Gary Barker

Luisa’s laatste woorden

Een roman over liefde en guerrilla’s

Vertaald uit het Engels door Hanneke Nutbey

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Luisa’s Last Words, A Novel of Love and Guerrillas

Oorspronkelijke tekst © Gary Barker, 2010

Nederlandse vertaling © Hanneke Nutbey en De Geus bv, Breda 2010

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Getty Images/4 Eyes Photography

isbn 978 90 445 2618 9

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Juni 2000

Ik was er niet op bedacht dat hij mij het slipje met kogelgaten zou overhandigen. De inspecteur van politie viste het uit de zak met bewijsmateriaal en stak het me achteloos toe, alsof het een creditcard was of een visitekaartje. De dag liep reeds ten einde op het politiebureau in Recife. De inspecteur en drie van zijn collega’s keken toe hoe ik daar stond met het slipje in mijn hand. Ze praatten met elkaar in het Portugees, stelden een verhaal samen, een versie van wat er gebeurd was en hoe dat volgens hen gebeurd was. Ze stonden zo dicht bij me dat ze een hand op mijn schouder konden leggen, maar ze klonken veraf, vage stemmen die een verhaal vertelden aan iemand anders dan aan mij.

Ik had beter op moeten letten, elk woord moeten volgen. Maar juist op het moment dat we te dichtbij komen, dat carrières en levens in duigen vallen, wenden we ons af. Ik kon alleen maar denken aan wat Luisa eens gezegd had over het ondergoed in Amerika toen we daar woonden. Ze zei dat ze in Amerika slechts keus had uit strings met bandjes die in haar billen sneden of van die tenten, zoals zij ze noemde, die zo veel bedekten dat ze gemaakt leken te zijn voor nonnen. Daartussenin was er niks, klaagde ze. Het Braziliaanse en Colombiaanse ondergoed was beter; daar kenden ze een alledaagse sexy stijl voor vrouwen die noch exotisch danseres, noch non waren.

Dit zwarte slipje leek op de alledaagse sexy stijl waar zij van hield, made in Brazil. Het was gemaakt van polyamide of lycra, of hoe ze die rekbare kunstvezels ook mogen noemen. In de voorkant zat een gat. De stof rondom het gat leek verkleefd of gesmolten en was besmeurd met bloed.

Ik draag dat moment met me mee, of het draagt mij. Net als die keer dat we bijna een maand niet in ons huis in Brasilia waren geweest en er een rat de keuken was binnengedrongen die rattenvergif at en stierf. Het was zomer in Brazilië en het huis was net een oven toen we laat op de avond bepakt en bezakt in een taxi van het vliegveld in Rio kwamen en de chauffeur ons hielp de tassen naar de deur te sjouwen. Ik herinner me nog als de dag van vandaag dat we de voordeur openden en de stank van de dode rat ons in het gezicht sloeg – de misselijkmakende, weeïge geur van chemicaliën en rottend vlees. Ik vond het verschrompelde kadaver in de provisiekast en ging bijna over mijn nek toen ik het opraapte met een plastic zak. We sliepen die nacht met zijn vieren in de slaapkamer van Luisa en mij, met de airco aan, omdat die het verst van de keuken af lag. De week daarop aten we buiten op de patio of in restaurants tot de stank verdwenen was. Maar zelfs daarna bleven we het beest ruiken. Pas toen Dilma, onze dienstbode, ons aankeek alsof we gek waren toen we bij hoog en bij laag volhielden dat het nog steeds stonk, accepteerden we eindelijk dat de lucht verdwenen was.

Ik had mijn schoonouders’ voorstel om Carolina en David een paar weken bij hen in Bogotá te laten logeren aangenomen. ‘Hasta que usted sepa lo que va a hacer ahora’, zei mijn schoonvader in zijn formele, trage Bogotá-Spaans. Tot je weet wat je nu gaat doen. Tja, tot ik dat weet. Tot mijn diplomatieke paspoort van de Verenigde Naties is verlopen, of tot mijn bazen in Genève besloten hebben wat ze met me zullen aanvangen. ‘Iemand een idee? Niemand? Kom, wie heeft er een idee wat Daniel nu met zijn leven moet gaan doen?’ Ik hoorde die woorden in mijn hoofd met de stem van mijn vader, die zijn studenten uitdaagt in zijn biologielessen. ‘Mitochondria, iemand enig idee waar die voor dienen? Waarom ze belangrijk zijn voor de genetici? Zeg het maar. Wat denken jullie?’ In Genève viel er nu een stilte als mijn naam werd genoemd, gevolgd door een veelbetekenende blik, en dan, misschien, een opmerking over de zaak in Recife en mijn aandeel daarin.

