Amin Maalouf

De ontheemden

Uit het Frans vertaald door Marianne Gossije

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Gepubliceerd met steun van het Franse ministerie van Buitenlandse Zaken, het Institut Français des Pays-Bas/Maison Descartes en de BNP Paribas

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Les désorientés, verschenen bij Grasset

Oorspronkelijke tekst © Éditions Grasset & Fasquelle, 2012

Nederlandse vertaling © Marianne Gossije en De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © iStockphoto.com

isbn 978 90 445 2620 2

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

De eerste dag

1

Toen Adam die donderdag in slaap viel, had hij nooit gedacht dat hij al de dag daarop, na jaren van vrijwillige afstand, naar zijn land van herkomst zou vliegen, op weg naar iemand tegen wie hij absoluut nooit meer een woord had willen zeggen.

Maar de vrouw van Mourad had de woorden gevonden waar geen verweer tegen was: ‘Je vriend is stervende. Hij wil je graag zien.’

Om vijf uur ging de telefoon. Adam had hem op de tast opgenomen, een van de verlichte toetsen ingedrukt en geantwoord: ‘Nee, echt, ik sliep niet’, of een vergelijkbaar leugentje.

De vrouw aan de andere kant zei toen: ‘Ik geef je hem.’

Hij had zijn adem moeten inhouden om die van de stervende te kunnen horen. En zelfs toen had hij de woorden van de ander meer geraden dan dat hij ze verstond. De stem in de verte was als het ruisen van stof. Adam zei een paar keer ‘Natuurlijk’ en ‘Ik begrijp het’, zonder echt iets te begrijpen of ergens zeker van te zijn. Toen de ander zweeg antwoordde hij met een voorzichtig ‘Tot ziens!’; hij bleef nog even luisteren om zich ervan te vergewissen dat de echtgenote de hoorn niet had overgenomen, waarna hij de verbinding verbrak.

Toen draaide hij zich om naar Dolores, zijn vriendin, die het licht had aangedaan en met haar rug tegen de muur was gaan zitten. Ze scheen nog even de voors en tegens af te wegen, maar haar besluit was genomen.

‘Je vriend ligt op sterven, hij vraagt naar je, dit is niet het moment om te aarzelen, je moet gaan.’

‘Mijn vriend? Hoezo vriend? We hebben al twintig jaar niet met elkaar gesproken!’

In feite had hij in al die jaren, telkens wanneer iemand de naam Mourad liet vallen en hem gevraagd werd of hij die kende, steevast geantwoord: ‘Dat is een vroegere vriend.’ Vaak dachten zijn gesprekspartners dat hij ‘een oude vriend’ bedoelde. Maar Adam koos zijn woorden niet lichtvaardig. Mourad en hij waren vrienden geweest en daarna waren ze geen vrienden meer. In zijn ogen was ‘vroegere vriend’ dus de enige juiste woordkeus.

Wanneer hij die benaming gebruikte in haar bijzijn volstond Dolores met een meewarige glimlach. Maar die ochtend glimlachte ze niet.

‘Als ik morgen ruzie krijg met mijn zus, wordt ze dan ineens mijn vroegere zus? En mijn broer mijn vroegere broer?’

‘Met familie is het anders, dan heb je geen keus …’

‘In dit geval heb je ook geen keus. Een jeugdvriend, dat is een aangenomen broer. Je kunt er spijt van hebben dat je hem hebt aangenomen, maar je kunt hem niet ontaannemen.’

Adam had haar omstandig kunnen uitleggen dat bloedbanden van een heel andere orde waren, maar dan had hij zich op glibberig terrein begeven. Per slot van rekening was er tussen hem en zijn vriendin ook geen bloedverwantschap. Hield dat dan in dat zij op een dag ook van elkaar konden vervreemden, al stonden zij elkaar nu nog zo na? En dat als de een de ander aan zijn sterfbed riep, hij een weigering kon krijgen? Alleen al het ter sprake brengen van die mogelijkheid zou onterend geweest zijn. Hij verkoos te zwijgen.

Het had trouwens geen enkele zin om in discussie te gaan. Vroeg of laat zou hij toch moeten toegeven. Hij had redenen genoeg om Mourad van alles en nog wat kwalijk te nemen, om zijn vriendschap met hem op te zeggen en zelfs om hem te ‘ontaannemen’, ongeacht wat zijn vriendin daarvan vond, maar al die redenen stelden niets meer voor zodra de dood nabij was. Als hij niet naar het ziekbed van zijn vroegere vriend ging, zou hij daar tot zijn laatste snik spijt van hebben.

En dus had hij het reisbureau gebeld om een plaats te reserveren op de eerstvolgende rechtstreekse vlucht – diezelfde dag, ’s middags om half zes, met aankomst om elf uur ’s avonds. Sneller kon bijna niet.

2

Sommige mensen kunnen alleen al schrijvend nadenken. Dat gold ook voor Adam. Hij vond het zowel een voorrecht als een handicap.

Zolang zijn handen in rust waren, zwalkte zijn geest doelloos rond, niet in staat de ideeën in toom te houden of een redenering op te zetten. Hij moest schrijven om zijn gedachten te ordenen. Nadenken was voor hem handenarbeid.

Hij had als het ware neuronen aan zijn vingertoppen. Gelukkig voor hem waren die laatste heel wispelturig. Ze wisselden probleemloos van vulpen naar toetsenbord, van papier naar scherm. Daarom had hij altijd een dik schrift met slap kaft in zijn zak, en in zijn docententas een laptop. Al naar gelang de omgeving waar hij zich bevond en de aard van hetgeen hij wilde schrijven opende hij het een of het ander.

Die dag, aan het begin van de reis, was het het schrift. Hij haalde het tevoorschijn, zocht de eerste lege bladzijde en deed zijn laptop pas dicht toen het lichtsignaal doofde.

Vrijdag 20 april

Vanaf het moment dat we opgestegen zijn probeer ik me voor te bereiden op de beproeving die me wacht. Ik probeer te bedenken wat Mourad kan zeggen om zich te rechtvaardigen en wat ik hem moet antwoorden, wat ik in normale omstandigheden tegen hem gezegd zou hebben en wat ik in zijn toestand nog tegen hem kan zeggen; hoe ik ervoor kan zorgen dat hij rustig kan gaan zonder al te zeer tegen hem te liegen; hoe ik hem kan bemoedigen zonder zelf van mening te veranderen.

