Marianne Fredriksson

Als vrouwen wijs waren

Beschouwingen

Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Om kvinnor vore kloka skulle världen stanna, verschenen bij Wahlström & Widstrand, Stockholm 1993

Oorspronkelijke tekst © Marianne Fredriksson, 1993

Published by agreement with Bengt Nordin Agency, Sweden

Eerste Nederlandstalige uitgave © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus bv, Breda 1998

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Aftonbladet/ Sunshine

isbn 978 90 445 2632 5

nur 745

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tiende druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

De zelfstandige mens

In de kranten lees ik over die verwende Zweden, die door de welvaartsstaat overbeschermd zijn. Ze moeten leren hun verantwoordelijkheid te nemen en baas te worden over hun eigen leven, wordt er gezegd.

Daardoor moet ik denken aan mevrouw Niklasson, die liever dood zou zijn gegaan dan naar de bedeling. Maar zij hoorde dan ook thuis in een tijd waarin Schaamte regeerde en Schuld nog een luxe was die alleen de bovenste lagen van de bevolking zich konden permitteren.

Niemand noemde haar ooit anders dan mevrouw Niklasson. Ik realiseer me nu opeens pas dat ze ook een voornaam moet hebben gehad, maar zelfs mijn grootmoeder, die haar buurvrouw en vriendin was, gebruikte die niet.

Het was mijn grootmoeder die mij het bijzondere verhaal van mevrouw Niklasson vertelde.

Ze waren allebei weduwe en woonden eind jaren twintig muur-aan-muur in Göteborg, in een lage flat die dateerde uit de vorige eeuw. Ze deelden hun trapportaal, maar hadden ieder hun eigen appartement.

Toen grootvader overleden was, was grootmoeder naar de stad gekomen. Ze had vier kinderen, kreeg een baan als wasvrouw in een ziekenhuis en net als veel andere vrouwen in die tijd slaagde ze erin haar kinderen zelf groot te brengen. Nu was wat haar betreft het ergste achter de rug, want de jongens waren inmiddels ook aan het werk en konden bijdragen in het onderhoud.

Maar mevrouw Niklasson zat nog midden in de moeilijkste periode, alleen, met kleine kinderen. Het was nog maar drie jaar geleden dat haar man was gestorven. Misschien overleed hij na een ongeluk in de haven, misschien was het gewoon tuberculose – in ieder geval stierf hij twee dagen nadat zijn jongste kind werd geboren. Het was een meisje, en vóór haar hadden de Niklassons vlak na elkaar twee jongens gekregen.

Gelukkig kon mevrouw Niklasson naaien. Zij en de kinderen namen hun intrek in de keuken en de woonkamer werd naai- en paskamer. Omdat ze netjes werkte en zich bescheiden liet betalen, lukte het haar net om geld voor de huur en de pap bijeen te sprokkelen. Tenminste het grootste deel van het jaar.

Op een dag begon mevrouw Niklassons buik te groeien. Er werd flink over gekletst in hun flat en rond de binnenplaats, maar grootmoeder smoorde dat in de kiem. Ze zei dat mevrouw Niklasson geen tijd had om het met een kerel aan te leggen. En bovendien had ze ook helemaal geen interesse in die richting.

Tegen mevrouw Niklasson zei grootmoeder dat ze naar de dokter moest gaan.

Nu was mevrouw Niklasson het soort mens dat geen vertrouwen had in welk gezag dan ook, en al helemaal niet in dokters. Bovendien had ze net als iedereen gehoord over De Slager, de arts die de zorg had voor hun flats en die zijn bijnaam niet zonder reden had gekregen. Dus stelde ze het bezoek uit en groeide haar buik.

Ten slotte zag die magere bonenstaak eruit alsof ze een voetbal had ingeslikt, zei grootmoeder.

Maar pas toen haar buik zo veel pijn deed dat ze er niet meer van kon slapen, begon ze een bezoek aan de dokter te overwegen. Wat de doorslag gaf, waren haar bloedingen; met haar eeuwige menstruaties vloeide al haar energie uit haar weg.

