Aad van den Heuvel

De president

Uitgeverij De Geus

breda 2013

© Aad van den Heuvel, 2013

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Getty Images/Christopher Scott

isbn 978 90 445 2637 0

nur 305

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

verleden

1

Het was op het heetst van de dag toen we de dichte jungle verlieten om de savanne over te steken. Honderd haveloos geklede en slecht bewapende rebellen samen met hun commandant en vijf uitgeputte buitenlanders. De onafzienbare vlakte, begroeid met hoog, geel gras en talloze weerbarstige doornige struiken, trilde in de hitte. We moesten naar de andere kant van de vlakte om de veilige jungle langs de Narinarivier te bereiken. De leider van de expeditie had gezegd dat deze oversteek ons ongeveer drie uur zou kosten. Het was het gevaarlijkste deel van onze mars door het oerwoud.

De soldaten van de koloniale bezetters waagden zich niet in dit gebied. Maar overdag, meestal tussen tien en vier uur, bombardeerden ze vanuit de lucht met grote regelmaat iedereen van wie zij vermoedden dat ze tot de aanhang van de rebellen behoorden. In deze gele, vlakke braadpan waren we een wel heel makkelijke prooi voor hun vliegtuigen.

Voor de vijandelijke troepen het platteland waren ontvlucht hadden ze overal mijnen achtergelaten. Dat was de reden dat we de savanne bij daglicht moesten oversteken. Het gaf de mannen die ons voorgingen de mogelijkheid om de explosieven tijdig te ontdekken en te markeren. Maar nu, drie uur in de middag, was de vijandelijke luchtmacht voorlopig ons grootste probleem. Ik droeg een hemd met lange mouwen, een lange broek en laarzen als bescherming tegen doornstruiken en slangenbeten. We waren voorbereid op een zware tocht, maar dat het een ware dodenmars zou worden, had ik niet kunnen vermoeden. Daar hadden de vertegenwoordigers van de vrijheidsstrijders niets over gezegd. Nee, echt moeilijk zou het niet worden en risico’s waren er praktisch niet. Verdomde oplichters, maar toch begreep ik ze. De opstandelingen hadden journalisten nodig om de wereld te informeren over hun bittere strijd tegen een van de laatste koloniale overheersers. Dat daarbij het gevaar dat de verslaggever zou lopen wat gebagatelliseerd werd, was deel van het spel. De collega’s die ook aan deze lange mars deelnamen waren een jonge Britse journaliste, een uiterst militante Amerikaanse actievoerder en een Franse cameraploeg die bestond uit een cineast en zijn geluidsassistent. Samen hadden we toestemming gekregen om de vrijheidsstrijd van binnenuit te verslaan.

We baanden ons moeizaam een weg door de savanne toen plotseling de roep van een toerakovogel klonk. Dit aapachtige geluid was de afgesproken waarschuwing als een van de verkenners iets alarmerend opmerkte. Direct deden de rebellen wat ze hadden geleerd: ze renden weg van het slingerende, nauwe pad en zochten dekking onder de struiken en in het hoge gras. Een paar seconden later hoorde ik een vaag gebrom dat steeds sterker werd. En op dat moment was er paniek, de commandant schreeuwde en vloekte. De Franse filmer liet zijn camerakoffer op het pad achter. Een zilverkleurige metalen doos die blonk in de zon als een klein maar duidelijk baken voor vijandelijke vliegtuigen. Het toestel was nu bijna boven ons en ik probeerde te zien wat voor type het was. Een vrij nutteloze observatie, want het heeft weinig zin om in het aangezicht van de dood het moordwapen te identificeren. Aan het geluid te oordelen was het een oude Britse straaljager, een Hawker Hunter, die waarschijnlijk gestationeerd was op het eiland Sao Tomé. Ik had ze daar op het vliegveld zien staan. Volgens kenners een gedateerde, gammele roestbak, maar hier in het open veld was die met zijn vier 30 mm-kanonnen uiterst effectief. Het toestel raasde over ons heen en trok met zijn boordkanonnen een dodelijk spoor aan weerszijden van het savannepad. Ik was goddank veel verder het veld in gerend en had me op het laatste moment boven op mijn vrouwelijke collega laten vallen. Zij was in paniek maar bleef doodstil liggen. De onuitstaanbare Amerikaan, die ons dagelijks doceerde hoe een westerling zich tegenover Afrikaanse vrijheidsstrijders diende te gedragen, schreeuwde en huilde van angst. Toen het toestel verdwenen was, trok ik de tegenstribbelende Britse achter me aan. We moesten nog verder het veld in. Nu de piloot ons had gezien en onze positie kende, zou hij zeker terugkomen. De koloniale vliegers stonden bekend als vasthoudend en bloeddorstig. Het toestel keerde al snel terug en kwam laag aangestormd. De rebellen schoten in de lucht met hun Oost-Europese geweren. Een machteloze actie, even effectief als een katapult of een paar stenen. Opnieuw sproeide het vliegtuig een kogelregen rond het pad en dit keer wierpen ze ook twee fragmentatiebommen af. Doffe, oorverdovende ontploffingen en gloeiende scherven maaiden gras, struiken en mensen weg. Twee diepe, rokende kuilen markeerden de plaats waar de projectielen waren ingeslagen. Overal om ons heen scheldende, woedende mannen en het gekerm van gewonden. Mijn collega en ik waren er goed vanaf gekomen. Nog wel.