Ik belde mijn vluchtgegevens door aan mijn schoonouders: ‘Dinsdag kom ik naar Bogotá om David en Carolina op te halen.’ Mijn schoonvader zweeg even en zei toen: ‘Por supuesto, natuurlijk komen we je van het vliegveld halen.’ Hij vroeg me niet of ik de kinderen nog wilde spreken. Ik drong niet aan. De laatste paar keer dat ik belde zei hij dat ze sliepen, of bezig waren, of uit. Misschien was dat ook wel zo. Hoe mijn schoonouders ook over mij mochten denken, op de kinderen waren ze stapelgek.

Makelaars, portretfotografen en vertegenwoordigers van plastic-diepvriesbakproducenten kijken me vol ontzag aan als ik ze vertel dat ik mensenrechtenjurist ben, dat ik in Guatemala onderhandeld heb om een einde te maken aan de burgeroorlog, en dat ik in Brazilië gewerkt heb voor de landloze-arbeidersbeweging, dat ik in waarheidscommissies heb gezeten en druk heb uitgeoefend op regeringen om politieke moorden en genocide te onderzoeken. ‘Wat ongelooflijk boeiend’, zeggen ze dan. ‘Ik heb zelf ook weleens overwogen om zoiets te gaan doen’, zeggen ze dan, of: ‘Mijn zuster zat bij het Peace Corps.’ Alsof het ging om het kiezen van een merk flosdraad bij de kassa van de buurtapotheek of van je volgende vakantiebestemming. Sommigen hebben ook weleens een brief geschreven voor een politieke gevangene die geadopteerd was door Amnesty International. Als ze dat zeggen glimlach ik altijd maar. Soms vertel ik nog iets over het opgraven van lijken of het ondervragen van mensen die gemarteld zijn, om te zien hoe snel ze op hun hoofd krabben of hun keel schrapen en weglopen. (Mijn dochter hoef ik dat niet uit te leggen. Zij weet al hoe uniek haar leven is vanaf het moment dat haar moeder haar in de wandelwagen zette en haar meenam naar de baas-in-eigen-buikdemonstraties en naar haar klinieken, waar ze allebei uitgescholden en bespuugd werden door anti-abortusdemonstranten. Zij begreep toen al dat haar leven, ons leven, meer was dan een verzameling artikelen uit The Washington Post waarin het werk van haar mama en mij werd genoemd.)

In de eindeloze, geestdodende reis van de conferentie in Rome via Madrid naar Bogotá kreeg ik heimwee naar het huis dat ik niet had. Ik ervoer iets wat me deed denken aan een woord dat ik in Brazilië had geleerd, saudade, een woord dat feitelijk onvertaalbaar is maar zoiets betekent als ‘verlangen’; de zachte d’s versmelten traag tot j’s en stromen dan van het midden van de tong, alsof de fysieke moeite om het woord uit te spreken de geest van het gemiste voorwerp of de gemiste persoon in je binnenste heeft wakker geroepen. Het is een intuïtief woord, een vilten woord – geen rationeel of objectief woord.

Voor mijn vertrek uit Rome had ik mijn e-mail gecheckt om me ervan te vergewissen dat er geen dringende boodschappen waren, zoals een ultimatum van mijn bazen van de Verenigde Naties. Eén e-mail trok mijn speciale aandacht. Onder ‘onderwerp’ stond vermeld: ‘Informatie gevraagd over Hector Nawbey Toc’. Het was al bijna vier jaar geleden dat Hector verdwenen was. Als hij nog leefde, hadden we dat allang gehoord. Wij zouden dat zeker geweten hebben. Er waren boeken en artikelen over hem geschreven, met de vermelding van mijn naam als referentiebron in vele ervan. Er waren hele hoofdstukken aan hem gewijd in diverse rapporten over de vredesonderhandelingen in Guatemala, en alle verslagen en alle betrokkenen onder ons waren het erover eens dat hij dood was. De boodschap luidde:

Geachte heer Golden,

Ik heb informatie over Hector Nawbey Toc die van nut kan zijn. Het is mogelijk dat wij door uw kennis en de mijne te combineren sommige van de missende stukjes in elkaar kunnen passen. Ik weet dat u Hector goed gekend hebt. Ik zou u graag ontmoeten op een voor u geschikt moment. Ik heb uw e-mailadres van de website van de vn gehaald en weet niet waar u op dit moment gestationeerd bent. Ik hoop iets van u te horen.

