Åsne Seierstad

Een van ons

Uit het Noors vertaald door Paula Stevens

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van norla (Oslo)

Korancitaten zijn afkomstig van koranonline.nl.

Oorspronkelijke titel En av oss, verschenen bij Kagge Forlag

Oorspronkelijke tekst © Åsne Seierstad, 2013

Nederlandse vertaling © Paula Stevens en De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp en -illustratie Berry van Gerwen, naar een ontwerp van Acedo Design ab

isbn 978 90 445 2601 1

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Een nieuw leven (1979)

Men wil bemind worden, bij gebrek daaraan bewonderd, bij gebrek daaraan gevreesd, bij gebrek daaraan verafschuwd en veracht. De ziel huivert voor de leegte en wil tot iedere prijs contact.[1]

Hjalmar Söderberg, Dokter Glas, 1905

Het was een van die heldere, koude winterdagen waarop Oslo fonkelt. De zon, die de mensen bijna vergeten waren, liet de sneeuw glinsteren. Fanatieke skiërs wierpen smachtende blikken uit hun kantoorramen, naar de witte heuvel, de skischans en de blauwe lucht.

De binnenmensen vervloekten de twaalf graden onder nul, en als ze al gedwongen werden naar buiten te gaan, liepen ze te rillen in hun warme bontjassen en gevoerde laarzen. De kinderen waren ingepakt in diverse lagen wol, onder hun skipakken. Er klonk gegil en geschreeuw op de sleehellingen van de crèches die overal als paddenstoelen uit de grond schoten nu steeds meer vrouwen een volledige baan hadden.

Langs de omheining van het ziekenhuisterrein rezen hoge bergen op van sneeuw die van de wegen en paden was weggeschoven. Het was zo koud dat de sneeuw kraakte onder de voeten van de mensen die langs het oude ziekenhuis in het noorden van de stad liepen.

Het was dinsdag de dertiende van de tweede maand van het jaar.

Voor de hoofdingang reden auto’s af en aan, ze stopten en wachtten terwijl portieren open werden gedaan en toekomstige moeders eruit kropen, ondersteund door mannen die vader zouden worden. Allemaal volledig opgaand in hun eigen grote drama, in het nieuwe leven dat hun ten deel zou vallen.

Sinds het begon van de jaren zeventig mochten de vaders bij de bevalling aanwezig zijn. Waren ze daarvóór naar de gang verbannen, waar ze naar het geschreeuw uit de verloskamer moesten luisteren, nu mochten ze bij de geboorte zijn, zien hoe het hoofdje naar buiten werd geperst, het bloed vloeide, mochten ze het kind bekijken zodra het zijn eerste kreet slaakte. Sommige vaders kregen een schaar van de vroedvrouw zodat ze zelf de navelstreng die het kind met de moeder verbond konden doorknippen.

Gelijke rechten en familiepolitiek waren in de jaren zeventig belangrijke begrippen geweest. Huis en kinderen waren niet meer uitsluitend het domein van de vrouw. Vaders moesten vanaf de geboorte een deel van de zorg voor de kinderen op zich nemen. Ze moesten achter de kinderwagen lopen, babypap koken, betrokken zijn bij spelletjes en opvoeding.

In een van de verloskamers lag een vrouw die veel pijn had. Ze had hevige weeën, het kind wilde maar niet komen. Ze was al negen dagen geleden uitgerekend.

‘Hou mijn hand vast!’

Ze kreunde tegen de man die bij het hoofdeinde stond. Hij pakte haar hand, hield die stevig vast. Het was de eerste keer dat hij bij een geboorte was. Hij had drie kinderen uit een eerder huwelijk, maar toen had hij op de gang gewacht en zag hij zijn kinderen pas toen ze keurig ingepakt waren, twee keer in een lichtblauw dekentje, een keer in een roze.

De vrouw pufte. De man hield haar vast.

Ze hadden elkaar ruim een jaar eerder ontmoet in de waskelder van een appartementengebouw in Frogner. Zij huurde een klein kamertje op de begane grond, hij bezat een verdieping hoger een groot appartement. Hij: een onlangs gescheiden diplomaat bij BuZa die na posten in Londen en Teheran weer thuis gestationeerd was. Zij: een hulpverpleegkundige, een alleenstaande moeder met een dochter van vier. Hij was drieënveertig, mager, kalend, zij was elf jaar jonger, slank, mooi en blond.

Niet lang na de ontmoeting in de kelder werd ze zwanger. Ze trouwden in de Noorse ambassade in Bonn, waar hij een conferentie bijwoonde. Hij bleef er een hele week, zij krap twee dagen terwijl een vriendin in Oslo op haar dochtertje paste.

Ze was eerst blij geweest met haar zwangerschap, maar na een maand of twee werd ze overvallen door twijfel en wilde ze het kind niet meer hebben. Het leven scheen haar onzeker en eng toe. Wanneer de drie kinderen uit zijn eerste huwelijk op bezoek kwamen, reageerde hij kil en afstandelijk. Het leek verkeerd om nog een baby te krijgen met een man die blijkbaar zo weinig om kinderen gaf.

De wet die vrouwen het recht gaf zelf voor abortus te kiezen was dezelfde maand dat zij zwanger was geraakt met een meerderheid van één stem aangenomen. De wet zou pas het jaar erop in werking treden, maar gaf de vrouw het recht om tot de twaalfde zwangerschapsweek abortus te laten plegen, zonder voor een commissie te hoeven verschijnen. Na die twaalf weken was abortus alleen mogelijk als er bijzondere redenen voor waren. Omdat ze zo lang twijfelde, was het sowieso te laat om de foetus weg te laten schrapen. Hij nestelde zich in haar baarmoeder.

Ze werd al in een vroeg stadium misselijk en voelde weerzin jegens het kleine leven dat elke week nieuwe zintuigen en functies ontwikkelde, voeding opzoog en groeide. Het hartje klopte regelmatig en krachtig, het hoofd, de hersenen, de zenuwen ontwikkelden zich allemaal in een normaal tempo. Er was geen enkele afwijking te ontdekken, geen klompvoet, geen extra nekplooi, geen waterhoofd. Integendeel, het was een levendig kind, gezond, volgens de dokter. Lastig, vond de moeder. ‘Het is net alsof hij me schopt, bewust, om me te pesten’, zei ze.

De jongen was blauwig toen hij eruit kwam.

Niet normaal, dacht de moeder.

‘Gezond en wel’, zei de vader.

Het was tien voor twee, overdag.

De jongen liet zich meteen horen.

Een normale geboorte, volgens het ziekenhuis.

Er werd een advertentie in de Aftenposten geplaatst:

Aker Ziekenhuis. Een jongen.

13 februari Wenche en Jens Breivik

Later zouden ze allebei hun eigen versie van de bevalling hebben. Zij zou zeggen dat die gruwelijk was geweest, dat het vreselijk was haar man erbij te hebben. Hij zou zeggen dat de bevalling soepel was verlopen. Het kind had vast iets overgehouden aan de pijnstillers die ze had gekregen, dacht de moeder. De jongen was sterk en gezond, zei de vader.

Nog weer later zouden ze van vrijwel alles een andere versie hebben.

Het Noorse ministerie van Buitenlandse Zaken had flexibele regelingen voor jonge ouders ingevoerd, zodat een nieuwbakken vader de eerste tijd na de geboorte thuis kon blijven bij vrouw en kind.

Maar toen Wenche thuiskwam uit het ziekenhuis, in het appartement in het patriciërshuis in Frogner, ontbrak er iets. Een vader die er niet voor had gezorgd dat er een commode klaarstond als de pasgeborene thuiskwam, hield niet van het kind, meende Wenche ergens gehoord te hebben, en dat zat haar dwars terwijl ze de baby verschoonde op de badkamervloer. Aan verzorgen en verschonen deed Jens sowieso niet. Al veranderden de tijden, hij was van de oude stempel, en zij was degene die de baby voedde, suste, voor hem zong. De borstvoeding was een marteling, haar borsten waren pijnlijk en gevoelig. Een duisternis had bezit van haar genomen, een depressie die ze heel haar vroegere leven in zich meedroeg.