Ik keek in de blauwe ogen van de vrouw die onder me lag: ‘Alles goed?’

Ze knikte. ‘Met mijn beschermer ook?’

‘Wonder boven wonder wel.’

Ik rolde opzij. Toen ze op wilde staan hield ik haar tegen: ‘Blijven liggen, misschien komt het vliegtuig nog een keer over.’

‘Laffe moordenaars.’

het heden

2

Ooit heb ik verhalen geschreven over dat Afrikaanse land. De vrouw die tegenover me zit beweert dat ik daar haar verdwenen broer moet hebben ontmoet. Ze vraagt of ik naar hem op zoek wil gaan. Maar waarom? Ik ken haar niet, ik heb haar nooit ontmoet. Ze is mooi maar op een onopvallende manier. Donkere ogen, een gaaf gezicht, een licht gebogen neus. Het kost tijd en aandacht voor haar bijna indiaanse schoonheid je opvalt. Een dag geleden heeft ze me opgebeld en ik herinnerde me de verhalen over haar broer Bas, die nogal prominent in de krant stonden. Maar of ik hem ooit heb ontmoet? Hoe zag hij eruit, waar werkte hij? Was het zo’n bevlogen, naïeve avonturier of een goed geschoolde, carrièrebeluste jongen die een ontwikkelingsbaantje op zijn cv wilde scoren? Het was haar voorstel om elkaar in dit café te ontmoeten. Een grote zaak in Amsterdam, tafeltjes langs de ramen in een lichte, zonnige ruimte. In een zijvertrek waar nu niemand zit is het donker en ruikt het naar stof en boenwas. Om mij heen zie ik eenzame mannen met mobiele telefoons en dikke ordners. Aan de leestafel neemt een jongen ongeïnteresseerd het dagelijkse nieuws door en vrouwen drinken hun zorgvuldig uitgekozen koffie. Ik hoor alle geluiden, flarden van woorden en gesprekken die elkaar verdringen, aanvullen en tegenspreken. Een kakofonie van klanken die als stenen van een bergwand rollen. Saskia Franken praat tegen me zonder dat het tot me doordringt. Haar handen bewegen. Slank en goed gevormd. Ik let altijd op handen, mijn moeder leerde me vroeger al dat ze het karakter van een mens weerspiegelen.

‘Hoe oud ben je eigenlijk?’ vraag ik om haar woordenstroom te onderbreken.

Ze kijkt me verbaasd aan, haar ogen worden groter.

‘Waarom vraag je dat?’

Mijn vraag slaat inderdaad nergens op, maar ik heb in mijn leven vele mensen geïnterviewd en geleerd snelle tegenvragen te pareren.

‘Ik vroeg me plotseling af of je jonger of ouder dan Bas bent.’

‘Hij is vijfendertig, twee jaar jonger dan ik.’

Zevenendertig, we schelen negen jaar.

‘Waarom vraag je mij om Bas te gaan zoeken?’

Buiten zitten mensen op het ruime terras. Een tram rijdt door de Van Baerlestraat en voor een boekhandel aan de overkant parkeert een auto met twee wielen op de stoep.

‘Jij kent het land waar hij is verdwenen en de ontwikkelingsorganisatie waarvoor hij werkt. Je hebt er een paar maal uitvoerig en lovend over geschreven. En er is nieuws.’

Ik schud het hoofd maar zeg niets, die opdrachten waren destijds routineklussen. Zo’n organisatie betaalde een deel van de journalistieke reis in ruil voor een opbouwend artikel. Geen probleem want we stonden aan dezelfde kant. Zij deden nuttig werk en voor de verslaggever was het vaak een onverwachte mogelijkheid om verhalen in die verre regio te schrijven. Toen waren achterstand, verpaupering en idealen in jonge en pas onafhankelijk geworden landen nog nieuw en boeiend. Het land waar zij het over heeft was destijds een van de laatste gebieden die nog bezet werd door een koloniale overheerser. Ik was er meegetrokken met de revolutionaire beweging die zich inzette voor de bevrijding. En na de opstand heb ik het land nog een paar maal bezocht om te zien hoe het ze na de oorlog verging. Maar Bas? Zijn foto heeft in de krant gestaan. Een donkere, magere jongen met vriendelijke ogen en een opstandig stekelig baardje. Volgens de beschrijving geen activist maar een rustige man die oprecht begaan is met de mensen in dat tropische gebied.

‘Een tiental jaar na de onafhankelijkheid was het Bas zijn eerste post’, zegt Saskia. ‘Daarna heeft hij in Sri Lanka gewerkt, maar de laatste vier jaar zat hij voor Partners in Ontwikkeling weer in Costa Guinee. Hij had er nog een half jaar te gaan.’

‘En toen is hij daar verdwenen?’

‘Twee maanden geleden, van de ene op de andere dag. Spoorloos. Partners in Ontwikkeling is bereid om je reis te betalen, ook voor hen is het een laatste poging om iets over het lot van mijn broer aan de weet te komen.’

‘Een laatste poging?’