Urenlang moesten ze wachten in het ziekenhuis en als grootmoeder er niet bij was geweest, was mevrouw Niklasson vast weer weggegaan. Want zoals ze zei: wie kan er in godsnaam hier zo lang zitten te niksnutten, wanneer thuis het werk zich opstapelt?

Vijf kronen kostte het, veel geld voor iemand als mevrouw Niklasson. Voor dat bedrag onderzocht De Slager haar. Hij schudde zijn hoofd en verkondigde dat het kanker was en al veel te ver heen. Ze moest maar naar huis gaan en zich op de dood voorbereiden, zei hij.

Dus ging ze naar huis en schreef een brief aan haar vader, een krenterige boer op een boerderijtje in de provincie Halland. Ze snapte wel dat hij het een hele belasting zou vinden, schreef ze. Maar er was geen andere uitweg; hij moest voor de kinderen zorgen. De jongens zouden algauw groot genoeg zijn om hun steentje bij te dragen, schreef ze.

De kinderen jammerden; ze waren bang voor hun grootvader. Ze troostte hen niet; ze zei dat het hemd nader was dan de rok en ook al moesten ze dan genadebrood eten en hard werken op de boerderij, dat was altijd nog te verkiezen boven het weeshuis. En ze zei dat iedereen zijn lot moest dragen en dat hoe eerder je leerde je daarin te schikken, hoe beter het was.

Vervolgens ging ze met haar blikken trommel naar de buurvrouw. Het was een sigarendoos, die ze onder haar hoofdkussen bewaarde en waarin haar spaargeld zat. Driehonderd kronen had ze opzij gelegd, kwartje voor kwartje.

Het geld moest voor haar begrafenis gebruikt worden, want niets was belangrijker dan fatsoenlijk in de grond komen. Dat vereiste, onder veel meer, dat de kinderen fatsoenlijke rouwkleding kregen. Dus legde ze een paar tientjes apart, nam de kinderen de maat en berekende zo zuinig mogelijk hoeveel stof en geld ze nodig had, waarna ze grootmoeder de stad instuurde om zwarte wol te kopen.

De daarop volgende maand zat mevrouw Niklasson in bed, geplaagd door bloedingen en pijn, te naaien. Het ene rouwkostuum na het andere kwam klaar en werd aan de muur gehangen. Ze besteedde vooral veel zorg aan de jurk van het meisje – smockwerk aan het lijfje en een klokkend rokje. De buurvrouwen zeiden dat die jurk haar meesterwerk was.

Toen ook dit kledingstuk aan de muur kon worden gehangen, verschoonde mevrouw Niklasson haar bed en bereidde ze zich erop voor te sterven. Ze hadden afgesproken, zij en grootmoeder, dat ze op de muur zou kloppen als het zover was. Grootmoeder zou dan de kinderen ophalen, in bed stoppen en teruggaan naar mevrouw Niklasson om haar bij het doodgaan te helpen.

En op een nacht tegen twaalven werd er geklopt. Grootmoeder stak het trapportaal over, mevrouw Niklasson nam kort afscheid van haar kinderen en spoorde hen aan om nooit te vloeken of te liegen en altijd schoon ondergoed te dragen. Toen de koters in het appartement van de buren ondergebracht waren, begon grootmoeder te denken dat dat sterven toch wel erg veel van een bevalling weghad. Mevrouw Niklasson perste onder helse pijnen en tegen vier uur ’s ochtends baarde ze een klomp zo groot als een kool. Grootmoeder pakte hem in in een krant en ging koffiezetten. Mevrouw Niklasson dronk ervan en kreeg weer wat kleur op haar wangen. Ze sliep een poosje en toen het licht werd stond ze op om de sporen van de bloederige nacht op te ruimen.

Tegen de middag ging ze met haar in de krant verpakte kool naar de dokter. Het was een cyste, zei hij en hij betaalde haar haar vijf kronen terug, wat hem in hun flat een zeker aanzien gaf. Hij ging er weliswaar gewoon mee door om zonder verdoving zijn mes te hanteren, maar hij was toch een fatsoenlijke vent, zo zei men.

Vervolgens leefde mevrouw Niklasson, gezond en wel, tot ze negentig was. Maar haar leven lang droeg ze een zorg mee. Die betrof het rouwjurkje; dat rouwjurkje dat zo mooi was. Er gingen bij hen in de buurt genoeg mensen dood, dus de begrafeniskostuums van de jongens wist ze te verkopen. Maar er werd maar geen klein meisje vader- of moederloos.

