeleinden. Jabulile wilde een grote koelkast met vriezer, samen met het meubilair aan te schaffen via een afbetalingsregeling, de gebruikelijke manier in de gemeenschappen die zij kende, maar Steve wist dat de commercie altijd aan het langste eind trok door verborgen rente te heffen op de bedragen die de armen iedere maand betaalden. Hij wilde alleen aanschaffen wat hij bij de koop contant kon betalen – dat zijn gewoon de banale verschillen die samenhangen met de achtergrond en niet alleen voorkomen bij stellen als zij. Maar wat de gordijnen betrof kende zij weer een vrouw in Kliptown (Old Location), de moeder van een collega-onderwijzer, die ze thuis zou kunnen maken voor een prijs lager dan bij welke woninginrichter ook. Ze waren klaar en konden worden opgehangen – Jake en Isa hielpen, dat was leuk – voordat de eigenlijke verhuizing zou plaatsvinden.

Op de ochtend van de verhuizing nam Jabulile de leiding. Ze was een en al gezaghebbende bedrijvigheid tussen de mannen die sjouwden met de kartonnen dozen die hij en zij de avond tevoren hadden gevuld, hen terechtwijzend omdat ze achteloos het op sommige dozen zorgvuldig met dikke letters geschreven BREEKBAAR negeerden. Ze bracht haar verwijten met een grapje, bemoedigend met de mannen mee lachend. Door de verplaatsing leek alles hem vreemd, vergeten, alsof ze daar nooit hadden gewoond – in gedachten was hij al in de andere woning, alsof hij naar huis ging. Hij vond het niet nodig dat Jabu thee zette voor de verhuizers, alleen maar oponthoud. Maar ze pakte bekers uit een van de dozen en praatte in de taal van de mannen, die hij niet kon volgen. Om er vaart achter te zetten, onderbrak hij haar gastvrijheid en pakte de lege bekers snel weg met een gebaar dat ze daar konden blijven en niet meer afgewassen en ingepakt hoefden te worden. Nu nam hij het voortouw en hielp hijgend een handje om de dozen naar de lift te brengen, klaar om de lift opnieuw vol te laden als die weer omhoogkwam. Zij bleef geanimeerd praten met de mannen in hun gemeenschappelijke taal, vloog terug naar de keuken en de slaapkamer om te controleren wat ze al moest hebben geweten, dat er niets ontbrak, niets was achtergelaten. Bij de laatste vracht wurmde ze zich in de lift om beneden te gaan helpen het busje sneller vol te krijgen. De stemming zat er nu goed in bij de verhuizers en ze namen de tijd, overlegden over de verdeling van de vracht, hoe het bed, die stoelen hierheen konden en die doos daar nog tussen kon worden gezet. Ten slotte werd de dubbele deur vergrendeld. Hij en Jabu konden volgen, met de sleutels tot het nieuwe koninkrijk. Hij had de auto al uit de ondergrondse parkeergarage van Glengrove Place gehaald, voor de laatste keer.

De lift was bezet, en hij sprong met drie treden tegelijk de drie trappen op alsof hij weer een schooljongen was, riep bovenaan: we gaan!

In zijn vaart struikelde hij bijna: ze drukte zich dichter tegen het deurkozijn.

‘Wat zijn we nog vergeten?’

Ze bewoog even afwerend haar hoofd, en hij wachtte.

Het was niet iets wat hij kon benoemen, kon verklaren, en vragen wat er aan de hand was zou een soort inbreuk zijn, al is het onmogelijk te accepteren dat er momenten zijn waarop het vertrouwen van de intimiteit ontbreekt. Ze zei heel stellig: ik wil niet gaan. Het echode in zijn stilte alsof ze had geschreeuwd. Hij kende haar zo goed, de zuilen van haar dijen dicht bij elkaar, haar halslijn, die hij altijd met zijn gezicht erin begraven volgde tot haar borsten, maar dit was iemand die hij niet kon aanspreken, wat er ook aan de hand was. Hoe kon hij domweg zeggen: wat is er.

