Anneloes Timmerije

Slaapwandelen bij daglicht

Verhalen

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De auteur ontving voor het schrijven van deze bundel een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

© Anneloes Timmerije, 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Getty Images/Catherine Ledner

isbn 978 90 445 2625 7

NUR 303

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

De smaakmaker

Mijn naam is Maya Mees. Ik heb een kat uit het asiel en een broer die op sterven ligt. Gisteren is ons portiek een paar uur ontruimd geweest – alle bewoners geëvacueerd, behalve wij. Karel is kanondoof en ik zat met een koptelefoon op te luisteren naar oude nummers van de Hollies. Het was een voorzorgsmaatregel, vanwege een gaslek bleek later, en er is niets gebeurd, maar het is een vreemd idee dat we hadden kunnen exploderen op de tonen van ‘Bus Stop’ of ‘Hey, Carrie Ann’. Dat je eigen stukken je om de oren vliegen, nadat je toch een heel behoorlijk leven hebt geleid. Ik kan me weliswaar niet beroepen op bijzondere kwaliteiten of prestaties, zoals Karel, maar ik heb er ook geen zootje van gemaakt.

Na afloop zei de brandweerman dat ze echt heel erg hard op de deur hadden gebonsd. Ze waren zelfs nog uitgebreid in de weer geweest met megafoons en alles. Aan de andere mensen uit het portiek hadden ze ook niks gehad, want die kennen ons niet. Dat komt omdat we hier net wonen.

’s Avonds kwamen de directe buren hun excuses maken en vragen of we niet al te zeer geschrokken waren. Vooral hij bouwde een hele toer over voortsluipende anonimiteit in de woonomgeving en dat zij daar toch echt he-le-maal niet van waren. Iets simpelers had voor mij ook volstaan, maar ach. Ik heb ze vrijgepleit en met een blik op de volle verhuisdozen excuses terug gemaakt voor het feit dat we ons nog niet waren komen voorstellen. Misschien had ik dat laatste niet moeten doen. Het was niet mijn bedoeling hun excuus met het mijne te ontkrachten, maar ik weet nooit precies hoe het hoort met die dingen. Dat hebben we niet geleerd van oom Willie.

Oom Willie is onze vader, in alle opzichten behalve de biologische. De vader die ons heeft verwekt, ging er met zijn secretaresse vandoor toen wij vijf waren. Onze moeder hertrouwde een jaar later met de man die wij oom Willie noemden. En dat zijn we altijd blijven doen, ook al ging ma lief, toen ze zichzelf eindelijk begreep, ervandoor met háár secretaresse.

Karel kwam een paar dagen nadat ik Harre had opgehaald. Die sloeg net zijn nagels in mijn hand, omdat ik hem een kroeltje onder zijn kin wilde geven, toen de bel ging.

Mijn broer stond voor de deur met een koffer tussen zijn benen en keek alleen maar. Toen ik opzij stapte, raakte hij even mijn schouder aan, gebaarde dat het hem niet meer lukte, liep door naar binnen en liet zich behoedzaam op de bank zakken – zo hadden we dat afgesproken. Karel had me er destijds om uitgelachen. Nooit zou hij bij mij of wie dan ook aankloppen, maar toen was hij er nog van overtuigd dat hij beter zou worden.

Hij zat nog niet, of Harre sprong bij hem op schoot. Dat was opmerkelijk, want de kat had mij, nota bene zijn redster in nood, tot dan toe volstrekt genegeerd. Hij at zijn bespottelijk dure kattendiners uitsluitend in het geniep. Zodra ik in de buurt kwam, liep hij loom weg, alsof voedsel het laatste was wat hem interesseerde. Hij kon uren aaneen liggen spinnen, intens tevreden met zichzelf, niet omdat we het samen zo gezellig hadden. Als hij al bij me kwam zitten, deed hij dat met zijn rug naar me toe. Een andere eigenschap van Harre, zo ontdekte ik dus, is dat hij naar je blaast of slaat zodra je aanstalten maakt hem te aaien.