En de jaren gingen voorbij en de jurk bleef daar maar hangen.

Ten slotte kwamen de welvazart en de inentingen en de hygiëne, en die boorden al haar hoop de grond in. Jonge ouders hielden op met doodgaan. En verder maakten de mensen zich niet langer druk om hun begrafenis. Grootmoeder en mevrouw Niklasson hadden het daar vaak over, hoe gek het was dat als de mensen een beter leven kregen ze zich van de dood niks meer aantrokken.

Na verloop van tijd kreeg ze aow. Haar kinderen zeiden dat het de enige keer was dat ze haar hadden zien huilen. Van blijdschap, dachten ze, en blij was ze ongetwijfeld. Maar tegen grootmoeder zei ze dat ze zich schaamde, dat het een schande was om geld te ontvangen dat ze niet zelf had verdiend.

Bijna zestig jaar na de wonderbaarlijke genezing van mevrouw Niklasson werd het rouwjurkje met smockwerk en al in haar eigen kist gelegd, boven op het doodskleed.

De sergeant-majoor

De zomer gaat aan mijn raam voorbij en kijkt me verwijtend aan. Ook dit jaar heb ik geen tijd voor hem gehad. Ik heb een paar rondjes door het bos gelopen toen de bosanemonen hun kanten patronen langs de paden uitspreidden en ik ben een keer een avond buiten geweest om de honinggeur van de bloesem van de esdoorn op te snuiven. Maar de prunus heb ik gemist en toen de seringen in bloei stonden, was ik op een conferentie midden in de stad. En het heeft geregend; de poes kwam binnen met regenwormen in haar bek, maar ik ben niet naar buiten gegaan om de geur van de vochtige aarde in me op te nemen.

En nu is het gefluit van de vogels verstomd. Hebben ze het afgelopen voorjaar wel gezongen? Jazeker, ik weet nog dat ik op een avond een merel heb gehoord, toen ik onder de grote es stond te lijden aan een slecht geweten.

Nu het hoogzomer is, zit ik hier met een bijna dodelijk verlangen naar de zomer; gauw, al zo gauw is die zomer weer voorbij en ik moet hem nog zien, voelen, ruiken, horen. Maar wie denkt zal niets ervaren, dat is bekend. Onze zintuigen laten zich niet commanderen. De beleving is er alleen voor degene die in staat is te zijn als een kind: hier, op dit moment, open en zonder verwachtingen.

Overal zie ik mensen foto’s maken. Ik denk dat ze lijden aan dezelfde ziekte als ik. Ze ervaren niets en daarom moeten ze foto’s verzamelen die hun straks in de winter het zomergevoel moeten geven. Herinneringen worden dat genoemd. Het is gek.

Nu wordt het ’s avonds al vroeger donker en de zomer buiten voor het raam wordt steeds verdrietiger. Hij heeft zijn best gedaan, een overvloed aan leven en energie geschonken, aan groen en geuren en bloemen. Maar ik had geen tijd voor hem.

Hoe is dat zo gekomen? Tijdens de warme zomernachten bekijk ik die vraag van alle kanten en af en toe krijg ik een antwoord. Rare antwoorden, zoals bijvoorbeeld dat mijn verlies te maken heeft met mijn pas verworven vrijheid!

Vroeger had ik vakantie. Samen met andere vermoeide loonslaven werd ik in de groene wei losgelaten met het volste recht om te genieten en te luieren.

Tegenwoordig ben ik mijn eigen werkgever en die vindt nooit dat ik het verdiend heb om vrij te zijn.

Ik herinner me de laatste jaren dat ik een vaste aanstelling had. Hoe ik het meer en meer als een schending begon te voelen dat iemand anders mijn tijd kon kopen. Mijn leven, zoals ik het op melodramatische momenten uitdrukte. Dus nam ik uiteindelijk het ijzingwekkende besluit: vaarwel dwangbuis en zekerheid, doei achturige werkdag, vast salaris, gebondenheid en onvrijheid.