Natúúrlijk is ze dolblij met het huis, verheugt ze zich op het terras waar ze haar kind kan laten spelen in de zon … ze had enthousiast de kamers ingedeeld, ze vond het goed dat hij het huurcontract tekende. Ik wil niet gaan. Ze weet dat dit niets betekent, dat ze weg zijn, dat ze alleen nog maar de deur hoeven te sluiten en de sleutels achter te laten bij de conciërge.

Niets kon het moment kapotmaken. In zijn omhelzing lag besloten dat hij de bruid over de drempel wilde dragen. Ze huilde niet, maar haalde een paar keer ruw en hortend adem. Haar borsten drukten vertrouwd tegen hem aan. Hij vroeg niets, zij zei niets.

Achterlaten, een druppel die de ruimte in gaat. Weg van het huis dat zich over hen ontfermde toen ze nergens, van niemand, mochten samenzijn als man en vrouw. Het clandestiene leven is het kostbare menselijke geheim, de overheid stond je niet toe te trouwen, de kerk wilde je niet trouwen, niet die van hem voor blanken noch die van haar voor zwarten. Glengrove Place. De plek. Onze plek.

Isa, Jake en Peter Mkize verrasten hen die eerste avond, toen ze arriveerden, met Isa’s stoofschotel van kip en paddestoelen om op te warmen als inwijding van het fornuis, en wijn waarvoor de glazen uit de verhuisdozen werden opgediept. Jabu legde Sindiswa te slapen, alleen in haar eigen kamer. ‘Khale, khale, laat haar langzaam wennen aan dingen. Als ik jou was, liet ik haar nog een tijdje op haar oude crèche voordat je haar overplaatst naar eentje dichterbij.’ Isa, de oudste buurtbewoonster, wil zich nuttig maken. Rustig, voorzichtig. Kameraden, zelfs de blanke, vinden de paar woorden die ze van zwarte kameraden hebben opgepikt expressief. De aanwezigheid van drie buren in de onpersoonlijke chaos van ontheemde objecten schept een soort orde. Ze hebben goed geslapen, de nieuwe huurders.

Op zondag rammelde iemand aan het smeedijzeren hek om aandacht te vragen, en daar stond een van de Dolfijnmannen van het kerkzwembad met een hibiscus in een pot. ‘Hallo, welkom bij de bewonersvereniging, die er niet is, maar doe toch maar alsof jullie thuis zijn.’ Beiden lachend om het onverwachte wenkten ze hem naar binnen voor koffie, maar hij kon niet blijven, moest voor de lunch jambalaya maken, zijn beurt om te koken. ‘Kom maar zwemmen als jullie zin hebben, het is een theekopje, maar biedt verkoeling …’ Toen ze ’s middags het uitpakken moe waren, besloot Jabu dat ze met Sindiswa een wandeling gingen maken, en ze kwamen langs de vrolijke stoeipartij in het water net als op de dag dat ze op weg waren geweest naar Jakes huis. Jabu tilde Sindiswa’s armpje op om te wuiven naar de pleziermakers.

#

Je schuift meubels heen en weer, naar deze kant, naar die kant, niet in de verhoudingen van bed tot deur, van bank tot raam, die ze vroeger, in het oude huis, hadden. En de nieuwe aankopen moesten de juiste verhoudingen vinden.

Alledaagse fysieke handelingen kunnen andere, bestaande situaties opschudden. Hij was teruggegaan naar de chemie van verf als decoratie, bescherming tegen het weer, na het maken van molotovcocktails voor plaatselijk gebruik. Aangezien zijn tamelijk willekeurige loopbaankeuze op de een of andere manier was gerechtvaardigd door de behoefte die illegaal in te zetten voor de revolutionaire zaak, was het de vraag of de verffabricage zijn levensvervulling moest blijven. Opnieuw stelde hij zich deze vraag. Verandering was het antwoord. Was er niet een andere behoefte, een behoefte van nu, die een carrière zou rechtvaardigen, zoals in een andere tijd het brouwen van een heksensoep in Macbeth nodig was geweest? A luta continua, zoals het heet. De strijd is gewonnen. Hij zet zich voort in de praktijk van het abstracte, grote woord, recht voor allen. Hoe past een scheikundig ingenieur in dat geheel?