Uiteindelijk schreeuwde ze tegen haar echtgenoot dat hij moest zorgen dat die commode er kwam. Dat deed Jens. Maar toen was de wig al ingedreven.

De jongen werd Anders genoemd.

Toen de baby een half jaar was, werd Jens Breivik benoemd tot tweede man bij de Noorse ambassade in Londen. Hij verhuisde alvast, Wenche kwam hem tegen Kerstmis achterna met de kinderen.

Ze was vaak alleen in hun appartement in Princess Gate. Dat was enorm groot, de meeste kamers werden niet gebruikt. Terwijl haar dochter naar de Engelse school ging, zat Wenche thuis met de baby en de au pair. De metropool maakte haar nerveus en onrustig. In Princess Gate trok ze zich steeds meer terug in haar eigen wereld, zoals ze dat in haar jeugd ook had gedaan.

Nog niet zo heel lang geleden waren ze verliefd geweest. Thuis in Oslo had ze een doos met kattebelletjes en liefdesbrieven die hij had geschreven.

Nu doolde ze vol spijt rond in het fraaie appartement. Ze verweet zichzelf dat ze met Jens was getrouwd en zich door haar zoon nog eens extra aan hem had gebonden. Er waren haar al snel trekjes bij haar man opgevallen die haar niet bevielen. Hij was eigenzinnig, wilde dat alles op zijn manier gebeurde, zag alleen zichzelf: dat soort dingen zette haar aan het denken.

Hij spoort niet helemaal, had ze al snel tegen zichzelf gezegd. Aan hem moet ik me niet binden. Maar dat had ze dus juist wel gedaan.

Toen ze trouwden, was ze al een paar maanden zwanger geweest. Ze was met gesloten ogen het huwelijk binnengestapt en hoopte dat wanneer ze ze weer opendeed, alles goed zou zijn. Haar echtgenoot had immers ook zijn goede kanten, hij kon aardig en gul zijn, en hij was een ordelijke man. Hij leek zijn werk goed te doen, en was veel weg, naar recepties en ontvangsten. Ze hoopte dat hun huwelijk beter zou worden als ze een echt gezin werden.

In Londen werd ze steeds ongelukkiger. Ze dacht dat hij alleen maar een echtgenote nodig had voor een smetteloze façade en een stofvrij huis. Dát vond hij belangrijk. Niet haar. Niet zijn zoon.

Zij vond dat hij zich aan haar opdrong. Hij vond dat ze er nauwelijks voor hem was, afwezig. Eén keer zei hij dat ze hem gebruikte, dat ze alleen uit eigenbelang met hem was getrouwd.

In de loop van het voorjaar was Wenche in een diepe depressie beland. Maar dat ontkende ze, ze dacht dat de omgeving haar ongelukkig maakte. Ze haatte haar man en haar bestaan. Haar hoofd was een chaos, haar leven was zinloos.

Op een dag begon ze stiekem haar koffers te pakken. Na drie dagen inpakken zei ze tegen Jens dat ze de kinderen mee naar huis wilde nemen. Jens was verbijsterd en vroeg haar te blijven. Maar op dat moment leek vertrekken de gemakkelijkste oplossing.

Dus vertrok ze. Weg van Jens, Hyde Park, de Theems en het grauwe weer, weg van de au pair, de hulp, weg van het geprivilegieerde bestaan. Ze had het een half jaar uitgehouden als diplomatenvrouw.

In Oslo vroeg ze scheiding van tafel en bed aan. Nu was ze weer alleen, ditmaal met twee kinderen.

Wenche had niemand anders. Ze had geen band met haar eigen familie, die bestond uit haar moeder en twee halfbroers. Ze had geen contact met de vader van haar dochter. Hij was Zweeds en had zijn dochter maar één keer gezien, toen ze een paar maanden oud was; hij was even snel weer vertrokken als hij gekomen was.

‘Waarom heb je je luxeleventje en dat fraaie huis in Londen opgegeven?’ vroeg een van haar weinige vriendinnen verbaasd.

Tja, met Londen was in feite niks mis geweest. Alles was eigenlijk perfect, alleen met de verkeerde man. Eigengereid, driftig en veeleisend, dat waren nu de woorden waarmee ze haar ex-man typeerde. Koud, weinig liefdevol, zo beschreef hij haar.

Het huwelijk was niet meer te redden. Via een advocaat kwamen ze tot een regeling. Zij zou Anders krijgen, hij zou alimentatie betalen. De overeenkomst gaf haar het recht nog twee jaar in zijn appartement in de Fritzners gate te wonen.

Het zou drie jaar duren voordat Anders zijn vader weer zag.

Wenches hele leven had in het teken gestaan van kwijtraken.

Van alleen zijn.

Kragerø, 1945. Toen de vrede kwam, werd de vrouw van de aannemer zwanger. Maar toen de bevalling naderde, kreeg ze symptomen die op influenza leken en werd ze aan bed gekluisterd met verlammingsverschijnselen in armen en benen. Er werd polio bij haar geconstateerd, een gevreesde ziekte waar geen remedie tegen bestond toen Wenche in 1946 uit haar moeders buik werd gesneden.

Haar moeders onderlichaam was vrijwel volkomen verlamd, en haar ene arm gedeeltelijk. Wenche werd meteen na de geboorte naar een kindertehuis gestuurd, waar ze de eerste jaren van haar leven doorbracht. Maar op een dag werd het blonde meisje op stel en sprong naar huis gehaald.

In het huis van de aannemer was ze vaak alleen. Haar vader was veel weg voor zijn werk en haar moeder sloot zichzelf op. Ze kwam nauwelijks nog onder de mensen. Wilde niet dat iemand om haar misvormde lichaam zou kunnen lachen.

Toen Wenche acht was, stierf haar vader. Het huis werd nog somberder, en haar moeder steeds veeleisender. ‘Slecht’, was ze, omdat ze haar moeder ‘deze ziekte’ had bezorgd.

Het meisje had twee oudere broers. De ene ging het huis uit toen zijn vader overleed, de andere was agressief en opvliegend. Hij had het voortdurend op zijn zusje gemunt. Ze kreeg klappen tot ze wonden en scheurtjes achter haar oren had, ze werd met brandnetels op haar benen geslagen. Het magere meisje verstopte zich vaak achter het fornuis als haar broer achter haar aan zat. Daar konden zijn vuisten haar niet bereiken.

Verdoezelen en verzwijgen. Alles thuis was besmet met schande.

Als haar broer een slechte bui had, bleef ze de hele avond buiten en ging pas weer naar huis als het nacht werd. Ze liep in haar eentje door Kragerø, plaste in haar broek, ze stonk, ze wist dat ze een pak slaag zou krijgen als ze thuiskwam.

Toen ze twaalf was, wilde ze van het klif springen. Het klif, dat zo verleidelijk leek.

Maar ze sprong niet. Ze ging altijd weer naar huis.

Het huis was uitgewoond, had geen stromend water. Zij was degene die het haveloze onderkomen op orde hield, zij leegde de po die onder het bed dat ze met haar moeder deelde stond, zij maakte schoon, ruimde op, ontdooide ’s ochtends de plee. ‘Jij deugt helemaal nergens voor!’ riep haar moeder. ‘Dit is allemaal jouw schuld!’

Haar moeder had veel liever functionerende benen gehad dan een dochter.

Wenche schoot altijd tekort, paste hier niet, was nooit goed genoeg. Ze mocht nooit iemand mee naar huis nemen en had geen vriendinnen, ze werd al vroeg door de andere meisjes gepest en buitengesloten. Het gezin leefde zo teruggetrokken dat het als naargeestig en een beetje eng werd beschouwd. Mensen bleven uit de buurt, ook al hadden veel buren medelijden met het kleine meisje dat zo hard werkte.

’s Nachts lag Wenche met haar hoofd te schudden om de geluiden van het huis buiten te sluiten. Het ergste geluid was het gebonk van haar moeder die zich bewoog. Ze sleepte zich door de kamer met behulp van twee krukjes. Eerst het ene, dan het andere, ze tilde de krukjes op, sleepte haar lichaam erachteraan, liet ze dan weer op de vloer ploffen.