‘Samen met de plaatselijke autoriteiten hebben ze wekenlang zonder resultaat naar hem gezocht. En ook de Nederlandse vertegenwoordiger ter plaatse heeft er alles aan gedaan. Maar alle inspanningen waren tevergeefs.’

‘Wat je vraagt is dus: vergeet alles waar je mee bezig bent, neem het vliegtuig naar Costa Guinee en ga daar uitzoeken waar Bas gebleven is.’

Ze kijkt me onbewogen aan: ‘Jij bent er geweest en je kent het land en de omstandigheden, dat is de reden dat ik het je vraag. Voor een journalist als Paul Weber is een verhaal over een in Afrika verdwenen Nederlander toch interessant? En bovendien staat ook het land zelf tegenwoordig nogal eens in het middelpunt van het nieuws.’

Wat ze zegt klopt, maar het is, om het mild uit te drukken, geen nieuws waar ik op zit te wachten. Pottenkijkers worden in Costa Guinee niet met open armen ontvangen. Het mag voor een verslaggever een boeiend land zijn, maar Paul Weber heeft zijn portie vijandige tegenwerking inmiddels wel gehad. Een speurtocht naar een spoorloos verdwenen ontwikkelingswerker daarentegen kon weleens, in slecht Nederlands, een nieuwswaardig verhaal opleveren. Maar wil ik dit? Na mijn ontslag uit een dik betaalde baan bij een uitgeverij moet ik er als een wat oudere freelancer het beste van zien te maken. Het liefst zonder al te veel onoverzichtelijke avonturen.

‘Costa Guinee is een interessant land’, herhaalt ze.

‘Ga je mee?’

Ik probeer haar uit de tent te lokken. Wat ik wil zeggen is: draai het eens om, zou jij zelf zin hebben in zo’n vage opdracht in een gevaarlijk gebied? Maar ze gaat er serieus op in.

‘Ik wil Bas vinden en als ik me nuttig kan maken, als fotograaf bijvoorbeeld, waarom niet?’

‘Is dat je beroep?’

‘Nee, mijn hobby. Als student heb ik voor verschillende bladen gewerkt.’

‘En in het dagelijkse leven?’

‘Advocaat, bij Nordholt en Veringa.’

Ik ken het kantoor, dat zich onder leiding van een struise, al wat oudere juriste voornamelijk en verdienstelijk bezighoudt met weinig lucratieve sociale problemen. Ze zullen waarschijnlijk zeer meeleven met mr. Saskia Franken en haar spoorloos in Afrika verdwenen broer.

Gisteren heeft ze me gebeld, een zachte maar overtuigende stem, en zonder nadenken ben ik akkoord gegaan. Een reflex, nieuws zit soms in een vreemde en onverwachte hoek. En nu zit ik dan in dit café aan het Roelof Hartplein terwijl Saskia vertelt dat de Nederlandse regering en Partners in Ontwikkeling niets meer kunnen doen. Een paar dagen geleden heeft men besloten dat verder speurwerk zinloos is.

‘Je zei dat je nieuws had.’

‘Dat is een beetje waar en een beetje niet waar’, zegt Saskia. ‘Ik weet niet hoe serieus het is wat ik heb gehoord.’

‘Wat heb je gehoord?’

‘Bij Partners in Ontwikkeling in Den Haag heb ik met verschillende mensen gesproken.’

‘Met Kees Verdonk?’

Kees is de directeur van de hulporganisatie, een oude kennis.

‘Met hem en een paar anderen. Niet lang na de vermissing van Bas heb ik daar Maartje de Jong ontmoet. Zij heeft een paar jaar in Costa Guinee gewerkt en was net terug. Voorgoed. De laatste maand van haar verblijf heeft ze een soort afscheidstournee gemaakt. In een van de dorpen die ze bezocht, stond tussen de hutten een man naar haar te kijken. Toen ze naar hem toe wilde gaan was hij plotseling verdwenen. Ze was en is ervan overtuigd dat het Bas was.’

Saskia zwijgt en kijkt me onderzoekend aan. Wat ze ziet is een veertiger met donkere ogen en zwart grijzend haar die zijn koffie koud laat worden.

‘Hoelang was hij toen al verdwenen?’

‘Een paar weken.’

‘Ik neem aan dat Maartje destijds het verhaal aan iedereen heeft verteld?’

‘Uiteraard, en ze zijn toen ook opnieuw gaan zoeken. Maar de dorpelingen ontkennen dat er die dag een blanke in hun dorp is geweest. De man die Maartje gezien heeft zou een Kaapverdiër kunnen zijn die daar in de buurt met een houtproject bezig is. Volgens de autoriteiten heeft de man bevestigd dat hij daar op die dag was.’

‘Waarna het spoor doodliep.’

‘Morsdood. De mensen van Partners in Ontwikkeling, zowel in Daouro als op het Haagse hoofdkantoor, nemen aan dat Maartje zich vergist heeft.’

‘En de plaatselijke politie?’

‘Die steekt geen vinger meer uit, hoewel ze vooral in het begin wel hun best hebben gedaan.’

‘En hoe reageerde Maartje?’

‘Zij houdt vol dat ze Bas heeft gezien. Maar nu is ze met andere dingen bezig. Ze heeft een nieuwe baan gevonden, en een nieuw leven.’