Niet bij Karel. Die kan hem aan zijn staart optillen, mocht hij dat willen. Aanvankelijk dacht ik dat Harre zijn vertrouwen in de mensheid had verloren omdat het dochtertje van zijn vorige baasjes bij wijze van experiment zijn oren aan elkaar had geniet. Sinds die spontane sprong op Karels schoot weet ik dat hij gewoonweg uitgesproken voorkeuren heeft.

Ik maakte mijn broer diezelfde middag nog duidelijk dat ik alles goed en wel vond, maar dat mijn flatje te klein was voor ons nieuwe huishouden. Karel kwam op het lumineuze idee om een bed in mijn werkkamer te zetten, zodat we ieder een eigen slaapkamer zouden hebben. Hij zag het verzet in mijn ogen en las de vloek van mijn lippen. Dat had ik niet voor hem over – zelfs nu niet. Bij Karel moet je de dingen soms hard zeggen, en dan hebben we het niet over volume.

Mijn werk is het maken van tekeningen bij gebruiksaanwijzingen. Niet een vak dat in hoog aanzien staat, terwijl een goede tekening een hoop woorden overbodig maakt. Dat vergt het nodige denkwerk, zo’n tekening staat er niet zomaar. Ik breng dus het grootste deel van de dag door in mijn werkkamer. Als ik daar ook nog moet slapen, kom ik helemaal nergens meer.

Bij Karel intrekken was geen optie. Hij huurde een etage die sterk deed denken aan zijn vroegere studentenflatje in Delft, behalve dat hij de keuken, de badkamer en de wc met niemand deelde. Ik zei dat ik wel een geschikt huis voor ons zou zoeken, dan hoefde hij alleen maar te dokken. Dat was net zo makkelijk gezegd als gedaan, want Karel verdient bakken geld bij Univeler en geeft nooit wat uit. Voor de beeldvorming: hij kocht dit appartement voor zes punt vier, zonder hypotheek.

Je hoort vaak beweren dat blinden beter kunnen horen en doven beter kunnen zien – dat de overgebleven zintuigen als het ware te hulp schieten. Ik ben nooit op zoek gegaan naar het wetenschappelijk bewijs hiervoor, ik weet dat het zo is. Toen wij op onze tiende verjaardag door het vloertje van de boomhut in de achtertuin zakten en drie meter lager neerklapten, kwam ik eraf zonder kleerscheuren en Karel zonder gehoor. Sindsdien is hij een ander mens, en dan bedoel ik natuurlijk niet de veranderingen die zich voltrekken bij iemand die van het ene op het andere moment in een stille wereld moet leven. Sinds hij doof is, zijn Karels reuk en smaak tien keer sterker geworden, op z’n minst. Ik heb het zien gebeuren, ik zag ook hoe hij eraan moest wennen. Hij moest leren vertrouwen op een andere manier van waarnemen, want je gelooft aanvankelijk niet dat je alle aftershaves en eaux de toilette van alle mensen in de hele straat kunt ruiken (om over de rest maar te zwijgen). Je denkt dat je stapelgek wordt als je zeker meent te weten dat oom Willie de uien voor zijn beruchte hachee heeft gesnipperd met het mes waarmee hij ook een stukje kaas afsneed.

Na verloop van tijd ging zijn spraak achteruit. Karel merkte aan mij dat zijn woorden vervormd klonken. Uiteindelijk gaf hij het praten gewoon op. Karel wil dingen alleen doen als hij ze goed kan doen. Hij had toen al gebarentaal geleerd, en het hoofd van de school was zo wijs geweest mij meteen mee te sturen naar het klasje. Ik pikte onze nieuwe taal heel snel op; toen was al duidelijk dat ik vormen beter verstond dan woorden. Een dovenschool had het schoolhoofd onnodig gevonden. Hij wist zeker dat Karel slim genoeg was om bij te blijven en vertrouwde erop dat ik hem wel zou vertellen wat hij eventueel had gemist. Het is zijn redding geweest en ook de mijne. We deden samen het laatste restje lagere school en daarna doorliepen we samen de middelbare school. Zonder Karel was ik zo ver niet gekomen, dat weet ik zeker. We zijn dan wel een tweeling, maar we komen ieder uit een eigen ei. En mijn dooier was net even anders van samenstelling. Daarom moet ik ploeteren voor wat hem komt aanwaaien.