Wenche lag in bed en hoopte dat haar moeder ooit van haar zou gaan houden.

Maar haar moeder werd alleen maar steeds veeleisender en hulpbehoevender. Haar broer steeds gemener. Pas halverwege haar tienertijd zou ze tussen neus en lippen door van een buurvrouw te horen krijgen dat hij in werkelijkheid haar halfbroer was, een buitenechtelijk kind, van een onbekende vader, wat destijds een grote schande was in Kragerø. Dat had men voor haar verzwegen, evenals het feit dat haar andere broer de zoon van haar vader uit een eerder huwelijk was.

Haar moeder begon te klagen over stemmen in haar hoofd. En toen haar moeder een nieuwe vriend kreeg, beschuldigde ze haar dochter ervan die van haar af te willen pakken. Tegelijkertijd verwachtte ze dat Wenche, die in haar ogen de oorzaak was van haar verlamming, de rest van haar hele leven thuis zou blijven om voor haar te zorgen.

Op een nacht pakte het zeventienjarige meisje haar koffer en vertrok naar Oslo. Ze had geen enkele opleiding en kende niemand, maar kreeg na een poosje een baantje als thuishulp in de hoofdstad, en later als au pair in Kopenhagen en Straatsburg. Na vijf jaar ‘op de vlucht’, weg van haar moeder en broer, weg van Kragerø, volgde ze een opleiding tot hulpverpleegkundige in Porsgrunn en kreeg een baan in het ziekenhuis van Skien. Toen ze daar kwam, ontdekte ze tot haar verbazing dat ze aardig gevonden werd. Ze werd op haar werk gerespecteerd en gewaardeerd.

Ze was bekwaam, ze was snel, ze was zorgzaam, en ze was bovendien heel geestig, vonden haar collega’s.

Op haar zesentwintigste raakte ze zwanger, maar de Zweedse man wilde dat ze abortus pleegde. Zij stond erop het kind te houden en baarde een dochter, Elisabeth, in 1973.

Het zou vele jaren duren voordat Wenche voor een kort bezoek terugkeerde naar haar geboorteplaats. Haar moeder was toen inmiddels ernstig ziek. Ze leed in toenemende mate aan paranoïde waanvoorstellingen, met achtervolgingswaanzin en hallucinaties, stond er in haar status. Haar moeder zou niet meer opstaan van haar ziekbed en stierf eenzaam in een verpleegtehuis in Kragerø. Wenche ging niet naar de begrafenis.

De kunst om het pijnlijke en lelijke te verbergen was inmiddels Wenches tweede natuur geworden, en dat zou de rest van haar leven zo blijven. De pijn verdoezelen achter een gepolijst uiterlijk. Elke keer dat ze verhuisde, koos Wenche een woning in een chique buurt van Oslo, al kon ze zich dat niet veroorloven, al ‘paste’ een hulpverpleegkundige daar niet. Haar knappe verschijning was haar eigen glanzende façade. Ze zag er altijd goedverzorgd en keurig gekapt uit als ze zich onder de mensen begaf, droeg hoge hakken en getailleerde mantelpakjes uit de betere kledingzaken van de hoofdstad.

Na de terugkeer uit Londen begon haar raamwerk nog meer scheurtjes te vertonen. Ze was nu halverwege de dertig, woonde in Jens’ appartement in de Fritzners gate, maar kende weinig mensen, had niemand die haar kon ontlasten en raakte eerst vermoeid, toen uitgeput, daarna depressief. Ze voelde zich machteloos en geïsoleerd.

Er moest iets mis zijn met Anders, constateerde ze. Hij was van een rustige baby en een vrij stille eenjarige veranderd in een klitterige, zeurderige peuter. Humeurig en wild. Ze kreeg zin om hem van zich af te slaan, klaagde ze.

Ze liet de kinderen vaak ’s nachts alleen. Een buurvrouw met een dochter van Elisabeths leeftijd zei dat dat echt niet kon. ‘Ze slapen als ik wegga en ze slapen als ik terugkom’, antwoordde Wenche. Ze voegde eraan toe dat ze alle nachtdiensten die ze kon krijgen moest aangrijpen.

‘Bij Elisabeth thuis eten ze nooit warm’, zei de dochter van de buurvrouw een keer tegen haar moeder. Er werd bezuinigd op alles wat achter de deuren van het appartement verborgen kon blijven.

Wenche had direct na haar terugkeer uit Londen financiële steun aangevraagd bij de dienst maatschappelijk werk in Vika, de wijk waar ze woonde, en die ook gekregen. Het jaar erop, in mei 1981, belde ze met de dienst om te vragen of het mogelijk was een steuncontact te krijgen of een gastgezin voor de kinderen. In juli vroeg ze een gastgezin voor de weekends aan voor beide kinderen. Ze zei tegen maatschappelijk werk dat ze dacht dat een mannelijk steuncontact fijn zou zijn voor haar dochter, ze dacht aan een jonge, mannelijke student, werd er genoteerd. Maar ze voegde er meteen aan toe dat ze vooral hulp nodig had met Anders. Ze kon hem niet meer aan, zei ze.

Anders was op dat moment twee jaar, Elisabeth acht. Haar dochter trad in haar voetsporen en was een ‘reservemamma’ voor Anders geworden, en voor Wenche.

Het verzoek om een weekendgastgezin voor Anders werd in oktober 1981 gehonoreerd, voor twee weekends per maand. Anders kwam terecht bij een pasgetrouwd stel van in de twintig. Toen Wenche de eerste keer met Anders langskwam, vonden ze haar een beetje vreemd. Toen ze de tweede keer kwam, dachten ze dat ze geschift was. Ze vroeg toen of Anders af en toe de penis van zijn weekendpappa mocht aanraken. Dat was belangrijk voor de seksualiteit van de jongen. Hij had geen vaderfiguur in zijn leven en Wenche wilde dat de jongeman die rol op zich zou nemen. Anders had niemand met wie hij zich lichamelijk kon identificeren, benadrukte Wenche, want hij ‘zag alleen maar meisjesplassertjes’ en wist niet hoe een mannenlichaam functioneerde.

Het jonge paar was sprakeloos. Ze vonden het te gênant om deze uitspraken verder te rapporteren. Ze lieten het maar zo. Ze namen Anders mee op wandelingen in de natuur en naar de parken en grasveldjes van de stad. Hij had het bij hen naar zijn zin, en zij vonden hem een leuk jongetje.

Op een gegeven moment bracht Wenche haar zoon niet meer bij de weekendouders. Het gezin was niet geschikt voor Anders, vond ze nu. ‘Moeder is moeilijk tevreden te stellen, stelt steeds meer eisen’, noteerde maatschappelijk werk in mei 1982. Ze wilde een nieuw weekendgezin voor de jongen. ‘De dochter van negen plast sinds kort in haar broek’, schreef de dienst.

De maand ervoor was Wenche langsgegaan bij de afdeling pleeggezinnen van de Kinderbescherming. Ze wilde kijken of het mogelijk was om beide kinderen in een pleeggezin te plaatsen. Ze kon hen wel ‘met de koppen tegen elkaar slaan’, zei ze tegen de Kinderbescherming.

Het liep tegen de herfst en het leven zag er nog somberder uit. In oktober kwam Wenche langs bij het gezondheidscentrum van Frogner. ‘De moeder maakte een erg depressieve indruk’, werd er genoteerd. ‘Speelde met de gedachte om de kinderen gewoon in de steek te laten en hen over te laten aan de gemeenschap om haar eigen leven te kunnen leiden.’

Wenche en de kinderen woonden nu al ruim twee jaar in de Fritzners gate. De afgesproken termijn was voorbij. Jens wilde zijn appartement terug. Maar Wenche stelde de verhuizing steeds weer uit. Ze kon het niet aan.

Eén brok zenuwen, zo omschreef ze zichzelf. Toen het tegen Kerstmis liep had ze het dieptepunt bereikt. Een kerstsfeer creëren leek onmogelijk.