‘Partners in Ontwikkeling staakt het onderzoek maar is wel bereid mijn reis te betalen? Is dat niet vreemd?’

‘Het blijft ze dwarszitten. Wat is er met hun verdwenen medewerker gebeurd? Geen getuige, geen geruchten, geen theorieën. Dat doet de naam van de organisatie geen goed. Noem het een laatste poging. En bovendien zal Kees er wel op rekenen dat je ook een verhaal over hun projecten daar schrijft.’

‘Waarom heeft hij me dan niet persoonlijk benaderd, hij heeft mijn nummer?’

‘Hij vond het beter dat ik het zou doen. Als er een persoonlijk belang is, zou je wellicht eerder toestemmen. En verder heeft Kees niet zo veel vertrouwen meer in de journalistieke belangstelling voor ontwikkelingsorganisaties.’

Ik zucht diep. Of ik op zoek wil gaan naar een goudvis in een Afrikaanse krokodillenvijver. En als klap op de vuurpijl ging ze ook nog positief in op mijn provocatie om mee te gaan. Nogal absurd. Maar het is waar: de meer interessante primeurs presenteerden zich aanvankelijk als vage, nauwelijks serieus te nemen geruchten. En plotseling moet ik denken aan een andere, eveneens spoorloos verdwenen man.

Ik kijk op mijn horloge en zeg dat ik weg moet.

‘Onzekerheid is een verschrikkelijke straf, ik hoop dat je me wilt helpen, Paul. En ik meen het, voor jou kan het een goed verhaal opleveren.’

‘Ik moet nadenken, je hoort van me’, zeg ik bij het afscheid.

3

Een grote kamer met een open keuken aan de voorkant. De slaapkamer met badkamer ligt aan de achterzijde. Geen balkon, geen tuin. Dat is mijn etage aan de Herengracht. Destijds heb ik het appartement voor een aanvaardbaar bedrag gekocht, nu zal het zeker het dubbele waard zijn. Maar ik ben niet van plan het te verkopen, het bevalt me hier uitstekend. En ik dank God op mijn blote knieën dat ik tijdens mijn kortstondige huwelijk met Ilse bij haar ben ingetrokken en de Herengracht destijds als werkruimte heb aangehouden.

Het wordt donker, maar ik besluit het licht nog niet aan te doen. De duisternis is heilzaam voor sombere bespiegelingen. Een veelbelovende toekomst die eindigt in een dreigend zwart gat. Het laatste jaar ben ik steeds meer gaan nadenken over mijn leven. Waar is het fout gegaan? Al heel jong kwam ik in de journalistiek terecht. Meer dan vijfentwintig jaar geleden, toen ik nog geschiedenis studeerde aan de Amsterdamse universiteit en ik in de rafelranden van de krakerswereld terechtkwam. Toeval, veel is toeval. De verhalen die ik noteerde over de rellen rond de Lucky Luijck en de situatie in de Staatsliedenbuurt leverden me de haat op van de hanenkammen en de waardering van een landelijk dagblad. Ze boden me een tijdelijke baan aan en mijn niet-afgeronde studie geschiedenis werd als een aanbeveling beschouwd. De toen nog niet zo lang bestaande scholen voor de journalistiek waren bij de oudere redacteuren niet geliefd. Nieuwe medewerkers werden op de redactie opgeleid. De studenten van die Utrechtse school wilden alleen maar hoofdredacteur van een zo links mogelijk weekblad worden. Veel, zo niet alles, heb ik te danken aan Wout Fernhout. Nu gepensioneerd maar toen een gerenommeerde journalist bij de krant waar ik werd aangenomen. Hij zou mijn begeleider worden in het rumoerige wereldje waarover ik moest schrijven en waar ik iets van moest vinden. Krakers die trams in brand staken, acties tegen kruisraketten, Janmaat die per definitie niet deugde, doodseskaders in Latijns-Amerika, een smeltende kerncentrale in Tsjernobyl, Russen tegen Afghanen, ira tegen Britten, Britten tegen Argentijnen, en Palestijnen tegen iedereen. De lange lat en de waterwerpers, ten dode opgeschreven aidsslachtoffers, het vuil en de stad begeleid door de muziek van Prince, Van Halen, Bruce Springsteen, Simply Red, Phil Collins en John Hiatt. Zonder Wout zou ik het niet hebben gered. Mede dankzij hem heb ik een aantal spraakmakende en niet al te domme verhalen geschreven.

Het is acht uur, ik zet het journaal niet aan, het leidt de aandacht maar af van sluimerende depressies. Nog vier jaar, dan ben ik vijftig. Ik herinner me mijn vader op die leeftijd. Een humeurige vroegoude man zonder spontaniteit, nieuwsgierigheid of enige passie. Wanneer is het fout gegaan? Misschien toen ik akkoord ging met het aanbod van een grote uitgeverij. Zo’n eervol en lucratief verzoek dat het verstand op nul zet. Ook ik maakte de fout een goedbetaalde promotie te verwarren met een kans op een nieuw en zinvol bestaan.