Met vriendelijke groet, L. Schmidt

Ik had daar tegenwoordig niet meer zo veel mee te maken – dubbele motieven, politieke moorden, de intriges waar je in Guatemala doorlopend tegenaan liep en nog tegenaan loopt. Een journalist zou zich als zodanig kenbaar gemaakt hebben en alles wat er over deze affaire gepubliceerd was, gelezen hebben. De mensenrechtenorganisaties die de zaak onderzocht hadden kenden mij; met vele ervan had ik vroeger samengewerkt, en we hadden elkaar jaren geleden al talloze malen gesproken. Hectors familieleden wisten alles wat ik wist en ik wist alles wat zij wisten over deze zaak. Hector zou niet terugkomen.

Ik kon een lijstje samenstellen van mogelijke afzenders. Iemand die geld wilde in ruil voor informatie. Iemand in dienst van een Guatemalteekse politicus die er zeker van wilde zijn dat niemand iets wist wat zijn baas kon schaden en van een politieke carrière kon afhouden. Iemand die net was afgestudeerd in Latijns-Amerikaanse geschiedenis en meende op informatie gestuit te zijn waarover de rest van ons – de directe betrokkenen bij deze zaak – niet beschikte.

Uit de naam zelf kon ik niets opmaken. Het was een gangbare achternaam, Duits, Noord-Amerikaans of zelfs Guatemalteeks. Het was de achternaam van een vroegere Guatemalteekse vicepresident, deel van de kleine maar invloedrijke groep Duitse migranten in Guatemala – de zoveelste blanke Europese afstammelingen met land en macht. Maar die zouden geen contact met mij zoeken. Ik wiste de boodschap niet, maar liet hem onbeantwoord in mijn inbox staan.

Tijdens het laatste deel van mijn reis naar Bogotá, tussen het schrijven van een aide-mémoire van de conferentie op mijn laptop en het slapen door, staarde ik uit het raampje naar de duisternis, met de vage bromtoon van het vliegtuig in mijn oren. De meeste andere passagiers sliepen. Ik was wakker en alert in de stase van het vliegen en hoorde haar stem in mijn hoofd.

Lagen van saudade, verschillende soorten saudade, nuances van saudade, nog niet beschreven door Braziliaanse dichters en liedjesschrijvers, welden in mij op. De absolute saudade zegevierde. Er was de saudade naar de vroegere Luisa, de saudade naar het moment waarop we elkaar ontmoetten en de wereld wilden verbeteren, toen alles nog draaide om seks en sociale rechtvaardigheid. En daarna kwam de gewone, alledaagse saudade, het verlangen naar haar geur op mijn kussen, haar sexy slipjes die te drogen hingen in de badkamer, naar een paar van haar lange, zwarte, golvende haren in de wastafel of haar donkere ogen die me aankeken, soms vol cariño, soms vol woede. Dat was de gewone saudade, normaal voor diegenen onder ons die de helft van hun leven op reis zijn.

En toen kwam het berouw. Van dat woord bestaat geen melodieuze, poëtische, ritmische Latijnse versie om de ziel mee te verwarmen en de klap te verzachten. Dat is een woord dat in de ingewanden blijft steken als onverteerd vlees, een woord dat door de mond schokt als een auto in de verkeerde versnelling. In het Engels zijn uitingen van spijt – de I’m sorry’s en forgive me’s en I didn’t mean to’s – in zo veel popsongs gebruikt dat ze al hun betekenis verloren hebben. Een typisch geval van gebrek aan eerlijkheid, opgehangen aan een schaars aantal te vaak gebruikte woorden.

Als ik dit aan mijn kinderen zou vertellen, zou ik zo beginnen: Heel lang geleden, nog lang voordat Disney tekenfilms maakte over inheemse keizers, vonden de Maya’s de oplossing voor het probleem wat je dient te zeggen tegen iemand die je gaat offeren. Otzilen, zeiden zij dan. Sommigen van hen zeggen dit nog steeds tegen het land dat ze bewerken en tegen de dieren die ze doden om op te eten. In het verre verleden zeiden ze het ook tegen de arme zielen die op het punt stonden geofferd te worden om hun goden tevreden te stellen en te eren.

Otzilen, zou ik tegen ze zeggen.

‘Ik ben in nood.’ Ik wás in nood.

Augustus 1996

Rond de schemering ontsnapte ik aan mijn overmatig gekoelde hotelkamer om langs de waterkant te gaan hardlopen naar Luanda Island. Aan de overkant van de weg ontwaarde ik sporen met regelmatige tussenruimtes van een halve meter in het deels uit zand en deels uit aarde bestaande voetpad, afwisselend vierkant en kruisvormig, met een doorsnede van drie centimeter. Ik vergeleek ze met de sporen die mijn hardloopschoenen achterlieten. Zwetend in de klamme hitte, nog traag van de vlucht van de vorige nacht, drong hun herkomst niet meteen tot me door.