Ik ben er niet zeker van of je iemand die sterft wel moet vergeven. Het zou al te gemakkelijk zijn wanneer je bij iedereen aan het eind van het leven de teller weer op nul zou zetten, wanneer de wreedheid en gelddorst van de een en het mededogen en de zelfopoffering van de ander schijnheilig op de winst-en-verliesrekening werden geboekt. Zouden de moordenaars en hun slachtoffers, de vervolgers en de vervolgden dan allemaal even onschuldig zijn in het uur van hun dood? Voor mij in elk geval niet. Straffeloosheid is volgens mij net zo verdorven als onrechtvaardigheid; eigenlijk zijn het de keerzijden van dezelfde medaille.

Het verhaal gaat dat in de eerste eeuwen van de christelijke jaartelling, toen de nieuwe religie zich over het Romeinse Rijk verspreidde, sommige patriciërs ervoor zorgden dat ze zich zo laat mogelijk bekeerden. Er was hun immers verteld dat al hun zonden werden uitgewist op het moment van de doop. Dus gingen ze vrolijk verder met hun losbandige leven en lieten ze zich pas op hun sterfbed dopen.

Ik weet niet of dat late berouw enige waarde heeft in de ogen van het geloof. In mijn ogen heeft het geen enkele waarde. Noch dat van de oude Romeinen, noch dat van mijn tijdgenoten.

Toch hebben we de plicht om in het uur van de dood welvoeglijkheid te tonen. Dat moment van kentering moet iets waardigs behouden als we menselijk willen blijven. Iets wat overigens losstaat van ons oordeel over de stervende en zijn daden. Ja, zelfs bij de ergste crimineel.

Ik haast mij te zeggen dat dit niet het geval is bij Mourad. Ik kan hem heel wat dingen verwijten en sommige hebben voor mij veel weg van een misdaad. Maar je moet oppassen voor grof taalgebruik. Soms begaat iemand een misdaad zonder dat hij het evenwel verdient om een misdadiger genoemd te worden. Zoals ik me verzet tegen straffeloosheid, zo weiger ik ook alle wandaden over één kam te scheren, zonder rekening te houden met motieven, gevolgen en omstandigheden. Deze kunnen iemand niet ontslaan van rechtsvervolging, maar ze kunnen wel, zoals de wet voorschrijft, ‘verzachtend’ zijn.

Ik twijfel er geen moment aan dat mijn vroegere vriend met zijn gedrag tijdens de oorlogsjaren de waarden die wij deelden heeft verraden, en ik hoop dat hij niet zal proberen dat te ontkennen. Maar is het niet juist zijn trouw die hem tot verraad heeft gebracht? Doordat hij verknocht was aan zijn land weigerde hij weg te gaan bij het begin van het conflict. En omdat hij bleef moest hij zich in de gebeurtenissen schikken en in de loop der tijd bepaalde compromissen aanvaarden die hem naar het onaanvaardbare zouden leiden. Als ik in het land gebleven was, had ik me misschien wel net zo gedragen als hij. Van een afstand kun je straffeloos nee zeggen, ter plekke heb je niet altijd die vrijheid.

Kortom, zijn deugdzaamheid heeft hem de das omgedaan; mijn tekortkomingen hebben mij gered. Om zijn familie te beschermen, om datgene te behoeden wat zijn voorvaderen hem hadden nagelaten, heeft hij gevochten als een leeuw. Ik niet. In het kunstenaarsgezin waarin ik ben opgegroeid zijn me dit soort waarden niet ingeprent. Niet die fysieke moed, niet dat verantwoordelijkheidsgevoel, noch die trouw. Bij de eerste moordpartijen ben ik weggegaan, maakte ik dat ik wegkwam; ik heb geen vuile handen gemaakt. Het lafhartige voorrecht van de rechtschapen deserteur.

Nu we bijna gaan landen is mijn geest nog verwarder dan bij het opstijgen. Ik zie Mourad nu als een onbeduidend en verslagen iemand, meelijwekkend, verdwaald in een tragedie waar hij niet bij kon. Ik voel er nog steeds niet voor hem zijn fouten te vergeven, maar ik neem het net zo goed de rest van de wereld kwalijk, en ook mijzelf.

Ik zal me dus zonder zichtbare wrok aan zijn ziekbed zetten, ik zal mijn rol als wereldlijke biechtvader vervullen, ik zal naar hem luisteren, ik zal hem de hand reiken en ik zal vergevingsgezinde woorden tegen hem fluisteren zodat hij met een gerust geweten kan sterven.

3

Op het vliegveld wachtte niemand hem op. En dit onbeduidende ongemak, dat Adam natuurlijk had kunnen voorzien omdat hij niemand van zijn komst op de hoogte had gesteld, wekte in hem een overweldigende treurnis en een kortstondig gevoel van verwarring. Met moeite herinnerde hij zich dat hij zojuist was geland in zijn geboortestad, in zijn eigen land.

20 april, vervolg

Ik ga door de douane, geef mijn paspoort af, krijg het weer terug en ga naar de uitgang, waar ik naar de mensenmenigte kijk als een in de steek gelaten kind. Niemand. Niemand zegt iets tegen me, niemand wacht op me. Niemand herkent me. Ik ben naar het spookbeeld van een vriend gekomen en ik ben zelf al een spookbeeld.

Een taxichauffeur biedt me zijn diensten aan. Met mijn blik stem ik in en ik laat hem mijn bagage naar zijn auto brengen, een oude Dodge, die een flink eind van de voorgeschreven rij staat. Het is overduidelijk een zwarte taxi, zonder rode kentekenplaat en zonder meter. Ik protesteer niet. Gewoonlijk erger ik me aan dit soort praktijken, maar vanavond glimlach ik erom. Het brengt me een vertrouwde omgeving in herinnering, een onwillekeurige behoedzaamheid. Ik hoor mezelf in het Arabisch en met het accent van het land aan de man vragen hoeveel de rit me gaat kosten. Alleen maar om de schande te vermijden dat ik word aangezien voor een toerist.