Het was zo erg dat ze eraan onderdoor dreigde te gaan.

Ze moest voortdurend op Anders letten om dat wat ze ‘kleine rampen’ noemde te voorkomen. Hij sloeg haar en Elisabeth soms. Als ze hem terechtwees, grijnsde hij alleen maar. Als ze hem door elkaar rammelde, riep hij alleen maar ‘doet niet pijn, doet niet pijn’.

Hij liet haar geen moment met rust. ’s Nachts lag hij in haar bed, dicht tegen haar aan, en ‘drong zich aan haar op’.

[1] Dit citaat is afkomstig uit Dokter Glas van Hjalmar Söderberg, vertaling Bertie van der Meij (Wereldbibliotheek, 2004)

Lichtflarden

Maar het grootst daarvan is de liefde.

Paulus, eerste brief aan de Korinthiërs

De duisternis had zich over het noorden van het land gevlijd.

Het was pikkedonker als de mensen wakker werden, duister als ze het huis verlieten, schemerig midden op de dag en weer zwart als ze gingen slapen. De kou beet in hun wangen. Ze hakten de ene na de andere lading brandhout en deden snel de deuren achter zich dicht om sneeuwstorm en winter buiten te sluiten.

De beren in de bergen hadden hun hol opgezocht, zelfs de kabeljauw in zee zwom trager. Het was zaak je krachten te sparen tot de lente, het licht. De natuur en de mensen waren weggezakt in hun jaarlijkse winterslaap. De mensen sliepen meer, bewogen minder. Wie geluk had kon zich aan anderen warmen. Over het algemeen waren de mensen somberder dan in de zomer. De winterpijn had zich gemeld.

Maar af en toe vlamde de donkere hemel op.

‘Nu wil ze dansen’, zeiden de mensen terwijl ze uit het raam keken.

Want het noorderlicht staat nooit stil. Het schiet langs de hemel, in bogen en slierten, verwijdert zich, verdwijnt bijna, duikt dan weer op, flakkerend.

Met het noorderlicht weet je het nooit.

Met mensen weet je het evenmin. Die kunnen sloom en somber onder hun dekbed liggen, en vlammen dan plotseling op.

Ze doffen zich op en gaan uit. Flakkeren als een natuurverschijnsel.

Dit was zo’n nacht, de nacht van 13 december, het Luciafeest, in Lavangen, 1980.

De jeugd draaide en kronkelde op de dansvloer. Ze droegen nauwsluitende broeken, met of zonder omslag. De meisjes hadden strakke truitjes met pofmouwen aan. De jongens droegen overhemden. De dansband op het podium speelde covers van Smokie, Elton John en Boney M. De jongeren kwamen uit de dorpen langs de fjorden die tot diep in de provincie Troms doordrongen. Dit was het grootste feest voor Kerstmis, vol hoop en verwachtingen, dronkenschap en gedonder.

Tone liep de zaal in. Een vijftienjarige blonde schoonheid. Vlak daarna kwam Gunnar binnen. Een lefgozer van achttien.

Onbereikbaar, dachten ze allebei toen ze elkaar die avond in het halfdonker zagen.

Tone had haar pony achterovergekruld met een krultang, net als die blonde van Charlie’s Angels. Gunnar had een matje, kort opzij, lang en licht krullend in zijn nek. Zij had nog een beetje babyvet, hij was pezig en mager.

Ze woonden elk aan een fjord, zij in Lavangen, hij in Salangen. Tone had hem al een keer eerder gezien.

Ze was naar Salangen gestuurd om haar gebit na te laten kijken, want in Lavangen was geen tandarts. Na het bezoek aan de schooltandarts ging ze altijd naar de bakker, want ook die hadden ze niet in haar dorp. Ze had bij de etalage van het lage, witte houten gebouwtje bij de fjord gestaan om een koffiebroodje te kopen. Buiten op straat liepen drie vrienden. De middelste viel op tussen de twee anderen.

Dat is de knapste jongen die ik ooit heb gezien, dacht ze.

Nu stond hij daar. De jongen van de bakker. Hij stond voor haar. En op het podium speelde de band de Bellamy Brothers.

If I said you had a beautiful body, would you hold it against me?

If I swore you were an angel, would you treat me like the devil tonight?

Natuurlijk zei ze ja.

Af en toe vlammen ook mensen op. Ze worden getroffen door lichtflarden, die vonken en hun hart raken. En zodra ze dat gevoel hebben ervaren, zijn ze bang het te verliezen.

Een vriend kwam naar Tone toe, op de dansvloer.

‘Je vriendin staat buiten in de rij, maar ze heeft geen geld voor het entreekaartje.’ Tone schrok op. ‘Ze wil dat je meekomt zodat ze wat van je kan lenen.’

‘Hm’, mompelde Tone, maar ze ging niet naar buiten. Want stel dat haar vriendin de jongen zou stelen die net zijn armen om haar middel had geslagen.

Nee, nu wilde ze dansen.

Ze zagen elkaar zo vaak mogelijk. Ze namen de bus of reden mee met vrienden. Een uur heen, een uur terug. Toen Gunnar zijn rijbewijs haalde, werd het gemakkelijker, hij leende de auto van zijn vader en scheurde naar Tone, zweefde vervolgens naar huis. Ze vierden samen dat de zon aan het einde van de winter terugkwam. In april moest Gunnar in dienst, ver in het zuiden, in Jørstadmoen bij Lillehammer. Tone schreef lange liefdesbrieven. Gunnar probeerde gedichten te schrijven. Meestal verfrommelde hij ze en gooide hij ze weg, maar soms verstuurde hij ze.

‘Op een avond in Salangen stond een paar, verliefd tot over hun oren, ze konden elkaar niet vergeten en moesten elkaars stemmen horen’, stond er op lichtblauw papier.

‘Ze vonden de grote liefde, ze vonden hem bij elkaar, die wilden ze niet meer verliezen, ze waren nu een paar.

Dat paar zijn jij en ik, mijn lief, zonder jou voel ik me hol, jij bent het liefste wat ik heb, schrijf en maak mijn hart weer vol.’

Tone ging naar de volkshogeschool in Harstad.

‘Gisteren heb ik de hele dag alleen maar op mijn kamer zitten huilen’, schreef ze. ‘Een klasgenootje kwam mijn kamer binnen en vroeg wat er was. Ik kon niks zeggen, heb haar alleen jouw foto laten zien. Toen begreep ze waarom ik huilde’, schreef Tone en ze ging verder: ‘Ik mis je de hele tijd, en je snapt zeker wel dat ik blij was toen ik zondag ongesteld werd.’

Ze zat elke week op het afgesproken tijdstip op het trapje bij de telefooncel om die te bewaken, bang dat iemand anders op juist dat moment, precies nu zou willen bellen, nu hij in de kazerne tweeduizend kilometer verderop stond, een muntje in de telefoon gooide en het nummer van haar automaat belde. De telefoon rinkelde elke week op een vast tijdstip. ‘Je hoeft niet te bellen, want de telefoonautomaat is stuk’, stond er op een dag als ps op de envelop die hij kreeg. In de volgende brief schreef ze: ‘Bel het jongensinternaat!’ Want daar deed de telefoon het wel.

Toen Gunnars militaire dienst erop zat en hij aan de lerarenopleiding in Tromsø begon, verhuisde Tone met hem mee. Het zeventienjarige meisje deed het laatste jaar van de handels- en kantooropleiding, terwijl Gunnar, die negentien was, bijna twintig, zich specialiseerde in het nieuwe vak data en informatica. Daarnaast volgde hij een opleiding tot gymnastiekleraar, voor het geval data en informatica toch niet de toekomst bleken te zijn.

Ze huurden een klein appartementje. Eindelijk konden ze de hele tijd bij elkaar zijn. ‘Het was net als de toto winnen’, zei Gunnar over zijn ontmoeting met Tone. ‘Pure mazzel.’

Ze was het beste meisje ter wereld.

Ze waren zo gelukkig dat het bijna pijn deed.