Toen zag ik, zo’n twintig meter verderop, een man in een morsige bruine broek met één opgerolde broekspijp en een vergeeld wit overhemd vol zweetplekken. Waar de rest van zijn been had moeten zijn bevond zich een gat, een open ruimte, een transparantie. Van al zijn uiterlijke kenmerken – en ik kan me de rest niet herinneren – viel alleen het ontbrekende deel me op. Hij liep met krukken en droeg een piepschuimen thermosfles bij zich, die met een touwtje bevestigd was aan één arm. Krukkensporen in het zand.

Ik passeerde de eenbenige man, en hij wierp me een blik toe die ik al honderden malen op plekken als deze gezien had en die werd ingegeven door mijn blanke huid, mijn blonde haren of door het feit dat ik rende, niet om kogels en machetes en landmijnen te ontvluchten maar puur voor de lol en voor mijn eigen gezondheid. Onze blikken kruisten elkaar, en ik las in zijn ogen dat ik een driekoppig, buitenaards wezen was. ‘Boa tarde’, mompelde ik in het voorbijgaan. Hij staarde me alleen maar na.

Ik was voor korte tijd verbannen uit de Guatemalteekse vredesonderhandelingen. Het punt van discussie was genocide en wie daarvoor aansprakelijk gesteld moest worden. De kans bestond dat de hele zaak uit elkaar zou klappen en dat beide partijen zouden terugkeren naar wat ze geleerd hadden goed te doen in de afgelopen zesendertig jaar. Het was verstandig dat ik even van het toneel verdween om dan bij terugkomst een neutrale positie in te nemen – de spreekwoordelijke mediator. Het klassieke diplomatieke spelletje, al wist ik maar al te goed wat Luisa daarvan vond. ‘Een neutrale positie in een genocidekwestie? Gebruiken jullie echt dat soort terminologie?’

Na te hebben gegeten in een van de drie restaurants die open waren in het havenkwartier maakte ik een wandeling met Sergio, een topambtenaar bij de mensenrechtencommissie van het ministerie van Justitie. De straten aan de kust van Luanda waren bijna leeg; straatlantaarns waren er nauwelijks, en vaak nog doorgebrand ook. Op sommige hoeken belichtte een flauw schijnsel groepjes van drie of vier personen, vrijwel allemaal mannen. Het merendeel miste een been; tenminste, zo scheen het mij toe. Rook kringelde omhoog naar het licht. Tabak en marihuana, vermengd met de doordringende stank van zweet, urine en onopgehaald afval. Uit een van de flatgebouwen die we passeerden kwam de geur van stoofvlees en hete olie. Stemmen praatten fluisterend, alsof er een avondklok was ingesteld. Op de meeste hoeken stonden politieagenten of soldaten – moeilijk te zeggen welk van de twee – op wacht.

We sloegen een hoek om en stuitten op een groep van vijf jongens van tussen de veertien en de achttien jaar. Ze droegen korte broeken en haveloze, veel te grote overhemden. We knoopten een praatje met ze aan. De groep noemde zichzelf ‘de bende van de Escola Portuguesa’, omdat ze pal voor deze particuliere school – voor rijkeluiskinderen van Portugese afkomst – auto’s stonden te bekijken en te wassen. Het waren vluchtelingen uit Oost-Angola.

‘Als je wilt,’ zei Sergio, ‘kunnen we eerst een voorgesprek met ze doen om te zien of we een formeel, opgenomen interview kunnen inplannen met een of meer van hen.’

Hij ging sneller dan mijn gejetlagde brein kon bijhouden, en sneller dan ons tijdschema, maar ik knikte van ja, laten we dat doen.

We waren nog maar net met ze aan de praat toen er vlak voor ons neus een blauwe Volvo-stationcar stopte met twee volwassenen en twee kinderen erin, allen blank. De chauffeur, een Europees uitziende, licht kalende man van achter in de veertig met lange, glad achterovergekamde haren, stapte kordaat uit. Hij negeerde ons straal, liep op een van de jongens af en vroeg hem (voorzover ik het volgen kon, mijn Spaans was in die tijd beter dan mijn Portugees) of hij misschien een straatjongen kende in een blauw hemd die geprobeerd had het horloge van zijn dochter te stelen. De jongen, die zelf een blauw hemd aanhad, zei dat hij niets gestolen had. Hij rechtte zijn rug terwijl hij dat zei, licht stamelend maar zonder ook maar een moment zijn fierheid te verliezen.

De man zei in het stugge, binnensmondse Portugees dat zo typerend is voor mensen uit Portugal: ‘Ik weet dat jullie allemaal eerlijk zijn’ – met een gebaar naar de rest van de jongens – ‘maar als jullie iemand zien die mijn dochters lastigvalt, dan moeten jullie hem wegjagen. Want als ik degene in handen krijg die mijn dochters lastigvalt, zet ik hem in mijn auto en breng hem naar de Unidade Militar en dan lossen we de zaak daar wel op. Hebben jullie dat begrepen?’