Hij reageerde in een impuls op een advertentie voor een positie als docent in de vakgroep scheikunde van de faculteit der natuurwetenschappen van een universiteit. Weer kwam een initiatief van hem, maar ditmaal niet met een motorfiets die door de straat scheurde als een aan flarden getrokken blad papier. Hij bracht het onderwerp, de verandering, ter sprake voor hij solliciteerde. Dat bracht ook het verschil tussen haar carrière en de zijne aan het licht, de betekenis ervan. Onderwijs, een elementair recht dat vroeger spaarzaam werd toebedeeld, kliekjes voor zwarten. Zij geeft les aan de bevrijde generatie, er is continuïteit in haar aandeel in de Strijd, haar gevangenschap, haar periode van lesgeven aan de patersschool, zelfs toen ze clandestien in Glengrove Place woonde. Misschien had ze gewacht tot hij besefte dat parttimewerk voor het goede doel niet genoeg is om het leven van iemand als hij, als zij, te rechtvaardigen. Toen hij werd opgeroepen voor een gesprek sloeg ze haar armen over elkaar en omhelsde zichzelf van vreugde.

‘Ik ga veel minder verdienen, een stuk minder dan nu, Jabu.’

‘Nou en. Ik word volgend jaar vermoedelijk plaatsvervangend hoofd van de basisschool, dat staat vast, de eerste vrouw onder de paters, en met jouw opleiding en staat van dienst in de Strijd – nou ja, dat moet tellen – word je nog eens professor!’

De universiteit onderging een transformatie.

Niet alleen waren er allerlei beurzen om de toelating van zwarte studenten te bevorderen, maar ook was er twijfel gerezen over de houding van sommige blanke docenten tegenover zwarten.

Hij is een academicus van de nieuwe soort, bijzonder geschikt, aangezien de behoeften van het land en het beleid van zwarte emancipatie vereisen dat zwarten worden gestimuleerd exacte vakken te studeren in plaats van hun huidige voorkeuren – bedrijfskunde tegenover techniek – want de ambities blijven kennelijk hangen aan de kapitalistische kant van ’s lands Gemengde Economie. Vooruitkomen in het leven? En een prettige bijkomstigheid is dat hij een begaafde docent is op wie de studenten alert en intelligent reageren; een ander soort kameraadschap: in het leerproces. Zijn talent respons te wekken bij toespraken op politieke bijeenkomsten, de mildere toon aangepast aan de situatie, onverwacht verantwoordelijk.

Een persoonlijke transformatie.

Wonen in een huis in een buitenwijk betekent het afschudden van alle overblijfselen van de oude clandestiene situatie, de ondergrondse strijd en het trotseren van raciale taboes.

Als zijn of haar ouders – zozeer apart op iedere denkbare Zuid-Afrikaanse manier – al geweten hadden van het clandestiene stel, hadden ze dat niet gehoord van de zoon of de dochter. Toen eenmaal de wetten voor seksuele segregatie samen met de apartheid waren opgeheven, arriveerde Jabulile op een dag in KwaZoeloe om hem te presenteren, en niet zozeer voor te stellen, aan haar vader en moeder – voor haar was dat beslist de volgorde waarin ze hen informeerde over de manier waarop ze haar leven leidde. Hem maakte het niets uit: hij was vanaf zijn geboorte, zou je kunnen zeggen, gewend zich als vanzelf aan te passen aan de verschillende tribale gewoonten van zijn vaders christelijke familie en zijn moeders joodse familie, zoals later bij zijn kameraden aan de gewoonten van zwarten, Indiërs en iedere DNA-vermenging daarvan. Dat lag ten grondslag aan waar het om ging: de beweegreden van de bevrijding. Jabu had zich minder op haar gemak gevoeld bij het idee dat ze moest opdraven bij zijn moeder en vader zodat die kennis konden maken met zijn keuze – voor hem beslist in die volgorde. (Joodse moeders en hun zonen.) Maar het zelfvertrouwen waarmee ze zich in haar eigen emancipatie had onttrokken aan iedere vrijheidsbeperking door de traditionele seksuele rangorde van haar stam, betekende dat ze zijn ouderlijk huis betrad alsof ze een doodgewone gast was.