In de poolnacht verschansten ze zich onder hun dekbed. Loerden er alleen onder vandaan als het noorderlicht danste.

Als tieners droomden ze al van de kinderen die ze zouden krijgen.

Een land in verandering

De oude premier was uitgeput door migraine. De dokter had hem met ziekteverlof gestuurd, had rust voorgeschreven, weer op krachten komen, maar de man uit Hedmark vond dat niet kunnen. Hij was opgegroeid in een arbeidersgezin waar werken heilig was en had een hekel aan nietsdoen. Toch vertelde hij enkele getrouwen over de ziekte die hem bij tijd en wijle verlamde.

Tijdens zijn lange leven als politiek ambachtsman had Odvar Nordli zijn volk aan gulle sociale voorzieningen geholpen en de staatsgezondheidszorg uitgebouwd. In diezelfde periode had de vakbeweging steeds meer macht gekregen, de mensen hadden meer vrije tijd, en meer geld om daar iets mee te doen.

De kalende man uit Stange was de eerste premier die echt een beroep kon doen op de snel stijgende oliebaten, en vanaf halverwege de jaren tachtig namen de staatsinkomsten snel toe. Tijdens Nordli’s ambtstermijn kregen alle werknemers recht op ziektegeld vanaf de eerste ziektedag.

In diezelfde tijd kampte de wereldeconomie met een recessie. Die economische malaise werd bestreden met een typisch Noorse tegen-conjunctuurpolitiek met de invoering van een loon- en prijsstop om de werkeloosheid laag te houden.

Nordli zou de laatste Noorse premier zijn die een rotsvast vertrouwen had in een sterke staatsbemoeienis met de economie en een politieke regulering van zowel de rente, de woningmarkt als de financiële wereld. De rechtse wind uit de vs en Groot-Brittannië waaide over naar Noorwegen. De zoon van de spoorwegarbeider zou een van de eerste slachtoffers worden.

De Arbeiderparti had het land sinds 1935 vrijwel onafgebroken geregeerd. Terwijl het politieke klimaat in het land aan het veranderen was, bereikten de intriges binnen de partijtop een hoogtepunt, het gefluister in hoekjes werd tot geroezemoes, en het ongenoegen binnen de partij liet zich niet meer sussen.

Er werd ‘gepraat’ en eind januari 1981 liet het persbureau van de partij een bericht uitgaan dat premier Odvar Nordli zou aftreden. De oude premier was niet bij het besluit betrokken geweest en probeerde het bericht te ontkennen. Maar het ging nu al te snel, het was een bliksemactie, een coup, en Nordli, die algemeen bekendstond als een aardige man, was te loyaal aan de partij om naar de media te stappen. Hij verbeet zijn nederlaag, stilzwijgend.

Het land wachtte. De premier van Noorwegen had zijn aftreden aangekondigd, maar wie moest het overnemen?

Het drama zou zijn ontknoping krijgen ten huize van Nordli’s voorganger, de schoenmakerszoon Trygve Bratteli. Bij hem kwam het coördinerend partijcomité bijeen, dat bestond uit vijf machtige mannen en één vrouw.

Odvar Nordli wilde in elk geval een vinger in de pap hebben bij het aanwijzen van zijn opvolger. Tijdens de vergadering wees hij naar de degelijke partijveteraan Rolf Hansen, de ‘huismeester van het Youngstorg’. Maar de zestigjarige wilde helemaal geen premier worden en wees als antwoord naar de enige vrouw in de kamer, de jonge arts en voorvechtster van vrije abortus, Gro Harlem Brundtland. Daarmee sloot hij aan bij de wens van de partij, er was net een campagne gestart om haar tot de nieuwe voorzitter te benoemen.

Drie dagen later, op 4 februari 1981, stond ze voor het Koninklijk Paleis naar de pers te glimlachen nadat ze haar nieuwe regering aan de koning had voorgesteld. Die bestond voornamelijk uit mannen. De meesten van hen had de veertigjarige in haar rood-blauwe zijden mantelpakje geërfd van de vorige premier.

Toch kondigde die dag in februari een nieuw tijdperk aan. Gro was de eerste vrouw die de post van premier bekleedde in Noorwegen. Ze was de eerste Arbeiderpartipremier die academicus was, een kind van de politieke elite als dochter van de markante staatssecretaris Gudmund Harlem.

In de tijd na de oorlog waren alle premiers van de Arbeiderparti voortgekomen uit de arbeidersklasse. Einar Gerhardsen had vanaf zijn tiende als loopjongen gewerkt. Oscar Torp, die in de jaren vijftig een paar jaar premier was, had als achtjarige al betaald werk verricht op de Hafslundhoeve. Trygve Bratteli, die in 1971 minister-president werd, had in zijn jeugd als loopjongen gewerkt en was later walvisvaarder en bouwvakker. Odvar Nordli, die het stokje overnam toen Bratteli zich halverwege de jaren zeventig terugtrok, was de zoon van een spoorwegarbeider. Hij was de eerste premier na de oorlog die meer opleiding had genoten dan de zevenjarige lagere school. Hij was boekhouder.

Geworteld in de arbeidersklasse vocht de partij voor dezelfde kansen voor de bouwvakker als voor de bouwheer, en voor het wegvagen van de belemmeringen van de klassenmaatschappij.

Maar op één terrein was de gelijkheidsgedachte minder sterk. De mannen hadden altijd de macht gehad. Zij werden partijvoorzitter, vakbondsleider, premier, en – niet in de laatste plaats – naar hen werd geluisterd binnen het machtscentrum.

De nieuwe vrouwenbeweging maakte in de jaren zeventig de weg vrij voor Gro Harlem Brundtland. Opgegroeid in een gezin waarin het normaal was dat mannen en vrouwen de huishoudelijke taken verdeelden, zeilde ze de Noorse politiek binnen met een vanzelfsprekendheid en een zelfverzekerdheid die hun weerga niet kenden.

De campagne tegen haar was navenant fel, en de verdeel-en-heerstactiek floreerde in de aanloop naar de parlementsverkiezing van herfst 1981. Haar tegenstanders kozen er vaak voor om niet haar eigen uitspraken te becommentariëren, maar weer te geven ‘wat anderen in de ap’ hadden gezegd. Woorden als ‘feeks’ kwamen vaak terug, en in diezelfde tijd verschenen er stickers op auto’s en ramen met maar één zinnetje erop: bli kvitt’a – wat zowel ‘weg met haar’ als ‘weg met de Arbeiderparti’ betekende.

De nieuwe premier kreeg via de post en op straat hatelijke opmerkingen over zich heen: een vrouw kon het land niet leiden. Het lag in Brundtlands aard om mensen weg te wuiven als ze haar vroegen weer achter het aanrecht te gaan staan. Mondig als ze was, liet ze zich zelden uit het veld slaan. Erger was het voor haar zoon Knut, die in militaire dienst zat. In de kazerne moest hij aanhoren hoe zijn moeder werd beschimpt en belachelijk werd gemaakt.

De stickers met bli kvitt’a waren vooral te vinden op bmw’s en Mercedessen in de villawijken en voor de statige appartementengebouwen in Oslo-West. Daar baalden de mensen van de welhaast eeuwigdurende macht van de Arbeiderparti in het land.

Oslo-West was ook de wijk waar Wenche woonde met haar kinderen. In augustus 1981 was Anders tweeënhalf jaar.

De Arbeiderparti wist bij de verkiezingen van september 1981 niet het vertrouwen van de kiezers te winnen. Toen rechts voor het eerst sinds de oorlog in Noorwegen de parlementsverkiezingen won, hief men het glas in de herenhuizen van Frogner.

Eindelijk zouden de belastingen worden verlaagd en zou de nadruk op de vrijheid van het individu liggen.

Maar het gezin Behring Breivik had de hulp van de welvaartsstaat hard nodig. Op dat moment had de moeder al een paar keer contact opgenomen met de dienst maatschappelijk werk van Vika en om hulp gevraagd. Als alleenstaande moeder werd ze als kwetsbaar beschouwd, en daarom gaf de staat financiële steun aan de ongehuwde vrouw.