Nu, potverdorie, zou ik mijn eigen baas worden.

En ik heb er geen spijt van; dat is het niet. Het is alleen zo dat de werkgever die ik gekregen heb, net zo wreed is als een Engelse textielfabrikant ten tijde van het liberalisme van de Manchester school. Geen vakbond ter wereld zou zijn praktijken accepteren. En ik kan ook niet boos op hem worden vanwege het voortdurende, onbetaalde overwerk en al zijn onredelijke eisen die dag en nacht doorgaan. En waar moet je met je woede naartoe, als er geen persoon in de functie van onmenselijke chef met idiote ideeën en belachelijke productiviteitseisen in de buurt is? U hebt er geen idee van hoe moeilijk het is om zonder zondebokken te moeten leven.

Het begon er na een paar maanden van vrijheid al mee dat ik een onbestemd gevoel van verlangen had naar een weekend. Iedereen die ‘werkt’ weet immers hoe het is; hoe het vrijdagmiddaggevoel zijn licht al vooruitspreidt over de donderdag: morgen, eindelijk.

Thuiskomen, de welverdiende borrel voor het weekend. Zaterdagochtend: slapen, eindelijk uitslapen, langzaam opstaan, wat aanklungelen, even de tuin in, zaterdagavond een feestje en dan op zondag een lange wandeling in de natuur.

Niet? Zo is het toch? Mijn gevoel weet het nog, bijna absoluut zeker.

Maar nu is al mijn tijd vrij en dan bestaat er geen vrijheid meer.

Soms zweeft het me voor de geest dat ik een structuur voor mijn werk moet vinden, net zo vastgelegd en bepaald alsof het een overeenkomst tussen de vakbonden en de werkgevers is. Maar dan realiseer ik me dat ik die al heb: structuur, discipline en regelmaat. Ik zit elke ochtend om acht uur achter mijn computer, mijn roman groeit volgens plan en ik neem een lunchpauze zoals je hoort te doen en de middag besteed ik aan correctiewerk. Ik doe mijn portie, iedere dag, maar het is nooit genoeg.

Het is belachelijk. Zonder dat ik me ervoor schaam, kan ik me nog dagen herinneren dat er op mijn ‘echte’ werk bijna niets uit mijn handen kwam. Dat gaf soms een beetje een gevoel van onvrede maar wanneer het vijf uur was, was dat gevoel als sneeuw voor de zon verdwenen en je ging naar huis, naar je welverdiende rust.

Dan had je namelijk je vrijheid verdiend. Je had het recht om te doen waar je zin in had, aanlummelen, genieten van de zomer. En lezen. Mijn huidige werkgever wordt gek als ik een boek dat niet bij mijn werk hoort zelfs maar aanraak. En met hem proberen te praten helpt niet.

‘Zeg, luister eens’, zeg ik weleens tegen hem, maar verder kom ik nooit. Hij begint te brullen en ik ben bang voor boze mannen. Want het is een man, dat staat vast. Was het niet Göran Palm die een gedicht schreef over de sergeant-majoor in onszelf? Zei hij niet iets over hoe je die brulaap stil kon krijgen? Ik moet dat boek eens opzoeken. Maar nu niet. Geen tijd.

‘De beste bode is de man zelf’, zei mijn moeder wanneer ze me de keuken uitstuurde en zelf het schillen van de aardappels overnam. Dus een goede huisvrouw ben ik niet geworden en dat is best jammer. Misschien had ik wat prestatiedwang kwijt kunnen raken met schoonmaken.

In mijn jeugd was er niemand die zei dat je zelf je ergste werkgever bent. Dat zullen ze bij mij thuis, waar iedereen in loondienst werkte en droomde van ‘eigen baas worden’, wel niet geweten hebben.

Op een ochtend ontplofte ik bij het lezen van de tekst op een pak melk. ‘Voor ons allemaal is hier op aarde een tijd opzij gezet (?). Niemand weet eigenlijk hoe het zo ontstaan is of waarom wij leven, maar we hebben een leven en een werkelijkheid om ons heen waar we ons alleen maar van hoeven te bedienen. We moeten dankbaar zijn en alles wat we gratis krijgen aannemen.’

Ja, zo staat het er. En zo simpel is het eigenlijk ook, in wezen.