Bij de presentatie, in beide huizen, werd slechts gesproken over koetjes en kalfjes, met vermijding van politiek, alsof die de aandacht zou vestigen op de gevolgen van de politiek: de keuze van de dochter voor een man, de keuze van de zoon voor een vrouw, waaraan de wet nu tenminste haar zegen gaf.

Toen het kind werd geboren, was er een ander gevolg van de politieke omwenteling. Natuurlijk hadden beide ouderparen kleinkinderen van hun andere kinderen, maar dit kleinkind Sindiswa was voor hen het eerste nageslacht van een nieuwe tijd. Er is een hele bevolkingsgroep met dezelfde subtiele huidskleur getint door haar gemengde bloed, en de willekeurige, intrigerende keuzen van de natuur voor deze of gene bottenstructuur, welke neus, welke liplijn over te nemen van deze of gene voorouder. Toen ze er eenmaal was, levend en wel, met Jabu en Steve in een Glengrove Place dat niet langer clandestien was, maar wel de oorsprong, de plek van haar conceptie, had het kleinkind al een andere relatie tussen haar ouders en grootouders bewerkstelligd. Op zondag namen Steve en Jabu haar zo nu en dan mee naar de ouders Reed – Jabu moest hem eraan herinneren dat dit nodig was. Of dit betekent dat Jabu nauwer verbonden was met haar familie – de clichématige sentimentele concessie van blanken ter compensatie van andere kwaliteiten waarvan de zwarten beroofd waren –, werd door hem niet opgemerkt noch door haar gebruikt als verwijt tegen hem; herinnering aan de plicht van een zoon was genoeg. Toen de baby een paar maanden oud was, volgde het bezoek aan KwaZoeloe, waar de vrouwen haar, de eerstgeborene van dochter Jabulile, wegdroegen nadat de zuigeling eenmaal aan de grootvader was voorgesteld. Niemand, ook Jabuliles Baba niet, toonde een van de verwachte reacties op de lichtgekleurde gezichtshuid en grijpende miniatuurhandjes. Een kind geboren uit een van hen, de uitgebreide familie, is op zichzelf een bron van vreugde voor allen, voor hun bestaan.

Verhuizen is meer dan meubels rangschikken. Er is het kind, hoe klein en jong ook, nu in het bezit van haar eigen kamer. Er is het planten van de cadeau gekregen hibiscus in een eigen tuin, het besef dat er een buur is, buren, niet alleen kameraden Isa en Jake en de Mkizes. De homogemeenschap, allen op weg naar een soort middenklasse. Het brengt iets mee wat Steve niet helemaal ziet zitten – bijdragen aan een veiligheidspatrouille in de buurt. ‘Het zijn bijna zeker voormalige impimpi’s, klootzakken die kameraden hebben verraden en vermoord. Wie wil er nu beschermd worden door verraders?’

Jabu plaagt. ‘Ik zal de kosten betalen.’