De nieuwe rechtse regering liet de rente los, gaf de banken meer speelruimte, hief de prijsregulering van woningen op en was van plan diverse openbare diensten te privatiseren.

Gro begon aan haar verbeten strijd om terug te komen.

Wenche en haar kinderen worstelden om een houvast te vinden in een bestaan op drijfzand. ‘Een hel’, zei Wenche over het leven in die tijd. De scheiding was er nog steeds niet door, ze voelde zich gevangen in een limbo, alleen, maar met de zorg voor de kinderen, zonder eigen plek om te wonen. De ruzie over de boedelscheiding werd op de spits gedreven. Anders probeerde een plek te vinden waar hij zich veilig kon voelen.

Later zou hij juist die machtige vrouw tot het voorwerp van zijn haat maken. De vrouw die het symbool was van het nieuwe, zelfverzekerde Noorwegen. Het nieuwe Noorwegen waarin vrouwen al snel de sprong voorwaarts zouden maken en met brutale vanzelfsprekendheid de hoge posities in het land zouden innemen.

Het kind in Silkestrå

Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar. Elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen wijze.

Leo Tolstoj, Anna Karenina

Vijf kamers voor een gezin van drie personen. Veel ruimte, licht en modern en splinternieuw. Voor ieder van hen een kamer met een deur die ze dicht konden doen. Een woonkamer waar ze gasten konden ontvangen, een keuken en een balkon met uitzicht op het speelplaatsje op ‘het blauwe grasveld’. Het nieuwe woonwijkje achter het Vigelandspark was ontworpen met het oog op gezinnen met kinderen. De flats van drie verdiepingen vormden een doolhof in het groene park, met binnenterreinen, paden en grasveldjes met banken, glijbanen en schommels die in felle kleuren waren geschilderd.

Het wijkje kreeg de verleidelijke naam Silkestrå (zijdehalm) en Wenche was een van de eerste kopers. Dankzij Jens, die lid was van obos, de collectieve woningbouwvereniging, hadden ze de kans zich in te kopen. Hij regelde ook de aanbetaling op het appartement.

De verhuizing uit de Fritzners gate had een eeuwigheid geduurd, want Wenche had alles zelf ingepakt. Eerst in krantenpapier, daarna in dozen. Ze had de meeste papieren uit haar oude leven, de liefdesbrieven en alle andere paperassen die zich in lades en kasten hadden opgehoopt, weggegooid.

Toen ze eindelijk hun intrek hadden genomen in het lichte appartement in Silkestrå, op de bovenste verdieping, kon Wenche weer ademhalen. Ze kon een sigaret roken op het balkon, ze kon bomen, lucht en een middenklasse-idylle zien. Vlak achter het huis was een klein bos met zeldzame eikenbomen, beekjes en smalle paadjes.

Hier kon ze tot rust komen, hier konden ze gelukkig worden.

Maar toen stortte ze in. De verhuizing van Frogner naar Skøyen had veel kracht gekost, evenals de definitieve boedelscheiding. Van nu af aan moest ze het helemaal alleen rooien. Veel van de appartementen om haar heen stonden nog leeg. Anders en zijn zes jaar oudere zus Elisabeth ruzieden en vochten. Anders was vaak boos en kon hard slaan.

In januari 1983 nam Wenche contact op met het gemeentelijke gezinsadviesbureau in de Christies gate en vroeg om een tijdelijk pleeggezin voor Anders. De dagelijkse, puur praktische verplichtingen, zoals hem naar de Vigelandsparkcrèche brengen, op loopafstand van haar huis, en hem ’s middag weer ophalen, waren bijna onoverkomelijk voor haar. Hij ging er op weg naar huis vandoor. Rende vaak gewoon weg. Bij de crèche hadden ze ook hun bezorgdheid over de jongen kenbaar gemaakt. Hij maakte moeilijk vrienden, hij kon niet in zijn eentje spelen en huilde niet als hij zich pijn deed.

‘Klitterig en moeilijk, vraagt erg veel aandacht’, zei Wenche over haar zoon tegen haar contactpersoon bij het gezinsadviesbureau. ‘Agressief op een gemene manier’, noteerden ze daar.

Ze wilde graag dat Anders medisch onderzocht werd. Misschien bestond er een medicijn voor. Tegen haar vertrouwenspersoon ventileerde ze de gedachte dat hij misschien suikerziekte had en ze liet de zuigfles met rode limonade zien die Anders de hele tijd krampachtig vasthield. Maar op de crèche redde hij het prima zonder, en ook bij het weekendgezin had hij er niet naar getaald. Hij had hem alleen thuis nodig. En er bleek niets mis met zijn bloedsuikers.

Wenche had twee gezichten voor de buitenwereld. Meestal liet ze haar glimlachende, praatgrage, zorgeloze gezicht zien. Maar andere keren was ze afwezig, kon ze iemand straal voorbijlopen zonder te groeten, of ze wendde zich af. Als ze al iets zei, was dat met lijzige stem, neuzelend bijna.

De buren staken hun koppen bij elkaar en roddelden. Ze was niet dronken, dat niet, waren het misschien pillen?

De buren in de portiek hadden al snel een gevoel dat alles niet zo was als het hoorde te zijn achter de deur van het gezin. Anders was zelden op het speelplaatsje, beide kinderen waren vrijwel onzichtbaar, stil, bang. ‘De Meccanojongen’ noemden de buren hem, omdat het leek alsof hij van dat speelgoed gemaakt was, stijf en hoekig. Maar de buren maakten zich vooral zorgen om zijn grote zus, die zowel voor Wenche als voor haar broertje een moeder leek te zijn. Zíj regelde alles thuis, zíj paste op Anders.

‘Wenche pikt geen signalen op’, zei een buurvrouw tegen een andere. De vrouw, die aan de overkant van de overloop woonde, bleef binnen wachten als ze hoorde dat Wenche in de portiek was. ‘Anders kwam je niet meer van haar af. Ze praatte aan één stuk door, als een waterval, alleen maar onzin, ze sprong van de hak op de tak, vaak over seks, ze praatte heel veel over seks, verdraaide woorden en zinnen en moest dan erg hard lachen.’ Het verbaasde de buren dat het Wenche ook niet kon schelen dat de kinderen erbij waren en haar grappen hoorden. Meestal was Elisabeth degene die haar dan mee naar binnen wist te krijgen door iets te zeggen als: ‘Mamma, nu moeten we gaan, onze diepvriesspullen smelten. We moeten ze nu in de vriezer doen, anders bederven ze.’

De geruchtenmachine draaide op volle toeren. Er kwamen veel mannen op bezoek, roddelden de buren. En Wenche was voortdurend op stap, klaagden ze tegen elkaar. Ook ’s nachts. En niemand zag ooit een ‘oppas of een oma’ naar binnen gaan. Toen Wenche een keer een buurman binnenvroeg om haar te helpen met iets wat kapot was, viel het hem op dat je aan niets kon zien dat er kinderen woonden, het was alsof ze niet bestonden.

Op een dag kreeg Jens Breivik een telefoontje van een van die buren, die vertelde dat er veel herrie in het appartement was en dat Wenche dag en nacht op stap was. De buur liet doorschemeren dat ze veel mannelijk bezoek had en dat de kinderen vaak aan hun lot werden overgelaten.

Jens deed daar niets mee. Hij had een nieuw leven in Parijs, een nieuwe vrouw en nieuwe zorgen.

Op een ochtend hoorde een jonge buurvrouw ruzie en lawaai in het appartement en ze besloot op onderzoek uit te gaan. Ze belde aan. Elisabeth deed de deur op een kiertje open. ‘Nee hoor, er is niks aan de hand, mamma ligt te slapen’, zei ze. Onder haar magere arm, die de deur nauwelijks openhield, stond een jongetje met onbeweeglijk gezicht voor zich uit te staren.