Onderweg kwam ik in de verleiding om familieleden of vrienden te bellen. Het was al bijna middernacht, maar ik ken er genoeg die niet beledigd zouden zijn en die me uitdrukkelijk zouden hebben uitgenodigd bij hen te komen logeren. Uiteindelijk belde ik niemand. Ik had ineens zin om alleen te zijn, anoniem, alsof ik daar clandestien was.

Deze nieuwe gewaarwording bevalt me wel. Incognito in eigen land, tussen de mijnen, in de stad waar ik ben opgegroeid.

Mijn hotelkamer is ruim, de lakens zijn schoon, maar de straat is lawaaierig, zelfs op dit uur. Daarnaast is er het zware gebrom van een airco die ik niet heb durven uitzetten, bang als ik ben om volkomen bezweet wakker te worden. Ik denk dat ik wel door het lawaai heen kan slapen. Het was een lange dag, nog even en mijn lichaam raakt verdoofd, net als mijn geest.

Ik zit op mijn bed met alleen het bedlampje aan en ik denk voortdurend aan Mourad. Ik probeer me voor te stellen hoe hij er nu uit moet zien. De laatste keer dat we elkaar zagen was hij vierentwintig en ik tweeëntwintig. In mijn herinnering blaakte hij van gezondheid, een echte vleeseter, luidruchtig. Door zijn ziekte moet hij haast wel ontluisterd zijn. Ik stel me hem nu voor in zijn oude familiehuis, in het dorp, in een rolstoel, met vaal gezicht en een deken over zijn knieën. Maar misschien ligt hij wel in een ziekenhuis, in een metalen bed, omgeven door infuusslangen, door knipperende apparaten, door zwachtels, en daarnaast de stoel waarop hij me vraagt te gaan zitten.

Morgen zal ik het weten.

De tweede dag

1

De vrouw van Mourad belde Adam ’s ochtends vroeg op zijn mobiel. Ze dacht dat hij nog in Parijs was en meldde hem kortaf, zonder omwegen, zonder hem zelfs maar te groeten: ‘Hij heeft niet op je kunnen wachten.’

In de hotelkamer was het nog donker. Adam liet een sissende vloek ontsnappen. Toen vertelde hij haar dat hij al sinds de vorige avond in het land was, dat hij meteen gehoor had gegeven aan haar oproep.

Maar zij bleef aan één stuk door herhalen: ‘Hij heeft niet op je kunnen wachten.’

Dezelfde zin, woord voor woord. Maar op een andere toon. Dit keer niet verwijtend. Verdriet, woede, en misschien, ten opzichte van Adam, een vleugje dankbaarheid. Hij prevelde een beleefdheidsfrase.

Toen viel er aan beide kanten van de lijn even een stilte. Daarna zei de weduwe eenvoudigweg ‘Dank je’, alsof ze beleefd antwoordde op zijn medeleven. Toen vroeg ze hem in welk hotel hij zat.

‘Ik stuur een auto naar je toe. In je eentje lukt het je nooit om hier te komen.’

Adam verzette zich niet. Hij besefte dat hij de weg niet meer kon vinden in deze stad waar de straten geen naambord hadden, geen huisnummers en geen trottoirs en waar de wijken de naam hadden van gebouwen en de gebouwen de naam droegen van hun eigenaar …

Zaterdag 21 april

Tania is al in het zwart. Mourad ligt braaf onder een strak laken, met watten in zijn neusgaten. Hij heeft een hele vleugel voor zichzelf, twee aangrenzende slaapkamers, een zitkamer en een balkon. De kliniek is van marmer en kamfer. Een plek om te sterven als een rashond.

Ik sta aan het voeteneind van het bed en ik huil niet. Ik buig mijn hoofd voor het stoffelijk overschot, ik doe mijn ogen dicht, ik sta roerloos, ik oefen geduld. Ik word geacht me over te geven aan overpeinzingen, maar mijn hoofd is leeg. Later zal ik nadenken, zal ik herinneringen oproepen aan onze vergane vriendschap, later zal ik mijn best doen mij de Mourad van vroeger voor de geest te halen. Maar daar, bij dat stoffelijk overschot, is er niets.

Zodra ik voetstappen achter me hoor, maak ik ruimte bij het bed. Ik ga naar Tania en druk haar even tegen me aan. Daarna neem ik plaats in de zitkamer. Die niet echt een zitkamer is. Drie bruinleren fauteuils, drie klapstoelen, een koffiezetapparaat, flessen bronwater en een televisie zonder geluid. Maar wel in een kliniek, en dat is een luxe. Er zitten al vier vrouwen in het zwart en een slechtgeschoren man. Ik ken ze niet. Ik groet ze met een knikje en laat me in de enige lege stoel zakken. Ik kan nog steeds niet nadenken, ik denk helemaal nergens aan. Ik probeer alleen maar een gezicht te trekken dat bij de omstandigheden past.

Wanneer ik een delegatie andere mensen zie binnenkomen sta ik op, ik loop weer langs het stoffelijk overschot, omhels Tania opnieuw en mompel: ‘Tot later.’ Gehaast ga ik de kliniek uit als door een meute op de hielen gezeten.

Pas wanneer ik weer op straat ben, alleen tussen de voorbijgangers, kalm te midden van het tumult, gaan mijn gedachten eindelijk terug naar degene die ik op zijn doodsbed heb achtergelaten.

Ik herinner me flarden van gesprekken, lachbuien, beelden. Terwijl ik stug doorloop denk ik aan talloze dingen tegelijk zonder bij één ervan stil te blijven staan. Het getoeter van een taxi brengt me weer terug in de werkelijkheid. Ik knik, doe het portier open en geef de chauffeur de naam van mijn hotel. De man spreekt me in het Engels aan, wat me doet glimlachen maar wat me ook ergert. Ik antwoord hem in zijn eigen taal, die mijn moedertaal is, maar ongetwijfeld met een licht accent. Om zich te verontschuldigen voor het feit dat hij me in mijn eergevoel als emigrant heeft aangetast, begint hij tekeer te gaan tegen het land en zijn bestuurders en put hij zich uit in een klinkende lofrede op degenen die zo slim zijn geweest om weg te gaan.