Ik besluit nu toch maar de lampen en de televisie tot leven te wekken. De eerste beelden melden een grote natuurramp ergens in Azië, de Nederlandse regering heeft direct hulp toegezegd. Ook Partners in Ontwikkeling zal wel weer in actie komen. Saskia Franken speelt door mijn hoofd, de indianenprinses, als die tenminste prinsessen hebben gekend. Costa Guinee is lang uit mijn gedachten geweest. Ik weet dat er, zoals altijd, spanningen zijn. En problemen met drugs. Ik kan het niet laten, ik activeer mijn computer en tik Costa Guinee in. Algauw vind ik een paginalang verhaal op de site van de Britse Observer over internationale cocaïnesmokkel. En dan zie ik wie de schrijver van het artikel is: Heather Nicols, de vrouw op wie ik in de jungle ooit verliefd ben geworden. In het verhaal belicht ze de rol die het West-Afrikaanse Costa Guinee in de internationale drugshandel speelt. Alle experts die zij heeft gesproken zijn het erover eens dat het verpauperde land in een paar jaar tijd is uitgegroeid tot een ware narcoticastaat. Het binnenhalen, opslaan en doorvoeren van Zuid-Amerikaanse drugs is een veel belangrijker bron van inkomsten geworden dan de export van hout en de traditionele aardnoten. In het verhaal heeft Heather gedaan wat ik ook zou doen, ze heeft haar uitgebreide informatie ontleend aan de Amerikaanse drugsopsporingsdienst, het vn-bureau voor drugs en criminaliteit, Interpol en unoc. Bovendien moet ze veel eigen onderzoek hebben verricht. Ze stelt dat Europa steeds aantrekkelijker is geworden voor drugsproducenten. In tien jaar tijd is het cocaïnegebruik meer dan verdrievoudigd en de opbrengsten variëren van zo’n 40.000 tot 100.000 dollar per kilo. Om het probleem van de aanzienlijke afstand tussen de producerende landen in Zuid-Amerika en de lucratieve markt van West-Europa op te lossen hebben de smokkelaars lang gezocht naar een hub. Een stop ergens onderweg, waar het witte poeder tijdelijk kan worden opgeslagen voor het wordt gedistribueerd. En zo ontdekken ze Costa Guinee. Een land met 450 kilometer onbewaakte kust en met meer dan veertig onbewoonde eilanden. Een gebied dat te arm is om er eigen vliegtuigen, patrouilleboten of een goed functionerend radarsysteem op na te houden. De drugshandelaren hadden al snel begrepen dat dit door politieke twisten en burgeroorlogen verscheurde land de ideale transitohaven was. Van hieruit kon Europa met relatief kleine schepen en vliegtuigen vrij makkelijk worden bereikt. De oude kolonisator had een paar kleine, overwoekerde airstrips op verlaten eilandjes achtergelaten. Dus kocht het beruchte Andesdrugskartel een paar grote gebouwen in Daouro, de hoofdstad. Ooit hadden Heather en ik schertsend overwogen om zo’n pand te kopen als vakantieverblijf. Het kartel vestigde er kantoren in die zich officieel bezighielden met de export van vis en aardnoten. Dat was nu zo’n jaar of acht geleden en na een wat moeizaam begin verliep hun handel steeds voorspoediger. Internationale instanties die zich met de strijd tegen verdovende middelen bezighielden, schatten dat er wekelijks vele tientallen tonnen cocaïne via Costa Guinee naar Europa werden getransporteerd en dat de illegale opbrengsten vele malen hoger moesten liggen dan het totale officiële bruto nationale inkomen van het land.

‘Hoe kan Costa Guinee, ooit geprezen om zijn veelbelovende ontwikkelingsmodel, zo zijn afgegleden? En wat zou Vincente Robles, de leider van de vrijheidsstrijders en de eerste president van het land, hiervan hebben gevonden?’ vraagt Heather zich retorisch af.

Robles, de man die net als Bas van de aardbodem verdwenen lijkt. Daar in die uitgestrekte jungle van Costa Guinee, tijdens de moeizame mars met de vrijheidsstrijders, werd ik verliefd op Heather. En nadat de koloniale macht uit dit deel van Afrika was verdwenen en het land zijn vrijheid had verworven, zijn we samen nog een keer in de hoofdstad geweest. Maar na een jaar of twee verloren we elkaar toch weer uit het oog. In de maalstroom van onze professie, de dwingende dagelijkse actualiteit, is het privéleven van de boodschapper maar al te vaak een te verwaarlozen detail. Een vergissing, zeker als je geen eenzame ziel van nature bent en je erachter komt dat alleen oud worden geen pretje is. Nu ik haar naam weer zie, en ook die van Vincente Robles, wordt een van de vele vergeten luikjes in mijn brein wagenwijd geopend.

Robles heeft ons destijds met harde hand door een angstig land vol doodsgevaar geleid en ik bewonderde de man en zijn opvattingen. Ik zie het weer heel scherp voor me: een onmetelijke jungle en duizenden sterren die flonkerden boven het schamele dorp waar wij en de honderd mannen van het bevrijdingsleger waren ondergebracht. Een godverlaten maar schitterende plek waar Robles Heather en mij enthousiast probeerde te overtuigen van zijn ideeën en de progressieve koers die hij wilde varen als het land eenmaal vrij zou zijn. Ik herinner me zijn propagandistische woorden nog letterlijk: ‘Wij vechten niet voor grote idealen en holle retoriek, er is maar één reden voor onze strijd. Vooruitgang en een betere toekomst voor dit volk en zijn kinderen. Onderwijs is het sleutelwoord dat angst en onwetendheid zal bestrijden. Nu zijn onze soldaten nog bezig met het verslaan van een genadeloze vijand, maar na de bevrijding zullen zij worden ingeschakeld bij het ontwikkelen van onze economie. Na de oorlog zal ons leger helpen bij ons streven het volk te verheffen. Scholing en onderwijs zullen het belangrijkste zijn bij alle toekomstige ontwikkelingen.’