De jongens knikten. De vrouw van de man en zijn twee in schooluniform gestoken dochters, die ik schatte op twaalf en veertien, keken vanuit hun koele auto toe. Abrupt stapte de man weer in, sloeg het portier dicht en reed weg.

‘Hij wilde gewoon stoer doen tegenover zijn vrouw en kinderen’, zei een van de jongens.

Bij de groep stond een jongen met een onafgewerkt kunstbeen. Hij zei dat hij Paulinho heette en bewoog zich behendig voort op zijn te korte krukken. Hij leek een jaar of zestien en was aan de mollige kant. Twee jaar geleden was hij met zijn moeder en een broer naar Luanda gekomen. Zijn vader had een winkel en het was bekend dat hij voorraden had geleverd aan de troepen van de unita. Hij moest wel, vertelde Paulinho, want anders hadden ze hem vermoord. Toen de troepen van de regering het gebied overnamen, was zijn vader verdwenen. Het enige wat ze van hem terugvonden waren zijn bebloede kleren langs de kant van een kreek, vlak bij de kazerne. Iemand beweerde dat ze zijn lichaam gezien hadden, met één afgehakte hand, waarschijnlijk meegenomen als bewijs van een volbrachte missie.

Paulinho onderbrak zijn gesprek met ons toen hij een buitenlandse man en vrouw, allebei blond, waarschijnlijk Scandinaviërs of Hollanders, een restaurant uit zag komen. Hij sprak ze aan in het Engels en vertelde dat hij wees was – No mother, no father, no family – en zei toen een aantal keren tegen hen: You help me? Hij posteerde zich bij het portier van de bestuurder zodat deze hem niet kon negeren. De man probeerde hem uit te leggen dat het zijn werk was om het land te helpen, dat hij Paulinho misschien aan een baan kon helpen, of te eten kon geven, maar Paulinho’s vastberaden blik sprak boekdelen: hij nam alleen genoegen met geld. De man gaf hem wat munten.

Paulinho vertelde ons dat hij naar Nederland was geweest om zich een heuse prothese te laten aanmeten, speciaal voor hem gemaakt, niet zoals het ding dat hij nu gebruikte. Hij was daar zes weken geweest, en toen hij terugkwam in Luanda had hij de prothese verkocht. ‘Ik dacht dat ze me dan nog een keer naar Nederland zouden sturen’, zei hij. Maar ze stuurden hem naar een Angolese werkplaats waar de technologie lang zo goed niet was. ‘Nu kan ik alleen lopen met deze krukken’, zei hij. ‘Ze hadden me terug moeten laten gaan naar Nederland.’

‘Wat was dat voor verhaal dat je wees bent?’ vroeg ik. ‘Je zei toch dat je hier was met je moeder en je broer?’

‘We hebben allemaal onze eigen versie van de waarheid. Wat is daar mis mee?’ antwoordde hij.

‘En welke versie van de waarheid is het verhaal over je vader?’

‘Dat is de echte waarheid’, zei hij.

Sergio werkte de gebruikelijke vragenlijst af. Toen hij klaar was, zei Paulinho dat het nu zijn beurt was. Hij vroeg waar ik woonde. Toen ik hem vertelde over Guatemala, knikte hij; de burgeroorlog was herkenbaar voor hem. En toen informeerde hij naar mijn gezin.

‘U zult uw vrouw wel missen als ze op het punt staat uw kind te baren. U zou daar moeten zijn en niet hier. Dit’, zei hij terwijl hij zijn blik over de straten en zijn straatvriendjes liet glijden, ‘kan wachten.’

Er viel een stilte. Ik keek hem een ogenblik strak aan en wendde toen als eerste mijn blik af.

‘Sabe, Paulinho, ik geloof dat jij mijn baan wel zou kunnen overnemen’, zei ik.

‘Het enige wat u volgens mij hoeft te doen is goede vragen stellen’, zei Paulinho. ‘Dat kan ik ook.’

Paulinho wendde zich tot Sergio om nog meer vragen te stellen. Hij vroeg hem hoe hij tot dit werk gekomen was. Sergio vertelde hem dat hij werkte voor de Zuid-Afrikaanse Waarheids- en Verzoeningscommissie, en Paulinho informeerde naar het verloop van het vredesproces in Zuid-Afrika.

‘Ik heb gehoord dat ze die De Kock gepakt hebben, die kerel die achter de aanvallen op de anc-leiders zat en achter de doodseskaders van het apartheidsregime, en die hele zooi. Als dat hier was gebeurd, zouden ze hem op straat hebben afgemaakt en zijn hoofd op een staak voor iedereen te kijk gezet hebben’, zei Paulinho glimlachend.