Adam volstaat ermee beleefd te knikken. In andere omstandigheden zou hij hebben deelgenomen aan het gesprek, omdat het onderwerp hem niet onverschillig laat. Maar nu wil hij niets liever dan alleen zijn, alleen in zijn kamer, alleen met zijn herinneringen aan degene die nooit meer iets zal zeggen.

In het hotel laat hij zich meteen op bed vallen, en hij blijft een hele tijd op zijn rug liggen. Dan staat hij weer op, pakt zijn schrift en krabbelt er een paar regels in, waarna hij het omdraait, alsof hij vanaf de andere kant een heel nieuw schrift in gebruik neemt.

Op de nieuwe witte bladzijde schrijft hij bovenaan, waar hij gewoonlijk de datum noteert: In memoriam, als een soort motto, of misschien als een gebed. Verder niets. Hij gaat door op de volgende bladzijde.

Mourad, de ontaangenomen vriend.

We zijn door de dood gescheiden voordat we ons met elkaar konden verzoenen. Dat is deels mijn schuld, deels zijn schuld en ook de schuld van de dood. We waren net begonnen de banden weer wat aan te halen toen die hem abrupt het zwijgen oplegde.

Maar in zekere zin heeft de verzoening toch plaatsgehad. Hij wilde me nog een keer zien, ik heb het eerste het beste vliegtuig genomen, de dood was er eerder dan ik. Bij nader inzien is het misschien wel beter zo. De dood heeft zijn eigen wijsheid, soms moet je je meer op hem verlaten dan op jezelf. Wat had mijn vroegere vriend tegen me kunnen zeggen? Leugens, vermomde waarheden. En om niet hardvochtig te zijn tegen een stervende, zou ik gedaan hebben alsof ik hem geloofde en hem hebben vergeven.

Wat zouden ons late weerzien en onze wederzijdse vergeving waard zijn in die omstandigheden? Eerlijk gezegd, niets. Wat er nu gebeurd is lijkt me gepaster, waardiger. Mourad had in zijn laatste uren de behoefte om mij te zien, ik ben zo snel mogelijk gekomen, hij is zo snel mogelijk gestorven. Dat heeft een zekere morele gratie die eer bewijst aan onze voorbije vriendschap. Ik heb vrede met deze afloop.

Later, als er een leven is na de dood, kunnen we het alsnog van man tot man uitpraten. En als er slechts ledigheid is, dan zijn de onenigheden van ons stervelingen hoe dan ook nauwelijks nog van belang.

Wat kan ik voor hem doen op de dag dat hij gestorven is? Alleen wat de welvoeglijkheid van me verlangt: dat ik hem kalm gedenk, zonder hem te veroordelen, noch te vergeven.

We waren geen jeugdvrienden. We zijn opgegroeid in hetzelfde land, in hetzelfde district, maar niet in hetzelfde milieu. We leerden elkaar pas kennen op de universiteit, maar wel heel snel, al in de eerste dagen van het eerste jaar.

In het begin van onze vriendschap was er een gedenkwaardige avond. We waren geloof ik met een stuk of vijftien, iets meer jongens dan meisjes. Als ik een lijst met namen zou moeten geven, zou ik er vast een paar vergeten. Hij en ik waren er, en Tania natuurlijk, toen al, Tania die nog niet zijn vrouw was maar dat weldra zou worden; verder waren er Albert, Naïm, Bilal en de mooie Sémi; en Ramzi en Ramez waren er, die we ‘de compagnons’, ‘de onafscheidelijken’ of simpelweg ‘de twee Ramz’ noemden … We gingen het studentenleven in met een glas in de hand en opstandigheid in het hart, en we dachten dat we het volwassen leven in stapten. De oudste onder ons was bijna drieëntwintig; ik was de jongste met mijn zeventienenhalf jaar; Mourad was twee jaar ouder.

Het was in oktober 1971, op het terras van zijn huis, een immens groot terras van waar je overdag de zee kon zien en ’s nachts de fonkelende lichtjes van de stad. Ik herinner me nog de blik in zijn ogen die avond: verbluft en dolblij. Dat huis was van hem, daarvoor was het van zijn vader, zijn grootvader en zijn overgrootvader geweest, en het ging zelfs nog verder terug want het bouwwerk dateerde uit het begin van de achttiende eeuw.

Mijn familie had vroeger ook een mooi huis in de bergen. Maar voor mijn familie was het een thuis en een architectonisch manifest, voor zijn familie was het een bakermat. Het had Mourad altijd een gevoel van volkomenheid gegeven, het gevoel van degenen die weten dat het land van hen is.

Ik heb me vanaf mijn dertiende altijd overal te gast gevoeld. Vaak met open armen ontvangen, soms alleen maar gedoogd, maar nergens woonde ik met het volste recht. Altijd anders, slecht aangepast, mijn naam, mijn oogopslag, mijn houding, mijn accent, mijn ware of veronderstelde achtergrond. Onverbeterlijk een vreemde. Zowel in mijn geboorteland als later in het land van ballingschap.

Op een gegeven moment verhief Mourad die avond zijn stem, terwijl hij in de verte bleef kijken.

‘Jullie zijn mijn beste vrienden. Dit huis is vanaf nu ook van jullie. Voor de rest van ons leven!’

Er werden grappen gemaakt, er werd gelachen, alleen maar om de ontroering te verhullen. Toen hief hij zijn glas en liet hij de ijsblokjes tinkelen. Wij herhaalden zijn woorden: ‘Voor de rest van ons leven!’ Sommigen met luide stem, anderen mompelend. Daarna nipten we allemaal van ons drankje.

Mijn ogen vulden zich met tranen. En nu ik eraan terugdenk, gebeurt hetzelfde. Tranen van emotie, van heimwee, van verdriet en van woede. Dat moment van verbondenheid zou het mooiste moment van mijn leven zijn. Sindsdien is er een oorlog langsgegaan. Geen enkel huis en geen enkele herinnering is er ongeschonden van afgekomen. Alles is ontaard, de vriendschap, de liefde, de toewijding, de familiebanden, het geloof en de trouw. En ook de dood. Ja, nu lijkt zelfs de dood bezoedeld, verdorven.