Een huis. Het betekent thuis, niet zomaar een onderdak. Thuis is een familie-instituut, familie, hij komt er nu op bezoek – verloor het contact ermee toen het beter was dat ze niet bekendstonden als familie van politieke activisten, blootgesteld aan politieverhoor. Maar hun kinderen Reed zijn neven en nichten van Sindiswa. Ze krijst van opwinding als ze met haar spelen. Zoon Steve, broer Steve, zijn vrouw en kind, worden vaker dan ze zouden willen verwacht op het verplichte zondagse maal bij de familie thuis. Het zou leuker zijn geweest om ergens heen te rijden in de natuur en alleen met het gezin te picknicken, Sindi met haar speeltjes op een kleed en zij de zondagskranten uitwisselend. Jabu leek minder moeite te hebben met de verplichtingen dan hij. Hij weet niet of wil niet weten dat de familie, zijn familie, duidelijk van plan is te tonen dat ze aanvaardt (want sommige familieleden zullen moeite hebben het geneesmiddel te slikken: de non-raciale democratie) dat Steves vrouw zwart is. Eén schoonzus, de vrouw van Steves broer Jonathan, overdrijft het nogal: Brenda gooit haar armen om Jabu heen, zoent, wiegt hun beider lichamen, trekt haar hoofd terug om naar Jabu te kijken als in blije verrassing. Dit iedere familiebijeenkomst bij aankomst en vertrek.

Voortdurend wordt elke discussie over politiek gemeden uit consideratie met de gevoelens van mensen aan beide kanten. Het is een weldaad voor de kameraad-echtgenoot en kameraad-echtgenote om te zien hoe maatschappelijke verhoudingen dit kunnen meebrengen, in weerwil van alles wat er met iedereen is gebeurd, hoe verschillend ook. Zo nu en dan worden ze uitgenodigd voor een avond met een van de stellen in zijn familie. De homoseksueel, Alan, neemt hen en zijn huidige minnaar mee naar een Afrikaans restaurant, een nieuwe zaak in de stad, met op het menu traditionele snacks van mopane-wormen, pens en usu met bonen. ‘Is het vanwege mij?’ zet Jabu de vrijmoedige toon van de avond. ‘Nee, we vinden het wel een goede tent, exotisch voor ons blanken, nê?’ Alan zegt het flirtend, maar broer Steve hoeft zich geen zorgen te maken, want (voor zover hij weet?) is deze broer niet biseksueel in zijn begeerte, die duidelijk gericht is op de minnaar. Broer Alan, qua bouw en gezicht typisch een Reed, ziet eruit als een mannelijker uitgave van Steve, wat Alan zelf zonder ijdelheid vaststelt met een grapje: ‘Hoe een vent als jij dit meisje heeft weten te strikken, wat heb je daar in je verflab gebrouwen om in haar drank te doen?’

‘Hij brouwde vuurwerk om hoogspanningsmasten op te blazen.’ Ze kan dit nu hardop zeggen, in bepaald gezelschap, als een eervolle kwalificatie.

‘Ze houdt van mij om wie ik ben.’ Steve geniet van de scherts.

Maar hier met Alan hoeft politiek niet omzichtig vermeden te worden. De minnaar, Tertius (wat een naam! – alleen Afrikaners zouden een kind ermee opzadelen), is een journalist die door veel familieleden als verrader van het volk wordt gezien. Alles wat zijn krant publiceert van zijn opgewekte analyse van het verleden van zijn volk als kater in het heden – in het geval van verzoening moet de pers voorzichtig zijn met de waarheid – stuit op een krachtige ontkenning door lezers.

Alan zelf nam nergens aan deel, niet aan de Strijd noch aan veilige progressieve handtekeningenacties in die tijd. Zoals hij ooit aan zijn broer vertelde op die makkelijke, wegwuivende manier die herinnerde aan de geheimen van hun gezamenlijk jeugd: ‘Het is een Strijd om te leven met potenrammen. Er is al gelazer genoeg.’ Maar Steve weet dat hij dezelfde afkeer had van het regime dat de menselijke realiteit ontkende in de tijd en plaats waarin beiden geboren waren. Steve kon ooit, toen hij snel moest verdwijnen, bij zijn broer terecht, bij Alan, in het volle vertrouwen dat hij zich in diens huis kon verbergen voor een paar dagen. Alan was niet bang. Dit werd nu niet gebruikt om kameraadschap met Steve en zijn vrouw af te dwingen.