Toen we vertrokken schudde ik Paulinho de hand. Ik wilde wat zeggen, maar hij was me voor.

‘Ik weet niet of ik u nog terugzie, en of u als u weggaat weer zult terugkomen naar Angola,’ zei Paulinho in het Portugees, ‘maar u doet belangrijk werk. Toch vind ik dat u naar huis moet, naar uw vrouw. Dit hier kan wachten. Wij lopen niet weg.’

Ik keek hoe hij wegstrompelde op zijn krukken. De vochtige, hete nachtlucht, de hoeveelheid informatie die ik probeerde in me op te nemen en de biertjes die we bij het eten hadden gedronken waren me naar het hoofd gestegen. Ik herinnerde me dat Sergio me verteld had dat er in heel Angola slechts twee fabrieken open waren gebleven tijdens de oorlog – de brouwerij en de prothesewerkplaats.

Ik was me er vaag van bewust geweest dat er zich een menigte om ons heen had gevormd terwijl we dit gesprek voerden. Op zeker moment was er een politieagent op Sergio afgekomen om te vragen wat wij aan het doen waren. Sergio liet hem zijn pasje van het ministerie van Justitie zien en de man verdween. Deze details drongen vertraagd tot me door. Ik vroeg Sergio of we ons er zorgen over moesten maken dat iedereen had kunnen meeluisteren naar ons gesprek.

‘Maak je niet druk,’ zei hij, ‘we zijn hier niet in Guatemala, of in Zuid-Afrika.’

Ik was te moe om te vragen of hij bedoelde dat het hier minder wreed was, of dat de veiligheidsdiensten hier minder efficiënt te werk gingen, of allebei.

Toen ik op de terugweg naar mijn hotelkamer door de mensenzee in de lobby waadde, viel me op dat er op dat moment – ten tijde van het zesde of zevende vredesverdrag – alleen nog maar mannen naar Angola leken te komen. De avond tevoren, toen ik in de lounge van het vliegveld Charles de Gaulle op mijn vlucht naar Luanda zat te wachten, was dat me ook al opgevallen. Het vliegtuig zat stampvol, maar er waren geen kinderen, en slechts een van de circa tweehonderdvijftig passagiers was vrouw.

De meeste mannen in het vliegtuig (bijna allemaal blank, net als ik) werkten voor de vn, hoofdzakelijk lange Scandinaviërs in korte soldatenbroek of safaribermuda. De overige passagiers waren zakenlieden in nette pakken, waarschijnlijk op pad voor de diamanthandel of voor oliemaatschappijen, en we wisten allemaal wat die hier kwamen doen.

Wij, uw vriendelijke vn-bemanning, werden verondersteld hier vrede te komen stichten. Ik dacht aan de strip van Warner Brothers over de schaapshond en de wolf, die ’s ochtends vroeg inklokten en de hele dag met elkaar vochten – de schaapshond beschermde de schapen en de wolf probeerde ze te vangen – en aan het einde van de dag uitklokten met de woorden: ‘Tot morgen, Ralf’, ‘Tot morgen, Fred’.

Op het ministerie van Justitie stelden we lijsten op van de ergste gruweldaden die ons ter ore waren gekomen, van het plaatselijke onderzoek dat we moesten uitvoeren, van het forensische bewijsmateriaal dat we nodig hadden. Een ambtenaar van Justitie liep in en uit bij de vergaderingen en discussies, en mompelde steeds dat het land geen cent te makken had en we niet te veel moesten verwachten. Moe, denkend aan thuis en gefrustreerd door de traagheid van de hele onderneming zei ik tegen de ambtenaar: ‘Iedereen weet dat de unita diamantgeld heeft, en de overheid heeft veel meer inkomsten uit olie dan ze ooit rapporteert. Er moet toch íémand zijn die met geld voor dit werk op de proppen kan komen!’

De ambtenaar wierp me een woedende blik toe en liep zonder een woord te zeggen de kamer uit.

Ondertussen kon ik bijna niet wachten tot de dag voorbij was en ik Luisa kon bellen om even haar stem te horen. Carolina, zes jaar oud, sliep vaak in ons bed in voordat ik haar naar haar eigen bed bracht. Dat gebeurde ook op de avond voordat ik naar Luanda vertrok, en toen ik haar in haar bed legde werd ze wakker.

‘Waarom moet ík alleen slapen?’ vroeg ze met haar slaperige zesjarige stemmetje. ‘Jij en mama zijn groot en júllie hoeven niet alleen te slapen. Dat is niet eerlijk.’

Ik kon daar niets tegen inbrengen.

‘Er komt een dag, liefje, dat jij ook iemand hebt om mee te slapen. Als je groter bent.’