En het komt er allemaal op neer dat we lief moeten zijn voor elkaar: ‘Een vriendelijk woord kan een hele dag goedmaken.’

‘Zeg een vriendelijk woord tegen me en maak mijn dag goed’, sis ik tegen mijn man, die mij verbouwereerd aankijkt en vraagt waarom mijn dag goedgemaakt moet worden.

‘Omdat mijn tijd opzij is gezet’, zeg ik, terwijl ik naar het pak melk wijs.

Hij grinnikt en zet de melk terug in de koelkast. Daarna wijst hij er fijntjes op dat mijn boek groeit op de harde schijf. Dat ik columns en artikelen op tijd inlever. Dat ik het me kan veroorloven om veel opdrachten te weigeren en dat ik dat ook doe. En ten slotte dat je met mij helemaal geen medelijden hoeft te hebben.

Die dekselse vent heeft gelijk, dat is nog het ergste.

Toch staat de zomer voor mijn raam en kijkt mij verwijtend aan. En wanneer ik me af en toe toch heel even losruk om hem op te zoeken om tenminste hallo te zeggen, hebben we geen contact. De zomer neemt geen genoegen met oppervlakkige ontmoetingen; hij wil de tijd hebben, hij moet kalm en behoedzaam worden benaderd door mensen die hun handen vrij hebben en rust in hun gemoed.

Binnenkort ben ik klaar met mijn boek! Dan! En volgende zomer zal ik …!

Het leven is kort, maar vrijheid bestaat.

Zo is het toch?

De angst van mannen en de razernij van vrouwen

‘Het vrouwelijk weke in het gemoed der mens/zal de wereld gaan bekeren …’ dichtte de schrijver Verner von Heidenstam. En dat kon hij rustig doen, want in zijn wereld was er nog geen mens die het woord emancipatie in de mond nam.

Tegenwoordig hebben ze het wat moeilijker, de mannen die aan de macht zijn en die zich over de kracht van vrouwen uitspreken. Toch heb ik de indruk dat ze dezelfde denkfout maken.

Enige tijd geleden sprak ik met een politicus die sterk beïnvloed is door het denken van Jung. (Jazeker, zulke politici zijn er.)

Hij zei: ‘De grote dieren in de grote diepten keren zich nu om. Het vrouwelijke principe gaat het overnemen.’

En ik vroeg: ‘Wat betekent dat?’

En hij antwoordde: ‘Zorg, zachtheid, rekening houden met elkaar, zorgvuldig met je middelen omspringen.’

Ik was zo geroerd dat een Zweedse minister op deze manier dacht, dat het even duurde voordat ik de respectloze gedachte durfde te denken: hij heeft het over de maagd Maria.

We denken allemaal volgens de mythe waarin we leven. En sinds we onze heksen verbrand hebben, is er in de vrouwelijke mythe alleen maar plaats voor de goede moeder, de lieftallige Maria. Ze zit stevig verankerd in onze Zweedse harten – ondanks Luther en de ontkerstening. Ik kan het weten, want ik schreef toevallig een keer een artikel waarin ik me terloops en met betrekking tot Maria afvroeg waarom dit archetype van de Onschuld in onze cultuur verbonden is met vrouwelijke seksuele onervarenheid.

Dat had ik niet moeten doen. Want de bliksem sloeg in en het regende woedende brieven en telefoontjes. En denk niet dat het alleen maar vertegenwoordigers van de hemel waren die hun gram over mij uitstortten, nee, nee. Onze lutherse geestelijkheid hield zich in grote trekken rustig. Nee, degenen die het kwaadst waren, waren de zogenoemde gewone vrouwen, die zich gekwetst voelden door mijn onvoorzichtige uitlatingen.

Zo leerde ik dus dat vrouwelijkheid in onze cultuur in feite identiek is met moederlijkheid. Of zoals hij het onder woorden bracht, de minister: met ‘zorg, zachtheid, rekening houden met elkaar, zorgvuldig met je middelen omspringen’.

En natuurlijk is dat waar. Al die toewijding van vrouwen aan hun man en kinderen, die geduldige volharding in dienst van de familie is zeker een bindende factor in de wereld.