‘Wat vinden jullie twee ingewijden tot nog toe van de troonopvolger?’

Steve neemt het woord: ‘Mbeki blijft overeind, tot nu toe. Op één ongelofelijke uitzondering na: dat hij het in zijn hoofd haalt níét te geloven dat aids een virus is. Hij benoemt een minister van Volksgezondheid die Afrikaanse aardappels voorschrijft en – wat ook weer – knoflook en olijfolie als medicijn. Mandela zat met de kater, toen we allemaal wakker werden na het feest, VRIJ-HEID VRIJ-HEID VRIJ-HEID. Maar de hype was er, de opwindende mogelijkheden, de – hoe zeg je dat – absolute geruststelling die van Mandela persoonlijk uitging toen hij aan de macht was, veranderingen bewerkstelligde – de directe veranderingen die mogelijk waren. Nu is het een ander verhaal … De regering moet de spade in de grond steken waar wij de apartheid hebben opgeruimd. Hoelang blijven de blanken de economie overheersen? Wie van het handjevol zwarten dat erin geslaagd is de kennis te verwerven, de deskundigheid die ertoe doet, zal echt in staat zijn het machtige ons-kent-onsnetwerk binnen te dringen? Wie gaat de hiërarchie van de mijnbazen veranderen – van de top af? De kip die het land rijk maakt – de zwarten, die blijven de gouden eieren leveren, de blanken, bij de gratie van Anglo-American en co, maken de winst op de effectenbeurs.’

‘Zwarten worden ploegbazen en mijnopzichters, wat vroeger alleen blanken waren.’ Jabu’s gewoonte om er al discussiërend samen uit te komen, eerder dan interrumperend.

‘Ondergronds! Kilometers diep! Mijnmanagers? Geen Radibes of Sitholes te vinden op de stoel van de manager, meisjelief.’ Zij is een Gumede, of was dat, tot ze partner werd in de brievenbusidentificatie van Glengrove Place, Mr en Mrs S. Reed. Spoortje van een lach, ogen van anderen die het niet volgen, bedoeld voor haar. ‘Ik heb het niet over promotie op schachtniveau, er komt pas echte verandering als er zwarte voorzitters in de raden van bestuur zitten. Zwarte eigenaars! De minister van Industrie moet daaraan werken. De vakbonden moeten hém bewerken.’

‘De mijnen in staatseigendom, dat komt eraan. Vraag het de vakbonden maar.’

‘Mijnmanagers … inlijving bij de kapitalistische klasse!’ Komt Tertius met zomaar een kreet of uit hij een eigen politieke overtuiging? Alan lacht vertrouwelijk naar zijn man.

‘Maar Stevie, hoe zit het met Mbeki’s verheven stijl, hij citeert poëzie in zijn toespraken. Engelse, Ierse dichters, wat moeten jouw mijnwerkers die uit de ploegendienst komen in godsnaam met Yeats?’

‘Tuurlijk, het is altijd verkeerd om een intellectueel te zijn als je president bent. De Man van het Volk kent zijn gescandeerde leuzen van de betoging, citeert de grondleggers van de bevrijding. Hij moet eraan wennen om gis-gis te zijn, eh, zeg je. Cool. Alsof ons geklets iets te maken heeft met politieke actie, veranderingen teweegbrengt.’

‘Toch wel, toch wel! De manier waarop mensen denken over macht, komt in karikaturale vorm terug in de manier waarop we ons uitdrukken.’

‘Madiba kon het – hij moest zich concentreren op het land binnen de grenzen ervan. De chaos die het oude regime had achtergelaten, de in stukken gehakte kaart waar mensen werden omheind, getto’s, locaties, Bantoestans, die “Aparte Ontwikkeling” werden genoemd, Madiba heeft de ontmanteling in ons land aangepakt. Onze identiteit was toen geen continentale zaak, oké. Maar wij zijn het Afrikaanse continent. Net zoals Europa niet Duitsland, Italië of Frankrijk en zo is, afzonderlijk. Mbeki moet ons integreren als idee, willen we ooit meetellen in de wereldorde. Als je ons ziet, het land afzonderlijk, is dat de andere kater, van toen we nog stukjes Europees bezit waren. Achtertuin. Grant Mbeki begrijpt dat.’