Maar het respect voor het privéleven van het gezin won het bij de buren van hun bezorgdheid over de kinderen. De Kinderbescherming had het gezin sowieso al in het vizier, omdat Wenche zelf om hulp had gevraagd. De adviseur van de dienst maatschappelijk werk van Vika maakte zich ernstig zorgen na zijn laatste gesprek met Wenche en kwam tot de conclusie dat de problemen in het gezin eerder een zaak voor de psychiater waren dan voor de Kinderbescherming. Ze verwees het gezin door naar het Rijksinstituut voor kinder- en jeugdpsychiatrie. Twee weken voor Anders’ vierde verjaardag, eind januari 1983, werd het hele gezin opgeroepen voor een intakegesprek.

De medewerkers zagen een verwarde, opgejaagde vrouw. Ze had de grootste moeite gehad om het instituut te vinden, zelfs met een uitvoerige routebeschrijving. Ze zou later ook niet in staat blijken om er met de kinderen te komen en kreeg toestemming om een taxi te nemen.

Het gezin werd ingeschreven op de dagafdeling, waar de kinderen zouden worden geobserveerd door een kinderpsychiater en de moeder door een psycholoog. Bij het instituut waren activiteitenbegeleiders, verpleegkundigen en pedagogen van de Kinderbescherming werkzaam. Deze deskundigen zouden de interactie in het gezin observeren tijdens dagelijkse routines als maaltijden en spelletjes, en hen alle drie aan psychologische testen onderwerpen. Gedragsproblemen bij kinderen konden verband houden met patronen binnen het gezin, en als je ‘dingen op de rails kreeg’ binnen het gezin, zou het misschien beter gaan met het kind, zodat de symptomen afnamen.

Anders kreeg een plekje in de crèche van het behandelingscentrum. Hij had daardoor de beschikking over een speelkamer met auto’s, huizen, mensen, knuffels, cowboys, indianen, een poppenkast, verf, schaar, papier en een heleboel spelletjes.

De deskundigen zagen een vierjarige zonder levensvreugde. Volkomen anders dan het veeleisende kind dat zijn moeder had beschreven.

‘Opvallend gebrek aan inlevingsvermogen bij spelletjes. Beleeft geen plezier aan speelgoed. Als andere kinderen spelen, hangt hij er een beetje bij. Volkomen onbekend met doen-alsof-spelletjes. Hij is erg voorzichtig met speelgoed. Het ontbreekt Anders aan spontaniteit, initiatief, fantasie en inlevingsvermogen. Hij heeft ook geen wisselend humeur, zoals de meeste kinderen van zijn leeftijd. Hij kan zijn gevoelens niet onder woorden brengen’, schreef de kinderpsychiater die hem observeerde. Bij het winkeltje-spelen was de werking van de kassa interessant, niet het spel eromheen.

‘Anders vraagt opvallend weinig aandacht. Hij is voorzichtig, beheerst, zeurt weinig, is extreem netjes en schoon, wordt onzeker als alles niet keurig in orde is. Neemt zelf geen initiatief tot contact met andere kinderen. Hij doet mechanisch mee aan activiteiten, zonder veel plezier of zin. Ziet er vaak triest uit. Heeft moeite om zijn gevoelens te uiten, maar als er eenmaal een reactie komt, is die opvallend fel’, ging het rapport verder.

Hij werd vooral rusteloos en actief als iemand contact met hem probeerde te krijgen, of dat nu een volwassene of een kind was. Het was alsof hij automatisch een verdedigingsmuur optrok die zei ‘Stoor me niet, ik ben bezig’ als iemand iets van hem wilde. De kinderpsycholoog maakte ook gewag van een gekunstelde, bijna afwerende glimlach.

Maar Anders bleek zich snel aan te kunnen passen. Al na een paar dagen zei hij dat het leuk was om naar de crèche van het instituut te komen en ‘stom om weg te gaan’. Het deed hem zichtbaar plezier als hij iets onder de knie kreeg, en hij kon complimenten in ontvangst nemen. De conclusie van de experts was dat Anders geen psychische schade had opgelopen, dat wil zeggen, geen schade die niet hersteld kon worden als hij in een nieuwe, goede gezinssituatie kwam. Hij had veel mogelijkheden. Hij ging gebukt onder de situatie thuis. Anders was de zondebok geworden voor zijn moeders frustraties, was de conclusie.

De psycholoog voerde gesprekken met Wenche, deed testjes bij haar en zag een vrouw die in haar eigen wereldje leefde, met een weinig ontwikkelde relatie tot de mensen om haar heen. Ze was bang voor nauwe contacten en ging emotioneel gebukt onder een verdrongen depressie, schreef de psycholoog in de epicrise van haar verblijf.

‘Ze voelt zich bedreigd door chaotische conflicten en geeft blijk van onlogisch denken als ze onder druk staat. In wezen is ze een vrouw met borderline die zeer wisselend functioneert. In gestructureerde levensomstandigheden kan ze goed functioneren, maar ze is kwetsbaar in crisissituaties.’

Haar gedrag tegenover Anders kon heel snel veranderen. Ze was het ene moment lief en aardig, om het volgende moment als een blad aan de boom om te slaan en agressief tegen hem te schreeuwen. Haar afwijzing kon heel wreed zijn. De deskundigen hadden haar tegen haar zoon horen roepen: ‘Ik wou dat je dood was!’

Wenche was al snel het onderwerp van gesprek bij de medewerkers. Ze was extreem flirterig.

‘Op de afdeling praat ze soms ongeremd over seksuele en agressieve fantasieën en angsten, en ze vertoont uiterst ambivalent gedrag jegens het mannelijke personeel’, schreef de psycholoog. Maar hij noteerde ook dat ze zich in de loop van haar verblijf herpakte en zich steeds beter beheerste.

De gezinnen die beoordeeld werden, gingen na de observatieperiode van vier weken naar huis. Het instituut nam dan contact op met de Kinderbescherming en kinderpsychiaters in de plaats waar ze woonden. Na het verblijf van de familie Behring Breivik kwam men tot de conclusie dat de situatie in het gezin zo schadelijk was voor de kinderen, en met name voor Anders, dat het instituut maatschappelijk werk aanraadde een pleeggezin te overwegen.

‘Het hele gezin lijdt onder het slechte psychisch functioneren van de moeder. Dat geldt vooral voor haar relatie met Anders. Die relatie is uitermate dubbel, aangezien de moeder hem enerzijds symbiotisch aan zich bindt, maar hem anderzijds agressief afwijst. Anders is het slachtoffer van zijn moeders projecties van paranoïd-agressieve en seksuele angsten voor mannen in het algemeen. Elisabeth heeft daar minder onder te lijden, niet in de laatste plaats omdat ze een meisje is. Maar Elisabeth lijkt zich iets te forceren in een vroegwijze moederrol ten opzichte van Anders.’

Men concludeerde dat Anders ‘weg moet uit het gezin en in een betere zorgsituatie terecht moet komen omdat de moeder voortdurend wordt geprovoceerd door de jongen, waardoor hij in een ambivalentie positie blijft die het hem onmogelijk maakt zich zelfstandig te ontwikkelen’.

Waarschijnlijk waren moeder en dochter beter in staat om onder één dak te leven, dacht het instituut. Maar ook Elisabeths ontwikkeling moest nauwlettend in het oog worden gehouden, aangezien ze bij haar ook signalen zagen, zoals het feit dat ze weinig vrienden maakte en de neiging had wel erg sterk op te gaan in haar eigen fantasieën.

In een brief aan de lokale Kinderbescherming benadrukte het instituut dat ‘het gezien de sterk pathologische relatie tussen Anders en zijn moeder erg belangrijk is om maatregelen te nemen die een ernstige scheefgroei in de ontwikkeling van de jongen voorkomen. Idealiter zou hij in een stabiel pleeggezin moeten worden ondergebracht. De moeder verzet zich daar echter fel tegen, en het is niet goed te overzien welke gevolgen dwangmaatregelen zouden hebben.’

Omdat de moeder om ondersteuning in de vorm van een weekendpleeggezin had gevraagd, stelde het instituut voor om daar in eerste instantie op voort te borduren; de weekendouders zouden ermee akkoord moeten gaan dat ze eventueel een permanent pleeggezin werden.