Maar dat is niet de hele waarheid.

Er wordt steeds vaker gesproken over de verandering van het paradigma in onze tijd. Er zijn mensen die net als de minister beweren dat De Grote Moeder terugkeert. En misschien keert het tij inderdaad, misschien komt er wel meer ruimte voor het vrouwelijke principe.

Maar wie is zij dan, die Grote Moeder?

We weten niet zoveel over haar. En wat wij uit de duisternis der eeuwen kunnen vermoeden, wordt gekleurd door de joods-christelijke mythe die de vrouw weinig ruimte geeft. Vanaf het boek Genesis, waarin Adam de wereld benoemt, de dieren en heel de natuur namen geeft zonder met zijn vrouw te overleggen, is de wereld die door de taal gebouwd wordt het domein van de man geweest. Pas na een paar eeuwen werd de kerk gedwongen een plaats in te ruimen voor de vrouw, voor de Maria van de zachtheid en de onschuld.

Maar zij lijkt niet erg op de oude godinnen, op Innana van de Soemeriërs, Isis van de Egyptenaren of Artemis van de Efeziërs. En ik denk dat het absurd is om Maria’s onschuld met De Grote Moeder te gaan vergelijken. Want zoveel weten we wel van die Grote Moeder, dat Zij heerste over dood en opstanding, duisternis en magische krachten. Ze bestuurde haar wereld met in de ene hand de dood en in de andere het leven; ze was op een mysterieuze en geweldige manier verantwoordelijk voor de vruchtbaarheid van de aarde, de dieren en de mensen.

De heerseres van de onderwereld, die kennis bezat van de achterkant van de maan en die de draden twijnde die het leven bepaalden, bestaat in onze verbeeldingswereld niet meer. Ze is verbannen naar het onderbewuste. En vandaaruit bestuurt zij de angst en verachting van mannen voor vrouwen. En de razernij van vrouwen/moeders over het gebrek aan evenwicht in onze cultuur.

Vader Zon en Moeder Aarde zijn niet langer in samenspel. En net als de oude Chinezen geloof ik dat het lot van de wereld afhangt van dat samenspel, van die balans tussen het mannelijke yang en het vrouwelijke yin.

Laten we dat Chinese beeld eens wat nader bekijken: het mannelijke denken, yang, is intellectueel en analytisch; de mannelijke tijd is lineair en historisch en mannelijke eigenschappen zijn energie en activiteit, maar ook wreedheid en meedogenloosheid. En de symbolen zijn de zon, de dag, het licht, rechts, boven …

Yin, het vrouwelijke, heeft andere kwaliteiten. Het denken is meer proefondervindelijk, vormend en staat meer open voor het ongrijpbare, magische en mystieke. De vrouwelijke tijdsopvatting is niet-lineair, tijdloos en eeuwig. Vrouwelijke eigenschappen zijn ontvankelijkheid, begrip en warmte, maar ook onderwerping en tiranniek en manisch gedrag. En de symbolen zijn de aarde, de duisternis, de maan, de kom, ruimte.

Denk niet dat deze zienswijze typisch Chinees is. In alle oude culturen vinden we in grote trekken dezelfde definities en dezelfde symbolen voor mannelijk en vrouwelijk terug. En denk ook vooral niet dat wij in ons verlichte Westen dat grondpatroon ontgroeid zijn. Ook bij ons wijzen alle studies over kinderen die met blokken spelen uit dat jongens torens bouwen terwijl meisjes de blokken in een cirkel leggen en ruimte scheppen.

En als we onze samenleving vanuit het Chinese yin-en-yangperspectief bekijken, is het duidelijk dat de balans slecht is, dat het mannelijke, rationele, lineaire, actieve en effectieve, helemaal de overhand genomen heeft. Wie maakt zich druk over kennis uit ervaring als er computers zijn?

‘Het overschatte verstand heeft dit gemeen met totalitaire staten dat onder zijn heerschappij het individu verschraalt’, schrijft Jung. Woorden om eens over na te denken.

Maar De Grote Moeder, Zij die oeroud en krachtig is. Waar is Zij gebleven?