Ik heb het steeds over ‘die avond’. Dat is alleen maar een handige samenvatting. In de tijd dat wij met elkaar omgingen waren er talloze avonden, die zich in mijn herinnering nu verdichten tot een enkele avond. Soms lijkt het of we voortdurend bij elkaar waren, als een harige horde, af en toe onderbroken voor een kort verblijf bij onze eigen familie. Dat was niet echt zo, maar dat is de indruk die ik ervan heb. Dat kwam ongetwijfeld doordat we samen de intense momenten, de grote gebeurtenissen beleefden. Om ons er vrolijk over te maken, ons er boos over te maken en vooral om erover te discussiëren. Mijn god, wat hielden we van discussiëren, van argumenteren! Wat een geschreeuw! Wat een heftige ruzies! Maar het waren verheven ruzies. We geloofden oprecht dat onze ideeën de loop der dingen konden beïnvloeden.

Om de spot te drijven met ons onophoudelijke gemuggenzift kregen we op de universiteit de bijnaam ‘de Byzantijnen’, wat kwetsend bedoeld was, en in onze branie hadden wij die naam geadopteerd. Er was zelfs sprake van het oprichten van een broederschap met die naam. We hebben er oeverloos over gediscussieerd zodat hij nooit het licht heeft gezien, juist dankzij ons ‘byzantinisme’. Sommigen van ons droomden ervan onze groep om te vormen tot een literaire kring; anderen dachten aan een politieke beweging die zou beginnen onder de studenten en zich daarna over heel de maatschappij zou verbreiden; weer anderen koesterden het verleidelijke idee dat Balzac op zijn eigen manier had opgeworpen in zijn Histoire des Treize, volgens welke een groep vrienden, die weliswaar gering in aantal waren, maar toegewijd aan de gemeenschappelijke zaak en met een gedeelde ambitie, een handjevol dappere en bekwame maar bovenal onlosmakelijk met elkaar verbonden vrienden het aanzien van de wereld kon veranderen. Ikzelf was er bijna van overtuigd. Eerlijk gezegd gebeurt het me zelfs nu nog weleens dat ik die kinderlijke illusie koester. Maar waar, voor de duivel, vind je zo’n groepje? Hoe goed je ook zoekt, deze planeet is leeg.

Uiteindelijk is onze vriendengroep niet veranderd, niet in een broederschap, niet in een kring, niet in een partij en niet in een geheim genootschap. Onze bijeenkomsten bleven informeel, open, met drank overgoten, doorrookt en luidruchtig. En zonder enige hiërarchie, ook al kwamen we bijna altijd bij elkaar op initiatief van Mourad. Meestal bij hem, in het dorp, op het terras van zijn oude huis.

Vanaf die plek tussen de kust en de bergen zouden we getuige zijn van het einde van de wereld. ‘Van de wereld?’ In elk geval van onze wereld, van ons land zoals wij het kenden. En ik durf zelfs te zeggen: van onze beschaving. De Levantijnse beschaving. Een uitdrukking waar de onwetenden om moeten glimlachen en die leidt tot tandengeknars bij de voorvechters van de triomfantelijke wreedheden, bij de aanhangers van de arrogante clubjes die met elkaar wedijveren in naam van de enige God, en die geen ergere tegenstander kennen dan onze subtiele eigenheid.

Mijn vrienden waren van allerlei gezindten, en ieder van ons achtte het zijn plicht om overdreven de draak te steken met zijn eigen geloof – en daarna heel vriendelijk met het geloof van de anderen. Wij waren de ruwe schets van de toekomst, maar de toekomst is in dit eerste ontwerp blijven steken. Ieder van ons zou zich onder veilig toezicht terug laten leiden binnen de ommuring van zijn obligate geloof. Wij riepen onszelf uit tot adepten van Voltaire, van Camus, van Sartre, van Nietzsche of van de surrealisten, maar we werden weer christenen, moslims of joden, volgens scherp afgebakende benamingen, een uitgebreide lijst van martelaren en de vrome afschuw die daarmee samengaat.

We waren jong, we stonden aan de dageraad van ons leven, maar de avondschemering was al gevallen. De oorlog kwam dichterbij. Hij kroop naar ons toe als een radioactieve wolk; we konden hem niet meer tegenhouden, we konden nog net vluchten. Sommigen van ons hebben hem nooit bij naam willen noemen, maar het was wel degelijk een oorlog, ‘onze’ oorlog, die in de geschiedenisboeken onze naam zou dragen. Voor de rest van de wereld was het een zoveelste lokaal conflict, voor ons was het de zondvloed. Ons land, met zijn broze structuur, begon water te maken, begon kapot te gaan; naarmate de vloedgolf erger werd merkten we dat het nauwelijks meer te herstellen was.

Voortaan zouden die jaren in onze herinnering verbonden zijn met tragische gebeurtenissen. En voor onze vriendengroep met de ene na de andere desertie.

De eerste die wegging was Naïm, met heel zijn familie – zijn vader, zijn moeder, zijn twee zussen en zijn grootmoeder. Ze waren niet de laatste Joden in het land, maar ze maakten deel uit van de uiterst kleine minderheid die tot dan toe had willen blijven. In de jaren vijftig en zestig had er een stille aderlating plaatsgevonden. Druppel voor druppel, zonder ophef, was de gemeenschap geslonken. Sommigen waren naar Israël gegaan, via Parijs, Istanbul, Athene of Nicosia; anderen kozen ervoor zich in Canada, de Verenigde Staten, Engeland of Frankrijk te vestigen. Naïm en zijn familie hadden de voorkeur gegeven aan Brazilië. Maar relatief laat, in 1973.

Zijn ouders hadden hem laten beloven niets van hun plannen te onthullen, zelfs niet tegenover zijn beste vrienden, en hij had woord gehouden. Geen enkele ontboezeming, niet de geringste toespeling.