Karel wilde altijd in de lucht wonen, als kind al. Vandaar de boomhut. Daar lagen we vaak uren op onze rug met de kartonnen kokertjes van wc-rollen voor onze ogen om de rest van de wereld niet te hoeven zien. Hier, op de bovenste verdieping van het nieuwe appartement, zie je alleen boomtoppen, duinen en lucht. Daarom heb ik het gekozen. En omdat het veel dichter bij oom Willie is, natuurlijk. Karel wil hem elke week bezoeken, al kost hem dat twee dagen energie.

Vraag me niet wat hem scheelt. Ik weet het precies, maar ik heb geen zin meer om erover te praten. Karel heeft zijn ziekte zelf ontdekt, geloof het of niet. Op een dag wist hij dat zijn bloed niet goed was: hij kon het ruiken. De specialisten lachten hem niet eens uit; zij weten wie hij is. Karel is wereldberoemd bij een heel klein groepje mensen – freaks, vooral. Ze konden alleen geen bewijs vinden voor zijn diagnose. Het heeft meer dan een jaar geduurd voor de foute cellen zich in de tests manifesteerden. En toen was het te laat. Hoe laat, dat weet niemand. Met een beetje mazzel zingt hij het nog een jaar of twee uit, daar hou ik me aan vast. Op slechte dagen lijkt het alsof ik de dozen onuitgepakt kan laten. Als ik daaraan denk, verlang ik naar een gasexplosie, of een ander soort wonder.

De dag na de verhuizing stuurde Univeler het grootste boeket rozen dat ik ooit zag. Bij gebrek aan een vaas van die omvang heb ik het in een emmer moeten proppen. De bloemen geurden tot in elke kamer, dat kon ík zelfs ruiken. Alleen het beste is goed genoeg voor zo’n waardevolle werknemer.

Als Karel dood is, moet zijn baas een man of tien inhuren om het gat te dichten dat hij achterlaat. En daarmee redden ze het nog niet, hij is onvervangbaar. Karel is namelijk de smaakmaker van Univeler. Wat hij doet, kan niemand. Zo simpel is het. Acht van de tien producten die wij dagelijks gebruiken, hebben we aan Karel te danken. Hagelslag, deodorant, leverworst, chips, shampoo, negerzoenen (alles waar chocola in zit), boenwas, tissues (die mogen nergens naar ruiken en dat is ook een geur), ijs, bak- en braadvet – met bijna alle geuren en smaken heeft Karel zich bemoeid. En, hij zit er nooit naast. Als Karel in de testfase zegt dat iets goed is, gaat er in de directiekamer onmiddellijk een fles champagne open omdat de Univelerbazen weten dat het product straks niet aan te slepen zal zijn.

Dat succes, de wetenschap dat hij het altijd bij het rechte eind heeft, maakt hem soms onuitstaanbaar. Niettemin is iedereen dol op hem en dat is opmerkelijk, want Karel is niet aardig. Hij is ook niet onaardig, hij is simpelweg iemand op wie kwalificaties als aardig, lief, attent of leuk niet van toepassing zijn. Karel is, en zo neem je hem. Of niet. Vriendschappen en relaties, zo daar van zijn kant al sprake van is, gaan op zijn voorwaarden. En het gekke is, mensen pikken dat van hem. Dieren ook: mijn afstandelijke kat volgt hem als een hond.