Ze was niet tevreden met mijn antwoord, maar ze was te moe om erop in te gaan. Ik gaf haar een nachtzoen. Toen ik terugkwam in onze slaapkamer zat Luisa rechtop in bed.

‘Weet jij nog hoe je een hoogzwangere vrouw moet bevredigen?’ had ze me met haar slaapkamerstem gevraagd.

‘Die uitnodiging sla ik niet af’, zei ik.

Haar in Guatemala geweven kamerjas viel half over haar borsten, maar liet haar buik vrij. Ik knielde neer op het bed en liet mijn tong langs de zwangerschapslijn glijden die over de volle lengte van haar kaneelkleurige bolle buik liep, van haar navel tot aan het randje van haar schaamhaar. Ze liet zich achteroverzakken, hief haar benen wat op, sloot haar ogen, reikte met beide handen naar mijn hoofd en greep me vast aan mijn haren. Ze was nog vochtig van de douche en rook naar lavendelzeep.

De ochtend dat ik haar vanuit Luanda belde was Luisa naar de vroedvrouw geweest die, in overleg met de dokter, de weeën wilde opwekken. De baby lag goed en Luisa’s tengere figuurtje stond geen verdere groei toe. Ze waren bang dat de baby tijdens de bevalling in ademnood zou komen en wilden allemaal dat ik naar huis terugkeerde. Diezelfde avond boekte ik mijn vlucht.

Tijdens de lunch viel mijn blik op een kop in de lokale krant over drie jongens die de vorige avond dood op straat waren aangetroffen. Ze waren doodgeschoten. Uit het artikel maakte ik op dat de schietpartij had plaatsgevonden in hetzelfde gedeelte van de stad waar wij Paulinho en zijn vrienden ontmoet hadden.

Ik belde onmiddellijk wat mensen op het kantoor van de vn in de hoop dat zij konden nagaan waar Sergio was. Een paar uur voordat ik naar het vliegveld vertrok, belde Sergio mij op. Ik vertelde hem wat ik in de krant gelezen had en vroeg of het misschien om Paulinho of zijn vrienden kon gaan.

‘Senhor Golden,’ antwoordde hij, terugvallend op zijn formele aanspreekvorm, ‘hoe moeten wij te weten komen of degenen die hen gedood hebben van de school waren die wij bezocht hebben, of dat het agenten waren die bevriend zijn met mensen van de school, of dat de politie op eigen gezag handelde om de straten te ontdoen van zwervers en straatkinderen … of dat het iemand is die zich zorgen maakt over wat zij ons verteld hebben? Denkt u dat dat nu onze prioriteit moet zijn? Dat het iets uitmaakt als u in dit geval weet wie er verantwoordelijk is, na alles wat u hier gezien hebt … alles wat we nog te doen hebben? We hebben slachtingen gerapporteerd en mishandelingen van honderden slachtoffers en…’

‘Ik zou graag weten’, onderbreek ik hem, ‘of het om de jongen gaat met wie we gisteren gepraat hebben, of Paulinho een van de slachtoffers is. Ik wil dat voor mezelf weten. En als het een represaille was voor ons onderhoud met Paulinho, dan vind ik dat des te erger.’

‘Is het dan alleen erg als je ze kent, als je ze aardig vindt?’ zei Sergio geïrriteerd. ‘Als je weet hoe ze heten, als ze je hebben gevraagd naar je vrouw en kinderen, is hun dood dan erger dan die van anderen, ook al hebben we elders nog duizenden soortgelijke niet onderzochte gevallen? Ga toch naar huis. Wij ruimen hier de boel wel op. Doe wat Paulinho je gezegd heeft en ga terug naar je gezin. Dit hier kan wachten. Wij lopen niet weg.’

Terwijl ik boven de Atlantische Oceaan vloog, was de bevalling op gang gekomen. Wat een thuisbevalling had moeten worden, werd verplaatst naar het ziekenhuis vanwege het risico op zuurstofgebrek bij de baby. Nooit hadden de gangen en de rijen immigranten op het Aurora-vliegveld in Guatemala-Stad zo lang geleken. Ik spoedde me langs de posters met afbeeldingen van inheemse feesten en Mayaruïnes en liep om de rij toeristen die hun immigratiekaarten invulden heen naar het hokje voor diplomaten en bemanningsleden, dat onbemand was. Ik wachtte even af of er een immigratieambtenaar achter het loket zou plaatsnemen, en toen dat niet gebeurde ging ik toch maar in de rij ernaast staan, zonder de toerist bij wie ik was voorgedrongen aan te kijken. Terwijl ik deed alsof ik me krabde, hield ik mijn blauwe vn-paspoort opengevouwen over mijn arm zodat het woord ‘diplomaat’ duidelijk zichtbaar was.