De avond ervoor was onze groep nog bij elkaar gekomen, zoals vrijwel elke avond, in het dorp bij Mourad en Tania, om warme wijn te drinken. Het was eind januari of begin februari. Het was ijzig in het oude huis. We zaten dicht tegen elkaar aan in de kleine zitkamer, rond een vuurkorf.

We hadden, naar ik aanneem, over van alles en nog wat gediscussieerd, zoals altijd wanneer we bij elkaar waren; over mensen die we al dan niet mochten, over politieke gebeurtenissen, over allerlei nieuwtjes, over een filmmaker of een recentelijk verdwenen schrijver … Ik herinner me natuurlijk niet meer waar we het precies over hadden. Maar wat ik nog heel goed weet, omdat het me indertijd al opviel en ik er later nog vaak aan heb teruggedacht, is dat er geen moment sprake was van emigreren, vluchten of uit elkaar gaan. Pas de volgende avond, toen we hoorden dat Naïm vertrokken was, bleek die avond achteraf een afscheidsavond.

Er was wel iets vreemds gebeurd. We zaten over van alles te praten toen Tania plotseling begon te huilen. Niets van wat wij hadden gezegd kon die tranen verklaren, zodat iedereen, ook Mourad, haar verloofde, ontredderd was. Ik vroeg haar wat er aan de hand was, en ze kon me geen antwoord geven, zo hard snikte ze. Toen ze weer bedaard was, zei ze: ‘We zullen nooit meer allemaal zo bij elkaar zijn.’ Waarom? Dat wist ze niet. ‘Ineens wist ik zeker dat het zo was, en toen begon ik te huilen.’

Om haar gerust te stellen en als het ware de betovering te verbreken, stelde Mourad toen voor de volgende dag alweer bij elkaar te komen, op hetzelfde tijdstip en op dezelfde plek. Niemand had daar bezwaar tegen. Ik zou er niet op durven zweren dat iedereen, niemand uitgezonderd, ‘tot morgen’ zei, maar het was afgesproken.

Bij het ochtendgloren gingen we uit elkaar. Ik had net mijn eerste auto gekocht, een bruine kever, en ik bracht Naïm naar huis. Hij vertelde me niets over zijn plannen. Zelfs toen we alleen waren en over slechtverlichte, stille wegen reden, heeft hij niets tegen me gezegd.

Later, jaren later, zou hij me in een brief laten weten dat zijn ouders die nacht angstig op hem hadden gewacht. Ze waren bang dat hij besloten had niet mee te gaan en bij zijn vrienden te blijven, en ze vroegen zich af of ze zonder hem moesten vertrekken of hun vertrek nog moesten uitstellen. Toen hij thuiskwam zei niemand iets tegen hem.

Maar uiteindelijk was hij voorgoed met zijn familie weggegaan. De eerste afvallige uit ons midden.

Na hem kwam Bilal. Een heel andere manier van weggaan: door de dood.

Wanneer ik zo nu en dan degenen wil vervloeken die de wapens hebben opgenomen, denk ik weer aan Bilal, en dan ben ik geneigd om voor sommigen een uitzondering te maken.

Hij was een heel puur mens.

Niemand kan met zekerheid zeggen wat diep in iemands ziel huist, maar ik heb Bilal van nabij gekend en ik denk niet dat ik me vergis. Hij was warrig, maar puur, ja, en niet kleingeestig.

Er was vriendschap tussen ons, genegenheid, en een bepaalde verstandhouding; een paar maanden lang was hij zelfs mijn beste vriend – het was een korte maar intense periode, waarin we elkaar elke dag zagen; hij kwam me ophalen of hij sprak met me af in een café in het centrum; dan liepen we urenlang over straat, terwijl we de wereld verbeterden.

We hadden het over Vietnam, over het verzet in Bolivia, de Spaanse Burgeroorlog en de Lange Mars; we hadden het, met enige afgunst, over de poètes maudits, de vermoorde dichters, over García Lorca, Al-Moutanabbi, Poesjkin, en ook over Nerval en Majakovski, hoewel die zelfmoord hadden gepleegd; en we hadden het ook over onze liefdes.

Toen we op een dag zo liepen werden we overvallen door een hoosbui. Eerst wilden we voor de grap, uit jeugdige overmoed, doen alsof het ons niets kon schelen en gewoon doorlopen, de borst vooruit. Maar binnen een paar tellen waren we doorweekt. Dus renden we, de schaamte voorbij, naar een afdak om te schuilen. We waren op een muurtje gaan zitten. We kregen het over een meisje, een vriendin van ons beiden. We spraken zo innig en open over haar dat het me nu nog steeds in verwarring brengt en mijn handen doet beven. Daarna bleven we geruime tijd zwijgen, als om onze innerlijke onrust tot bedaren te laten komen. Toen vroeg Bilal me: ‘Vind je niet dat we in de verkeerde tijd zijn geboren?’

‘Wanneer had je dan geboren willen worden?’

‘Over honderd of tweehonderd jaar. De mensheid verandert, ik wil graag weten hoever het dan is.’

Zijn kinderlijke ongeduld gaf me het gevoel dat ik een wijze oude man was.

‘Denk je soms dat er een eindstreep is waar je ons kunt opwachten? Vergeet het maar! In de loop van de tijd is er altijd, waar je je ook bevindt, een voor en een na, dingen die je achter je hebt gelaten en andere dingen die nog in het verschiet liggen en die langzaam op je af komen, dag voor dag. Je kunt nooit alles in één keer overzien. Of je zou God moeten zijn …’

Toen Bilal dat hoorde, sprong hij op, ging hij midden in de slagregen staan en schreeuwde hij als een gek: ‘God! God! Dat is pas een mooi vak!’

Acht dagen na dit gesprek was hij stilletjes verdwenen. Hij belde me niet meer en geen van onze vrienden hoorde nog iets van hem. We waren er allemaal van overtuigd dat hij bij zijn geliefde was.

Eén keer ben ik hem nog tegengekomen in de universiteitsbibliotheek. Hij kwam er fotokopieën maken.

‘We zien je nooit meer’, verweet ik hem zachtjes.

Hij legde een vinger tegen zijn lippen.

‘Sst! Ik oefen! Als je God wilt zijn moet je onzichtbaar worden.’