‘Democratie begint thuis. Dat is wat de inheemse bewoners zeggen.’ Tertius gaat rond met de wijnfles. Jabu legt haar hand over haar glas. ‘Nee nee? Congo is al sinds de jaren zestig de Democratische Republiek Congo en ze bevechten elkaar daar nog steeds op regionaal niveau. Mugabes goede start in Zimbabwe is uitgelopen op dictatuur. We kunnen niet net doen of andere buren geen moeilijkheden hebben of die krijgen en denken dat wij er niet bij betrokken zullen worden.’

Jabu’s opgeheven hand helt over. ‘Op straat, vlak bij waar wij vroeger woonden, zijn er meisjes uit Congo, de lokale meisjes klagen dat die hun klanten afpikken.’

‘Lieve schat, dat is altijd de eerste vorm van internationale handel geweest.’ Maar Steve is er ook niet zo zeker van of zijn grapje gewoon een afgezaagd antwoord is of solidariteit tegen een bevrijding die geen verandering heeft gebracht in de laatste toevlucht voor vrouwen: hun lichaam verkopen om te overleven.

‘Dus je bent terug in het zondagse lunchcircuit. O jee.’ Een overstap naar de familiepolitiek. Alan tegen Steve, al draait hij zijn schouder weg, in een quasi verlegen, attent gebaar naar Jabu. ‘Jij en ik, ze moeten ons een plaats aan tafel geven. Het is de nieuwe democratie, hè. Die zich niet uitstrekt tot ons soort. Hij grijpt Tertius’ oorlel tussen duim en wijsvinger. ‘Wij hebben nog steeds de tatoeage “nicht” die ons diskwalificeert voor de echtemannenomhelzing. Wij zijn in elkaar geslagen door vechtersbazen toen we samen dansten in een nachtclub, en Tertius’ broer de dominee heeft het in donderpreken tegen zijn gemeente over Gods liefdesgramschap jegens ons soort – de liefde die geen naam mag hebben. Daar ga je weer … hoogdravendheden citeren als Mbeki.’

‘Een plaats aan tafel’ wordt vast niet begrepen door de minnaar of de vrouw van de broer, en misschien mist ook Steve zelf de toespeling, hij is door revolutionaire distantie vervreemd van de joodse connectie aan moederszijde die verklaart waarom ze alle drie, de broers, besneden mannen zijn.

De plaats aan tafel is gedekt op de sabbat, familiemaal op vrijdagavond, voor de vreemdeling die, als het hoofd van het gezin na de sabbatdienst de synagoge verlaat, door hem zal worden uitgenodigd de maaltijd te delen. Een oeroud gebruik, een zinvolle oorsprong van waardige liefdadigheid. Alan heeft zich ooit verdiept in religies, inclusief de seculiere van zijn broer Steve. Dat was toen hij zich bezighield met het boeddhisme. Misschien had het ‘onderzoek’ niet zozeer te maken met goden, maar met zijn adolescente behoefte aan een verklaring waarom hij niet op meisjes viel, zoals al zijn vrienden. Daarnaast las hij dichters – wat hij eraan overhield was dat hij geen vooroordeel had tegen wat klaarblijkelijk de poëzie van de politieke ideologie was. Het was de poëzie die heilig was voor hem; waarom zou Mbeki geen Yeats citeren – herinnerde regels, beelden die beter samenvatten wat hij wilde oproepen dan een politicus ooit zou kunnen. Als hij, Alan, had kunnen kiezen wat hij wilde worden, zou dat eerder dichter dan revolutionair zijn geweest; dat is de revolutie tegen alle beperkingen van het alledaagse.

Hij is tekstschrijver bij een reclamebureau.