Ik denk dat zij toch nog tamelijk onbeperkt heerst in dat wat tegenwoordig met een inadequate uitdrukking de kleine wereld wordt genoemd. Ik zal nog een citaat van de oude, wijze man uit Zwitserland gebruiken: ‘De zoon zal zijn vader gaan zien door de ogen van zijn moeder, omdat het de moeder is die de basis legt voor de ontwikkeling van zijn gevoel. Daardoor zal de zoon zijn eigen mannelijkheid met vrouwelijke ogen bekijken.’

Denk daar eens even over na en bedenk hoeveel verachting voor mannen er bestaat bij moeders/vrouwen. Mannen worden nooit volwassen, je kunt ze niet vertrouwen, ze nemen hun verantwoordelijkheid niet, je kunt niet met hen praten …

Tegenwoordig zit er een hoop teleurstelling in de manier waarop mannen vrouwen bekijken en andersom. Die vindt zijn weerslag in het individuele leven van mannen en vrouwen, in verbittering, ruzies en echtscheidingen. In welke mate dat afhangt van het feit dat wij hebben geleerd dat wij in wezen gelijk zijn en onze verbondenheid kunnen baseren op het feit dat we elkaar volkomen begrijpen, weet ik niet. Maar misschien zouden we meer begrip voor elkaar kunnen opbrengen en zou onze teleurstelling minder groot zijn als we de verschillen zouden erkennen.

Maar wij zijn toch allemaal mensen, zegt u misschien. Dat is een moreel hoogstaand standpunt dat, zoals zo veel van dergelijke standpunten, de ogen sluit voor de problemen; problemen die bestaan op een ander vlak, op een dieper liggend en veel primitiever niveau dan het niveau dat we kunnen wegen en meten.

Op dat diepere niveau zijn de seksen niet cultureel beïnvloedbaar; ze zijn zoals ze zijn.

Laten we het eens hebben over de liefde tussen man en vrouw. Want het is hier, op het terrein dat het meest in de privé-sfeer ligt, dat de verschillen het duidelijkst en de ergernissen het grootst worden.

Ik wil niet

zo ontzettend blij zijn

wanneer ik je stem hoor

je stem die zo veel meer

belooft dan hij kan houden.

Ik wil niet

in mijn hart geraakt worden

door de stomme smeekbede van jouw hulpeloosheid

en door jouw lach

die snel uitwist

wat je nooit hebt gezegd.

Ik wil niet

de bedelares van een bedelaar zijn …

Dit gedicht vind ik in de bundel De glimlach van Jeruzalem van Cordelia Edvardson. Het is een verzameling liefdesgedichten die je recht in het hart raakt. Het is de verklaring van een vrije, zelfstandige vrouw, een buitenlandse correspondente op een van de zwaarste plekken ter wereld. Maar ondanks alles eindigt haar gedicht zo: ‘Ik wil, liefste/ik wil.’

Geeft het de gespletenheid van vrouwen in onze tijd weer? Is het een lied over de onmogelijkheid van de liefde?

De laatste decennia hebben vrouwen bewezen dat ze het kunnen, dat ze net zo doortastend en intelligent zijn als mannen. Vrouwen hebben het werkende bestaan veroverd, en daarmee is een grote overwinning behaald. Maar die verovering is totstandgekomen op de voorwaarden van het patriarchaat; vrouwen zijn gedwongen om te worden als mannen. Het klinkt paradoxaal, maar soms denk ik weleens dat de bevrijding van vrouwen extra kracht heeft gegeven aan het mannelijke denken en aan de eenzijdige manier waarop het Westen met de wereld en de werkelijkheid omgaat.

Maar zoals altijd is er ook nu een compenserende kracht: steeds meer mannen durven voor de waarden van het matriarchaat uit te komen.

En niet alleen zoals die door Maria worden gesymboliseerd.

In de heidense tijd in ons land, ver voor het tijdperk van de lieftallige maagd, was de heilige bron van al het leven te vinden aan de wortel van de wereldboom Yggdrasil. Dat was de Bron van Urdr. Daar woonden drie vrouwen: Urdr, Verdandi en Skuld, en vandaaruit beschikten zij over het lot van ieder mens.

Maar hun voornaamste taak was het om water over de wortels van de wereldboom te gieten wanneer deze door de draak beschadigd was.