We hebben nog een laatste keer samen gelachen.

Hij was daar om een pamflet of een affiche te kopiëren. Toen ik naar hem toe kwam stopte hij alles weg. Ik drong niet aan. Ik stelde hem voor samen ergens koffie te gaan drinken. Met een of ander excuus sloeg hij het af. Ik zou hem niet meer levend terugzien.

Op een dag – het was eind november, de 29ste of de 30ste – werd ik ’s ochtends vroeg door Mourad gebeld.

‘Ik heb slecht nieuws. Heel slecht nieuws.’

De avond ervoor had er in een voorstad een schietpartij plaatsgevonden tussen twee gewapende groepen. Dit soort incidenten kwam steeds vaker voor en we hechtten er steeds minder belang aan, behalve wanneer er veel slachtoffers vielen. Bij dit treffen was er slechts één strijder gewond geraakt. Ik had het op de radio gehoord zonder er verder bij stil te staan. Een bericht tussen vele andere.

De strijder was overleden aan zijn verwondingen en het was Bilal.

‘Wist jij dat hij de wapens had opgepakt?’ vroeg ik.

‘Nee,’ antwoordde Mourad, ‘hij heeft het tegen niemand gezegd. Maar het heeft me niet verbaasd. Jou ook niet, denk ik …’

Ik moest bekennen dat ik van niets wist, geen enkel vermoeden had gehad. Dat een van mijn beste vrienden, een dichter, een idealist, een don juan, zich zou kunnen aansluiten bij de milities van de nacht die bewapend met stenguns salvo’s afvuren op de wijk ernaast, dat was geen seconde bij me opgekomen.

Zes maanden na de dood van Bilal zou er opnieuw iemand uit onze gelederen deserteren: ikzelf.

2

Adam ging helemaal op in zijn herinneringen toen de telefoon in zijn hotelkamer rinkelde. Het was een neef van Tania, die hem op haar verzoek belde met de vraag of hij een toespraak wilde houden bij de begrafenis van Mourad, ‘namens zijn jeugdvrienden’.

Omdat hij aarzelend reageerde, vond de ander het blijkbaar zinvol om een opsomming te geven van de andere sprekers. Bij vrijwel elke naam trok Adam een gezicht. Maar gezien de omstandigheden kon hij niet de onbeschaamdheid opbrengen om botweg te weigeren. Hij zocht nog naar woorden toen de ander eraan toevoegde: ‘Het is woensdag om elf uur.’ Adam greep dit simpele detail meteen aan als reddingsboei en antwoordde dat hij helaas niet tot dan in het land kon blijven omdat hij juist op die dag zijn studenten tentamens moest afnemen.

Een onvervalste leugen! schreef hij diezelfde avond in zijn schrift. Sinds februari ben ik een half jaar met sabbatical, ik heb tot oktober geen colleges, geen seminars en geen tentamens. Maar voor geen goud wil ik spreken bij de uitvaart van Mourad.

Waarom? Op dat moment had ik het niet kunnen zeggen. Omdat de vraag me overrompelde, gaf ik het eerste antwoord dat bij me opkwam.

Gewoonlijk vertrouw ik op mijn ingevingen; niet dat ze onfeilbaar zijn, maar in de loop der jaren heb ik geconstateerd dat ik me veel vaker vergiste wanneer ik te lang nadacht, wanneer ik met alle ins en outs rekening probeerde te houden of, erger nog, wanneer ik in gedachten alle voors en tegens in twee rivaliserende kolommen op een rij zette.

Daarom onderscheid ik nu twee vormen van nadenken. Bij de ene functioneert mijn hoofd als een kookketel; het bevat alle ingrediënten tegelijkertijd, verwerkt ze onbewust, en komt in één klap met het eindresultaat. Bij de andere werkt mijn geest als een gewoon keukenmes; het doet zijn best om de werkelijkheid in stukken te snijden met behulp van vage begrippen als ‘voordelen’ en ‘nadelen’, ‘gevoelens’ en ‘verstand’, met als enige resultaat dat ik daardoor nog meer in de war raak.

Ik heb heel wat keren op basis van zeer goede redenen rampzalige beslissingen genomen. Of, omgekeerd, uitstekende beslissingen in weerwil van het gezonde verstand.

Nu ben ik dus zover dat ik mezelf voorhoud dat ik beter meteen, in een oogwenk, kan beslissen, waarna ik me overlever aan diepgaand zelfonderzoek om die keuze te begrijpen.

Wat die uitvaart betreft kostte het me, in elk geval in mijn eigen ogen, niet veel tijd om mijn spontane weigering te rechtvaardigen, en zo mijn schuldgevoel te verminderen.

Door de manier waarop Mourad zich de laatste jaren heeft gedragen heb ik geen enkele reden om deel te nemen aan het eerbetoon dat hem ten deel zal vallen, ook al is het dan postuum. Je kunt best beleefd je deelneming betuigen na de dood van iemand die je hebt gekend, maar het is iets anders wanneer je de indruk wekt dat je speciaal uit Parijs bent overgekomen om te spreken bij de uitvaart, te midden van zijn politieke bondgenoten, zijn zakenrelaties, zijn vazallen en degenen die hem dank verschuldigd zijn. Ik weet maar al te goed hoe al die figuren met wie mijn vriend omging in die beerput die de oorlog was, rijk en machtig zijn geworden. Ik wilde niet achter ze aanlopen, ze niet voorgaan op het spreekgestoelte en ze zelfs geen hand geven.

Ik ben juist weggegaan uit het land om die lui geen hand te hoeven geven!

Even later belde de weduwe zelf. Om aan te dringen. Kon hij zijn vertrek niet uitstellen tot het eind van de week? Hij weigerde opnieuw, herhaalde dezelfde smoes, zonder omhaal, een beetje kortaf, alleen maar om emotionele koehandel te voorkomen.

‘Het spijt me! Ik moet echt terug. Mijn studenten rekenen op me.’

Er volgde een geladen stilte, want Tania kon geen woorden vinden om hem te overtuigen en hij niet om zich te verontschuldigen. Uiteindelijk zei ze, schijnbaar berustend: ‘Ik begrijp het … Ik zal in elk geval nooit vergeten dat je op het vliegtuig bent gestapt om hem nog te spreken.’