Hoogdravende, goedbedoelde taal die er in die dagen inging als zoete koek. Hoewel ik hem toen al heb gezegd dat al die door de partij opgeleide militairen ook weleens zijn ondergang zouden kunnen worden. Tel een ijzeren bevelsstructuur, wapens, machtshonger, geld en een strikte discipline bij elkaar op en je krijgt een explosief mengsel dat in Afrika vele nieuwe en veelbelovende regimes heeft weggevaagd. En dat gebeurde ook. Na de bittere en wrede guerrillastrijd werd Vincente Robles de eerste president van het vrije en onafhankelijke Costa Guinee. Maar al na vier jaar maakte een bloedige staatsgreep, geleid door zijn eigen legerchef, een einde aan Robles’ bewind. En de soldaten die het volk moesten verheffen zouden onder leiding van een sadistische schurk tot op de dag van vandaag een waar schrikbewind uitoefenen.

Een jaar na de staatsgreep heb ik nog geprobeerd te achterhalen wat er met Robles was gebeurd. Maar nadat hij van het politieke toneel verdwenen was, had niemand ooit nog iets van hem vernomen. Was hij vermoord, ontvoerd, of had een onbekend land hem ergens politiek asiel aangeboden? Het antwoord werd nooit gevonden, maar misschien had niemand ook werkelijk naar hem gezocht. Wie was er nu geïnteresseerd in Costa Guinee? Wat stelde dat land ergens aan de westkust van Afrika eigenlijk voor? Ook ik heb me later nooit meer om Costa Guinee en zijn verdwenen president bekommerd. Het wereldnieuws droeg belangrijkere onderwerpen aan.

Het artikel van Heather is een indringend en uitgebreid verhaal over de activiteiten van de internationale drugsmaffia. Vooral de werkwijze en organisatie van het beruchte Andeskartel worden gedetailleerd beschreven. Ze is goed op de hoogte van deze Zuid-Amerikaanse bende en zijn leiders: Elias Martín, Modesto Baragán en Faustino Méndes. Transportmiddelen, aanvoerlijnen, aantallen, ondersteunende organisaties, alles wordt nauwkeurig beschreven. Ik vrees dat de bazen van de organisatie niet gelukkig zullen zijn geweest met deze publicatie. Ik kijk het even na maar geen enkele Nederlandse krant heeft het verhaal overgenomen. Dat is vreemd, want hoewel onze regering geen hulp meer verleend aan Costa Guinee is er nog wel een Nederlandse particuliere organisatie werkzaam. Tijdens het lezen van het verhaal buitelen de gebeurtenissen uit het verleden over elkaar heen. Herinneringen die vooral met Heather Nicols te maken hebben, mijn Britse vriendin uit Sussex bij wie alle clichés kloppen. Een voor de tropen te kwetsbare witte huid, kastanjebruin haar, sproeten en een tegen alle rampen bestand, onverwoestbaar goed humeur.

Ik staar uit het raam naar de Herengracht, een man haalt zijn geparkeerde auto op en aan de overkant passeren een paar fietsers. Het is vroeg donker en zo nu en dan valt er wat motregen. Ik heb zin om mijn tanden te zetten in twee aspecten van het verhaal die Heather wat onderbelicht heeft gelaten. Het verhaal van Costa Guinee moet worden geschreven. Een land dat na een hoopvol begin zo snel vastliep in een modderige poel van armoede en rechteloosheid. Waarom triomfeert in het ene land de ploeg en wordt een andere natie verpletterd door het zwaard van burgeroorlog en bloeddorstige dictators? Ik weet dat iedere hoofdredacteur zal tegenwerpen dat artikelen over ‘mislukte staten’ nu wel voldoende zijn geschreven. Maar in dit geval heb ik drie sterke troeven in handen. De drugshandel, een jonge Nederlander en een voormalige president die beiden op geheimzinnige wijze van de aardbodem zijn verdwenen. Een speurtocht naar het lot van deze twee mannen kan een artikel over Costa Guinee een stuk attractiever maken. Een spannende rode draad. Ik neem me voor er eerst eens met mijn beste vriend over te praten. En daarna wordt het tijd om het contact met Heather te hernieuwen.