Uiteindelijk maakte het allemaal niets uit, want mijn tas was een van de laatste op de bagageband. Ik beende heen en weer voor de souvenirwinkels op de tweede verdieping, die allemaal dezelfde witte jurken met blauwe of zwarte borduursels leken te verkopen. Toen mijn tas eindelijk arriveerde, wuifde ik een sjouwer weg en droeg hem zelf door de douane en de deuren van de aankomsthal. Mijn vn-chauffeur stond me op te wachten. In een wolk van dieselgas van een zojuist voorbijgekomen bus baande ik me een weg naar hem toe, langs een inheems vrouwtje dat maar net tot mijn middel reikte en dat met twee kinderen liep te bedelen.

Mijn chauffeur schudde me de hand, nam al pratend mijn tas van me over en leidde me snel naar de wachtende vn-Landcruiser. In vliegende vaart reed hij vervolgens in twintig minuten naar het ziekenhuis. Toen ik de wachtruimte betrad, omhelsde ik Carolina, gaf mijn schoonouders die voor de bevalling waren overgekomen uit Colombia plichtmatig een zoen en haastte me naar de verloskamer. De fluorescerende lampen deden pijn aan mijn slaperige ogen. De geur van ontsmettingsmiddelen was bijna net zo scherp als de stank van urine in de straten van het havenkwartier van Luanda. Doktoren begroetten me van achter hun mondmaskers. Ik knikte als ze tegen me spraken maar zei verder geen woord. De weeën waren op gang gekomen en zowel Luisa als ik huilde toen we elkaar eindelijk omhelsden en teder ik-hou-van-je en ik-ben-zo-blij-dat-je-er-bent in elkaars oor fluisterden.

Er zijn een paar ogenblikken in je leven, als de ware liefde groter lijkt dan de Hollywoodromantiek met zijn opzwepende tranentrekkende muziek, dat niets er meer toe doet, dat de tijd stilstaat, dat alles wat een man en een vrouw voor elkaar betekenen, alle zweterige seks die ze gehad hebben en alle momenten van lust en tederheid samenkomen, zodat de muren lijken te schudden en de vloer onder je wegzakt en je zweert bij de Mayagoden en de Helleheren dat je je ziel aan de duivel zult verkopen om deze vrouw en het kind dat zij draagt te bewaren en te beschermen, en hier met haar in deze omhelzing te zijn, ook al is het maar voor dit ene, dit oneindig korte moment. In dat ene, kortstondige moment komt alles samen als een fel licht midden in je hoofd of in je buik, of misschien net boven je kruis.

En toen waren zij, wij, ieder van ons, weer als vanouds, gezond, glanzend in de naschijn van onze persoonlijke openbaring; onze ademhaling was weer normaal en we concentreerden ons op de bijzonderheden van het leven van alledag. Carolina en mijn schoonouders kwamen de ziekenhuiskamer binnen en iets van onze naglans straalde op hen af. Ik voelde zelfs tederheid jegens mijn schoonouders.

Ik hield de kleine David in mijn armen en stond hem bijna niet meer af, en toen Luisa hem vasthield sloeg ik mijn armen om hen allebei én om Carolina heen. Hier was een nieuw mestizo-kind, met blauwe ogen die afstaken tegen zijn koffiebruine huid en donkere haren.

‘Misschien blijven ze wel blauw’, zei Luisa met een glimlachje, nog wat beneveld maar met alle kracht die ze altijd in haar tengere lichaam meedroeg. ‘Dat zou best kunnen, met jouw blauwe ogen en de lichtbruine van mijn vader.’

Zij, mijn militante feministische dokter, mijn marxistische Colombiaanse vrouw, mijn sandinista, de vrouw die alles waar ik voor stond verguisde toen we elkaar ontmoetten – nou ja, verguizen is misschien wat al te sterk – de vrouw die gringo’s vervloekte, deze Luisa, een andere Luisa, of dezelfde Luisa, mijn mestizo-Luisa, al deze Luisa’s hoopten dat onze zoon zijn blauwe ogen zou houden. Ik kon alleen maar glimlachen en Luisa stevig in mijn armen klemmen.

De zusters namen David mee om hem te wassen en de gebruikelijke onderzoeken uit te voeren. Toen ze hem terugbrachten, ingepakt als een burrito, staarden we allemaal naar de wonderbaarlijke petieterigheid van zijn vingertjes en lieten we onze handen zachtjes over zijn zijdezachte donkere lokjes glijden. Hij had Luisa’s donkere, borstelige wenkbrauwen in miniatuuruitvoering. Ik sloot mijn ogen, snoof de vanillewafelgeur van zijn pasgeboren hoofdje op en wenste dat dit moment eeuwig zou duren.