Die vriendelijke woorden wakkerden bij Adam meteen weer een brandend schuldgevoel aan. Niet zo erg dat ze hem van gedachten deden veranderen, maar wel zodanig dat hij de behoefte voelde zijn afwezigheid bij de uitvaart goed te maken met een vriendelijk gebaar.

‘Ik ben van plan om onze gezamenlijke vrienden te schrijven wat er is gebeurd. Ik weet zeker dat ze iets zullen laten horen. Albert, Naïm, en nog een paar anderen …’

‘Ja, graag, schrijf ze maar’, stemde de weduwe van Mourad in. ‘Het is jaren geleden dat ik iets van ze heb gehoord. Ik denk wel dat het ze verdriet zal doen.’

‘Vanzelfsprekend.’

‘Het zou goed zijn als we alle vrienden van vroeger bij elkaar konden brengen, ter nagedachtenis aan hem. Bijvoorbeeld volgend jaar april, voor de herdenking. Denk je dat ze zullen komen?’

‘Waarom niet?’

‘Het zou ook al eerder kunnen. Voor de “veertigste dag”, bijvoorbeeld.’

Volgens een oude traditie, die nog in ere wordt gehouden in verschillende Levantijnse gemeenschappen, is er veertig dagen na het overlijden een herdenkingsplechtigheid. Volgens Adam was dat te vroeg om alle vrienden op te trommelen. Maar hij wilde de weduwe niet tegenwerken.

‘Als je dat wilt, kan ik het ze voorstellen.’

‘En jij, kom je dan ook weer?’

‘Daar hebben we het later nog wel over.’

‘Je probeert eronderuit te komen!’

‘Nee, Tania, ik probeer er niet onderuit te komen. Maar we kunnen nu nog geen vaste afspraken maken. Ik zal eerst de vrienden schrijven om te kijken wie er kan. Daarna kunnen we pas beslissen.’

‘Je probeert eronderuit te komen!’ herhaalde ze. ‘Morgen ga je weg en dan blijft er van het plan niets over. Je vriend zou zo graag gehad hebben dat …’

Haar stem klonk gesmoord.

‘Als je wilt, kom ik vanavond bij je langs en dan spreken we die bijeenkomst eens rustig door, zodat ik de vrienden een goed voorstel kan doen. Lijkt je dat wat?’

Voor Adam was het niet alleen een manier om een eind te maken aan een ongemakkelijk gesprek. Hij wilde haar echt nog eens zien voor hij terugging. Hij had het gevoel dat hij te kort bij haar was geweest. Tenslotte had hij deze reis ondernomen op verzoek van Tania en hij had haar nauwelijks gesproken. Alleen even bij dat vluchtige bezoek aan de kliniek, tijdens die bijna woordloze omarming. Hij vond dat hij in elk geval even bij haar op bezoek moest, vooral nu hij zich voor de begrafenis uit de voeten wilde maken.

‘Zeg maar hoe laat je vanavond alleen bent. Dan kom ik even langs.’

Er volgde een lange stilte. Als er geen achtergrondgeluid was geweest had het geleken of de verbinding was verbroken.

Toen de weduwe van Mourad hem eindelijk antwoord gaf, bespeurde haar gesprekspartner iets sardonisch in haar hese stemgeluid.

‘Arme Adam, je bent echt een emigrant geworden. Je wilt van me weten wanneer ik alleen ben? Alleen, in dit land, op een dag als vandaag? Ik kan je vertellen dat ik in het dorp ben, in het oude huis, en dat er hier op het moment zo’n honderd of misschien wel tweehonderd mensen zijn. Buren, familie, vage kennissen, en ook mensen die ik nog nooit heb gezien. Ze zijn overal, in de zitkamers, in de keuken, in de gangen, in de slaapkamers en op het grote terras, en ze blijven hier de hele nacht en ook de komende dagen. Alleen? Dacht je dat ik een moment alleen zou zijn? Ga maar terug, met een gerust geweten, pak het vliegtuig en ga terug naar huis, naar Parijs, we zien elkaar later wel weer, in andere omstandigheden.’

Adam kon niet op dezelfde toon antwoorden, op de dag dat Tania haar man had verloren. Hoewel hij zich ergerde aan haar felheid kon hij alleen maar zeggen: ‘Ja, we zien elkaar later nog. Hou je goed.’

Waarna hij ophing.

Zo’n aanval heb ik echt niet verdiend! Ik probeerde vriendelijk en voorkomend te zijn. Ik probeerde tegemoet te komen aan haar wens. Ze had het recht niet me zo aan te vallen.

Ik had haar misschien niet moeten vragen of ze later alleen zou zijn. Misschien vatte ze het op als zwartmakerij of als medelijden. Ik wilde alleen maar duidelijk maken dat ik pas naar haar toe zou komen wanneer het bezoek weg was en ze alleen was met haar naasten. Maar wat ik zei was een mooi excuus voor haar. In werkelijkheid was ze kwaad omdat ik weigerde iets te zeggen bij de begrafenis van Mourad. En misschien ook om mijn jarenlange onenigheid met hem, waar ik voorgoed een eind aan had kunnen maken wanneer ik wel een grafrede voor hem had gehouden. Maar daar kan niemand me toe dwingen. Niet met vleierij, niet met vermaningen en zeker niet met zo’n woede-uitbarsting.

Hoe ik mezelf ook toespreek, het lukt me niet om rustig te worden. Ik ben diep verontwaardigd.

Wat me nog het meeste heeft gekwetst in die beschuldigingen van Tania is dat ze tegen me zei dat ik maar ‘naar huis moest gaan’. Misschien klopt het wel dat ik Parijs als een ‘thuis’ zie, maar zou ik me daardoor ook niet thuis mogen voelen in mijn geboortestad? In elk geval heeft geen enkel ander mens, of het nu een vriendin is of niet, in de rouw of niet, het recht me zo als een vreemdeling weg te zetten.

Ze willen me wegjagen? Nou, dan ga ik niet! Ik ben degene die bepaalt wanneer ik het tijd vind om te vertrekken.