Het Rijksinstituut voor kinder- en jeugdpsychiatrie wees de Kinderbescherming er nadrukkelijk op dat dit een belangrijke zaak was en dat er haast moest worden gemaakt met het zoeken naar een nieuw weekendpleeggezin voor Anders. Het instituut bood aan om daarover mee te denken, het contact tussen het gezin en de pleegfamilie te leggen en alles nauwlettend in de gaten te houden opdat een en ander zich in de goede richting ontwikkelde.

Toen gebeurde er iets wat het hele plan in de war schopte. Want Jens Breivik, die in Parijs was gestationeerd, had het vernietigende rapport van het Rijksinstituut voor kinder- en jeugdpsychiatrie ontvangen. Via zijn advocaat eiste hij met onmiddellijke ingang de volledige voogdij over Anders op. De diplomaat wilde een voorlopige voorziening, die inhield dat hij per direct de voogdij over het kind zou krijgen – in afwachting van de uitspraak in de hoofdzaak. De moeder, die in principe positief gestaan had tegenover een pleeggezin in de weekends, weigerde nu faliekant alle hulp. Dat zou een argument in het voordeel van Jens Breivik kunnen zijn in de rechtszaak. De moeder huurde de advocaat in die haar ook had geholpen met de boedelscheiding en de scheiding, en hij schreef aan de Kinderbescherming dat ‘mijn cliënt hulp voor Anders in de vorm van een pleeggezin een volkomen verwerpelijke oplossing vindt. Overigens bestaat de behoefte aan hulp allang niet meer.’

Daardoor trokken het Rijksinstituut en de Kinderbescherming zich terug en wachtten de beslissing van de rechtbank af. De rechtbank oordeelde in oktober 1983 dat Anders’ situatie geen spoedgeval was en dat de jongen tot de procedure bij de rechter bij zijn moeder kon blijven wonen.

Jens Breivik vatte de uitspraak zo op dat er geen sprake was van ernstige verwaarlozing en dat daarom de kans dat hij de voogdij over zijn zoon zou krijgen klein was. In het begin van de jaren tachtig was het sowieso ongebruikelijk dat de rechtbank in voogdijzaken in het voordeel van de vader besliste. Meestal werd het kind aan de moeder toegewezen.

Jens Breivik had zijn zoon al drie jaar niet meer gezien. Nu liet hij de eis tot voogdij vallen, en daardoor kwam de zaak nooit voor de rechter. De advocaat van de vader schreef aan het Rijksinstituut dat Jens Breivik en zijn vrouw na de zitting bij de rechtbank waren gaan twijfelen. Ze hadden eerst het gevoel gehad ‘dat was aangetoond dat Anders zich in een crisissituatie bevond, en hadden toen niet geaarzeld Anders bij zich in huis te nemen. Nu hebben ze echter het gevoel dat ze om Anders moeten vechten. Dat is een nieuwe situatie en ze voelen zich plotseling in een positie gemanoeuvreerd waarin ze nooit hebben willen belanden.’

Maar de jonge psycholoog van het instituut wilde de zaak-Anders niet opgeven. Een kleine maand na de uitspraak van de rechtbank vroeg hij de Kinderbescherming om een ontzetting uit de ouderlijke macht, oftewel Anders onder dwang weghalen bij zijn moeder. De psycholoog benadrukte dat ‘wij vasthouden aan onze oorspronkelijke conclusie dat de gezinssituatie zo slecht is dat hij een serieuze psychopathologie dreigt te ontwikkelen en we herhalen hierbij nogmaals onze constatering dat een andere gezinssituatie voor Anders noodzakelijk is, iets waartoe we volgens ons verplicht zijn op grond van de Wet op de Kinderbescherming, paragraaf 12, juncto paragraaf 16a. Nu de vader zijn verzoekschrift heeft ingetrokken, zou de Kinderbescherming de zaak zelf aanhangig moeten maken.’

In november van dat jaar betichtte de advocaat van de moeder de behandelende psycholoog van het centrum van ‘een monomane hetze’. ‘Ik ben weliswaar geen psycholoog, maar ik heb in de loop van dertig jaar praktijkervaring iets opgedaan waaraan het de jonge X lijkt te ontbreken, namelijk een tamelijk omvangrijke en diepgaande mensenkennis. Tegen die achtergrond durf ik stellig te beweren dat als Wenche Behring niet geschikt is om zonder inmenging van de Kinderbescherming voor Anders te zorgen, er in wezen weinig, misschien wel helemaal geen moeders in dit land in staat zijn hun kinderen zelfstandig op te voeden’, schreef hij aan de Kinderbescherming.

De deskundigen van het Rijksinstituut voor kinder– en jeugdpsychiatrie konden niets meer doen. Ze hadden niet de bevoegdheid om formele stappen te ondernemen, dat kon alleen het bureau Kinderbescherming van de dienst maatschappelijk werk.

Als tegenwicht tegen het uitermate zorgwekkende rapport van het Rijksinstituut kwam er een nieuwe beoordeling van de Vigelandsparkcrèche, waarin Anders werd omschreven als een ‘gelukkige, vrolijke jongen’. Jens Breivik beweerde dat de beoordeling was geschreven door een medewerkster die met Wenche bevriend was.

Toen de zaak door de Raad voor de Kinderbescherming zou worden behandeld, verscheen Wenche zeer goed voorbereid, met haar advocaat. Hij benadrukte dat de moeder nu hersteld was van de kortdurende crisis als gevolg van de slopende scheiding. De contactpersoon die eerst op de zaak was gezet, werkte er niet meer en de nieuwe contactpersoon had nog nauwelijks Kinderbeschermingszaken behandeld en was nog nooit voor de Raad van de Kinderbescherming verschenen. Ze werd naar de raad gestuurd terwijl ze de zaak alleen uit de stukken kende. Het werd een nare ervaring voor de jonge vrouw, die het gevoel had dat ze voor de leeuwen werd gegooid.

Er waren zeer zwaarwegende argumenten nodig, zoals mishandeling, misbruik of duidelijke verwaarlozing, om volgens de Wet op de Kinderbescherming grond te hebben tot een gedwongen uithuisplaatsing. Maatschappelijk werk kwam met een soort compromis. Het gezin zou voorlopig onder toezicht blijven. In de winter van 1984 werd er driemaal een huisbezoek afgelegd, eenmaal aangekondigd en tweemaal onverwacht. Na die bezoekjes in Silkestrå werd het volgende genoteerd in het rapport van maatschappelijk werk: ‘De moeder lijkt ordelijk en netjes, gecontroleerd, er valt gemakkelijk met haar te praten, ze is rustig en beheerst ongeacht de aard van het gesprek. Het meisje is rustig, beleefd en voorzichtig. Anders is een sympathieke, ontspannen jongen met een innemende glimlach, waardoor je hem onmiddellijk aardig vindt. Tijdens het gesprek zat hij aan tafel met spelletjes, klei en Playmobil.’ Verder werd er gezegd dat er geen onvertogen woord viel tussen de leden van het gezin. Anders was zeer beleefd, nooit chagrijnig of in de contramine. ‘De moeder vertrekt geen spier en wordt niet boos in moeilijke situaties met Anders. Ze praat rustig en Anders pikt dat op en doet wat ze zegt.’ Het enige waar de maatschappelijk werkster haar vraagtekens bij zette, was dat de moeder de kinderen eropuit stuurde om pizza te halen, omdat ze ‘misschien iets te jong zijn voor zo’n boodschap en bovendien kan men pizza toch nauwelijks als een voedzame maaltijd beschouwen’.

Helemaal aan het einde schreef ze dat er toch wel reden tot bezorgdheid was over hoe de moeder eventuele toekomstige crises zou hanteren, maar ze vond die bezorgdheid op zich niet genoeg reden om een verandering in de gezinssituatie voor te stellen.

Eind juni 1984, toen Anders inmiddels vijf was, kwam de Raad voor de Kinderbescherming tot een unaniem besluit.

‘Er is onvoldoende aanleiding voor het treffen van Kinderbeschermingsmaatregelen. Er worden geen vervolgstappen ondernomen.’