4

Als het maar even mogelijk is ontmoeten we elkaar iedere donderdagavond in een café aan het Spui. Wouter Fernhout en ik, en een wisselend gezelschap van al wat oudere collega’s. Liefhebbers van een goed gesprek, alcohol en enig rumoer in een doorrookte donkere ruimte. Ook nadat ik bij die grote internationale uitgeverij was gaan werken liet ik zelden verstek gaan. In die baan werd ik als directielid verantwoordelijk voor de uitgave van een groot aantal gespecialiseerde bladen. Een baan die, behalve veel geld, niets bood wat voor mij het leven interessant kon maken. Maar dat wist ik toen nog niet. Als gevestigd journalist had ik de jongere verslaggevers altijd voorgehouden dat zij een eenling in dienst van de waarheid moesten zijn. Dat zou ze geen vrienden opleveren, maar het maakte ons beroep wel de moeite waard. Loze woorden, clichés. Ik had bij de krant moeten blijven maar ik koos voor het aanzien, de secretaresse en de glimmende leasebak. In mijn ruim bemeten kantoor op de zevende etage hield ik me bezig met het wel en wee van de meest uiteenlopende bladen en magazines. Allemaal onderwerpen waar we ons, dankzij welvaart en vooruitgang, druk over konden maken. Engelse tuinen, interieurinrichting, roddel en achterklap, het goede leven in zuidelijke landen, exclusieve wijnen en dure automobielen waaraan ook de minder welgestelden zich konden verlekkeren. Ik zocht naar lezersprofielen, peilde afzetmarkten, perste freelancers uit en kneedde redacteuren in formats. Na een paar lange jaren eindigde mijn dienstverband met de knetterende ruzie die al lang in de lucht hing. De gouden handdruk die ik bij het afscheid ontving beschouwde ik als smartengeld.

In het café zijn nog niet veel klanten. Het is nog vroeg maar Wout is er al. Hij zit samen met Anton Pelzer bij het raam. Als ik me bij hen voeg schuif ik de vierde stoel naar een andere tafel. Twee gesprekspartners zijn genoeg om mijn plan mee te bespreken. Anton werkt al jaren bij een groot landelijk dagblad. Hij stemt sp en verantwoordt zijn activiteiten bij zijn uiterst rechtse werkgever als een infiltratie van binnenuit. Niemand heeft daar ooit iets van gemerkt, maar dat verontrust hem noch zijn vrienden. Hij is een goede journalist en ik vind het niet vervelend dat hij meeluistert.

‘Ik wil een verhaal schrijven voor de krant van Karel.’

‘Karel Verbeek? Jullie kennen elkaar goed, dat lijkt me geen probleem’, zegt Wout. ‘Een verhaal over?’

‘Een verdwenen president en een eveneens spoorloos verdwenen Nederlander in een Afrikaans land dat gebukt gaat onder het juk van een drugskartel.’

‘Goed verhaal, zijn ze samen verdwenen?’ vraagt Anton.

‘Nee, onafhankelijk van elkaar. Maar eigenlijk ben ik meer geïnteresseerd in de huidige situatie van het land van die ex-president. Arm, onderontwikkeld, niks is daar van de grond gekomen. Waarom lukt het sommige landen erbovenop te komen, terwijl andere tropische gebieden blijven steken in barre ellende?’

Anton schudt het hoofd: ‘Dát verhaal wordt al een stuk minder.’

‘Over welk land en welke president heb je het?’ wil Wout weten.

‘Over Costa Guinee, in West-Afrika, en de eerste president na de onafhankelijkheid, Vincente Robles.’

‘Daar heb je toch al over geschreven?’

‘Ja, zo’n vijfentwintig jaar geleden.’

Ik zeg niets over Heather Nicols.

‘Ik herinner het me, ja, jij had nogal een fascinatie voor die man.’

‘Hoe kom je daar nou bij?’

‘Je hebt destijds zo vaak over dat land en die Robles geschreven dat Munsterman je ten slotte vroeg of het een tandje minder kon.’

Munsterman was een van de eindredacteuren; ik had een hekel aan zijn bolle, zwetende kop. Waarschijnlijk omdat hij vaak gelijk had.

‘Het waren andere tijden, Wout, ik heb dat land voor en na de onafhankelijkheid meegemaakt. En inderdaad, ik had wel vertrouwen in Robles.’

‘Nee, je was gefascineerd door die kerel.’

Misschien heeft hij gelijk. Een uitputtende levensgevaarlijke mars door de jungle, een kwestie van leven en dood en een grote liefde, dat alles samengebald in een paar dagen. Dat gaat je niet in de koude kleren zitten. Later, toen het land zijn vrijheid had verworven, werd ik er als een verloren zoon ontvangen. En wie weet voelde ik me ook een beetje verantwoordelijk voor de koloniale nalatigheid die het land in de middeleeuwen had achtergelaten. Jonge journalisten denken ten onrechte dat ze de plicht hebben de wereld te veranderen. Inderdaad, Vincente Robles had indruk op mij gemaakt.

‘Het was zo’n beetje de afsluiting van het koloniale tijdperk in Afrika. Fascinatie was het niet, maar ik geloofde wel in die nieuwe president.’

‘Wat was het voor man?’

‘Schrikken als je hem voor de eerste keer ontmoette. Klein, agressief, harde ogen maar het vreemde was: ondanks die al of niet gespeelde krijgshaftigheid viel iedereen als een blok voor hem. Hij kwam uit een bekende West-Afrikaanse familie, zakenmensen, juristen, politici. Een sterke man, geïnteresseerd, een goed luisteraar en volgens mij deugden zijn ideeën.’

‘Ik ken dat soort’, zegt Anton, ‘en ik haat ze. Zodra ze hun mond opendoen komt er een spervuur van onversneden revolutionaire retoriek uit.’