Bij zijn aanstelling kreeg Karel de titel van chief executive en nog zo’n soort woord mee. Dat weigerde hij en toen ging het nog bijna fout. Want wat Karel voorstelde, dat kon niet, vonden vooral de hoge heren. Bij een multinationale onderneming zijn functienamen in het Engels, punt. Toen Karel liet weten dat hij de geachte aanwezigen hartelijk dankte voor hun belangstelling, maar dat hij zich genoodzaakt zag van de betrekking af te zien, had hij een dag later een kamer, een laboratorium en vijfhonderd visitekaartjes waarop de titel ‘Smaakmaker’ prijkte.

Diezelfde avond kwam hij me zo’n kaartje brengen. Het was de eerste en enige keer dat ik trots van zijn gezicht heb kunnen lezen. Ik weet dat hij trots op mij was toen ik mijn zwemdiploma’s haalde terwijl hij aan de kant stond (Karel is tot op de dag van vandaag bang voor water), maar trots op zichzelf was hij bij mijn weten niet eerder. We zijn samen naar oom Willie gegaan, die is per slot van rekening de echte smaakmaker.

Gerekend naar geldende maatschappelijke maatstaven is oom Willie onaangepast. Hij heeft nooit een baan gehad, leest geen kranten, kijkt geen tv, houdt zijn huis niet al te schoon, en is ervan overtuigd dat alle mensen te vertrouwen zijn. Tot aan zijn AOW trok hij eens in de zoveel maanden een week of vijf uit voor het schrijven van een roman in het hunker- en smachtgenre. Dat deed hij staand, net als Hemingway, aan een speciaal door hemzelf getimmerd, kathederachtig tafeltje in de keuken. Daar leefden wij van.

Het was oom Willie die Karel heeft leren proeven en ruiken, dat wil zeggen: na de val heeft hij hem geholpen om die almaar sterker wordende zintuigen te kanaliseren en te gebruiken. Oom Willie bekwaamde zich in gebarentaal en vertelde Karel door de jaren heen wat hij wist, en dat was veel. Want niet alleen was hij al een professionele amateurkok decennia voor het evangelie volgens Jamie Oliver, Nigella Lawson, Herman den Blijker en al die andere culipredikers tot ons kwam, oom Willie heeft ook alles gelezen wat er is geschreven over voedsel, kruiden, ingrediënten en bereidingswijzen. Wij zijn opgegroeid in een weelde van eten. Noem het op en we hebben het voorgeschoteld gekregen. Bereid door de beste chef die ik ken. Zoals ik al zei: oom Willie is de echte smaakmaker. De titel op Karels visitekaartje is dan ook een hommage aan hem.

Iets meer dan een jaar geleden heeft oom Willie iemand om zeep geholpen. Tot onze totale verbijstering mag ik wel zeggen, want je kunt je geen zachtaardiger, vredelievender mens voorstellen dan hij. En toch is het gebeurd, op een dinsdagavond. Het slachtoffer was de klusjesman die oom Willie regelmatig inhuurde.

Omdat hij zelden schoonmaakt (op de keuken na, daar kun je letterlijk van de grond eten), liet oom Willie het huis één keer per jaar witten en zo nodig opnieuw behangen. Dan kwam Leo met een paar mannetjes en na een week was het overal stralend wit en fris.

Leo was een lul. Hij werkte al jaren bij oom Willie, die hem meer betaalde dan hij elders kreeg, ik geloof zelfs bijna het dubbele en toch waren er altijd dingetjes verdwenen als hij was geweest. Bovendien vertelde Leo de wildste verhalen over oom Willie. Karel en ik vonden allang dat hij een andere klusser moest zoeken, oom Willie wilde daar niet van weten. Aanvankelijk waren het domme verzinsels die bovendien door niemand werden geloofd, maar opeens had Leo getwitterd dat oom Willie een kinderpornoleverancier was en er zelf pedofiele praktijken op na hield. Leo kon dat weten, hij was immers een van de weinige mensen die bij hem over de vloer kwamen. Leo twitterde oom Willie aan flarden.

Dat vertelde oom Willie toen ik hem die dinsdag totaal overstuur aantrof op mijn stoep. Een dag later zat hij in voorlopige hechtenis. Ik sla mezelf nóg voor m’n kop dat ik me heb laten overhalen om met hem naar Leo’s huis te gaan, in plaats van naar de politie. Maar het is gegaan zoals het is gegaan en daarom is er gebeurd wat er is gebeurd.

Ik was alweer teruggelopen naar de auto die aan de overkant stond geparkeerd, want er viel geen zinnig woord te wisselen met Leo. De man was te stom om in hele zinnen te spreken, en bovendien ladderzat. Oom Willie wilde alleen maar weten waarom. Ik hoor hem nog die vraag stellen, steeds opnieuw. Hij had natuurlijk in de verste verte niet de bedoeling om Leo iets aan te doen, dat ging eigenlijk vanzelf. Oom Willie had het uiteindelijk opgegeven en liep huilend naar de auto. Leo wist niet hoe hij het had – een man van bijna tachtig in tranen. Dat moest hij nog even uitmelken. Op een dronkenmansdrafje kwam hij achter oom Willie aan en begon hysterisch te lachen. Hij gilde het uit van de pret. Oom Willie bleef staan, draaide zich om en gaf hem een zetje in de richting van zijn huis. Meer niet. En dat was dat. Ik heb het zelf gezien, en er waren meer ooggetuigen. Leo viel om en kwakte op de stoeprand. ‘Knap’, zei zijn nek, en dood was Leo de Lul.

Oom Willie zit in de Scheveningse gevangenis een straf uit van twee jaar. De rechter heeft zo mild hij kon gevonnist, desondanks kan het voor oom Willie op zijn leeftijd levenslang betekenen.

Karel heeft nog overwogen om niets tegen oom Willie te zeggen over zijn ziekte, maar we waren het er snel over eens dat dat geen zin had. We bezochten hem de dag nadat de uitslagen van het lab waren gekomen. Hij wist meteen dat er iets aan de hand was, zei hij, omdat we zo druk tegen elkaar aan het gebaren waren over niets. We hebben het er die ene keer over gehad, en daarna nooit meer. Elke week zoeken we hem op, altijd op zaterdagmiddag. Vanuit ons nieuwe appartement kunnen we het lopen, althans, ik loop en Karel rijdt naast me op zijn scootmobiel. In de bezoekersruimte spreken we in onze stille taal, vaak over eten. Soms maak ik tekeningen, van hen, of van iets waarover zij van gedachten wisselen, voor in oom Willies cel. Als wij er niet zijn, werkt hij aan een nieuw boek. Toen Karel en ik nog thuis woonden, las hij ’s avonds na het eten in gebarentaal voor wat hij die dag geschreven had. Over dit boek laat oom Willie niets los, behalve dat het over een vliegenier gaat. Op de dag dat hij de gevangenis verlaat, moet het af zijn en pas dan mogen wij het lezen.

Gisteravond lag Karel op zijn ligbed op het balkon naar de lucht te kijken, vuisten als kokertjes voor zijn ogen. Juist door het beeld van de kinderen die we waren, drong het tot me door hoe ziek hij is. Hoe raar het ook klinkt, leven met een terminale patiënt went ook. Ik vergeet vaak dat er iets op de loer ligt, omdat ik nogal goed ben in doen alsof het er niet is. Maar nu stond ik er voor het eerst bij stil dat Karel nooit meer ergens anders zou wonen. Die gedachte vond ik beklemmender dan de wetenschap dat oom Willie nog bijna een jaar achter de tralies moet doorbrengen.

Karel heeft dat gevoeld, want na een minuut of wat gebaarde hij geruststellend dat hij niet zou gaan voordat hij oom Willies boek gelezen had. Ik zag aan zijn handen dat hij loog.