Ik schud het hoofd: ‘Vincente was anders, wel links maar de echte revolutionair was zijn neef Amadeu, de partij-ideoloog die een paar jaar voor de onafhankelijkheid door een Zuid-Afrikaanse huurmoordenaar is doodgeschoten. Vincente was een afgestudeerde landbouwingenieur en niet zo’n rechtlijnige socialist. Met een aantal deskundigen had hij een paar verstandige economische modellen ontwikkeld voor de opbouw van zijn land. Robles begreep verdomd goed dat hij voor steun vooral bij westerse landen zou moeten aankloppen. Toen hij president was heb ik hem gevraagd waarom hij de revolutionaire ideeën van zijn neef verwierp. Zijn antwoord kwam erop neer dat de Koude Oorlog gelukkig voorbij was en dat je idealen helaas niet kon eten.’

Anton grijnst: ‘En wie zijn daar beter van geworden?’

‘Hij heeft de tijd niet gekregen; al tijdens zijn eerste ambtsperiode pleegde zijn eigen legeraanvoerder een staatsgreep en zette hem aan de kant.’

‘Vermoord?’

‘De meeste waarnemers betwijfelen dat omdat de nieuwe machthebbers daar geen belang bij hadden. Maar in ieder geval is het land daarna in een complete chaos gestort. Het leger heeft er een puinhoop van gemaakt.’

Wout Fernhout knikt. ‘Ik noem dat de militaire plaag. Jaren geleden had ik een gesprek met onze toenmalige minister van Binnenlandse Zaken, een oude, wijze uil. Suriname stond op het punt onafhankelijk te worden en hij had in de ministerraad de vraag gesteld waarom het nieuwe land eigenlijk een leger moest hebben. Ze hadden geen vijand, het kostte handenvol geld en het leverde alleen maar risico’s op. Al zijn collega’s protesteerden tegen dergelijke neokoloniale onzin. Ze vonden kennelijk dat ieder land het heilige recht heeft op een nutteloos en kostbaar leger.’

‘Met de hartelijke instemming van Bouterse’, zegt Anton.

‘Ik heb dat ook tegen Robles gezegd toen we door het oerwoud sjokten: een leger is bloedlink. Maar hij wilde er niets van horen, zijn soldaten moesten we beschouwen als de militante voorlopers van de partij die vochten voor de ontwikkeling van het volk.’

‘Heb jij toen niet een of andere buitenlandse vriendin ontmoet?’ vraagt Wout.

‘Een Engelse journaliste. In The Observer stond een artikel over Costa Guinee en de wereldwijde handel in drugs van haar hand.’

‘Je hebt geen contact meer met haar?’

‘Ik wil niet over haar schrijven maar over Costa Guinee. Wat denken jullie? Ze gebruiken dat land als doorvoerhaven voor Europa.’

‘Met drugs zit je altijd goed. En hoe zit het met die verdwenen Nederlander?’

‘Die werkte in Costa Guinee voor een Nederlandse ontwikkelingsorganisatie. Twee maanden geleden is hij daar spoorloos verdwenen.’

‘Heb ik iets over gelezen. Kijk, dat verhaal is belangrijk voor de emotionele betrokkenheid van de lezer. Die man moet het hoofdonderwerp worden.’

Wout slaat met de vlakke hand op tafel. ‘Onzin, waarom zou hij niet gewoon over dat land kunnen schrijven? Voor een goed verhaal is altijd een markt. Spannende, emotionele of mysterieuze invalshoeken: prima. Maar schrijf vooral over zaken die je werkelijk belangrijk vindt.’

Anton haalt zijn schouders op. ‘Ach, Wout, een verhaal over de armoede in Oesoemboeroeland hebben we nu wel gezien. Het lot van een Nederlander die onder mysterieuze omstandigheden is verdwenen en de emotie van zijn familie, dát is een prima verhaal.’

‘Als het lot van die man tevens inzicht geeft in dat van de burgers daar en iets blootlegt van de schokkende oorzaken, dan is zo’n verhaal pas echt de moeite waard.’

Anton steekt zijn hand op. ‘Mag ik nog drie pilsjes op rekening van onze huisidealist, professor doctor Wouter Fernhout. Een man die gelukkig door niemand serieus wordt genomen.’

Wout grijnst. ‘Een domme journalist die bij een domme krant werkt en dus altijd dom zal blijven, bied ik graag iets aan.’

‘Kijk, daar drink ik op’, antwoordt Anton.

De dagen daarna zocht ik naar informatie over Vincente Robles. Bas Franken zette ik nog even in de wacht. In de schier onuitputtelijke bronnen van internet vond ik honderden internationale artikelen en een ware schat aan diplomatieke informatie. Ik worstelde me door een veelheid aan obscure complottheorieën heen en belde met diplomatieke en politieke relaties in binnen- en buitenland. Misschien was er ooit iets opmerkelijks over zijn verdwijning gezegd of geschreven dat iedereen was ontgaan. Ik ging te rade bij een paar journalistieke vrienden in Afrika, maar zelfs de collega’s van het in dat continent invloedrijke weekblad Jeune Afrique konden me niet helpen. Vincente Robles was na de staatsgreep verdwenen, het was of hij nooit had bestaan. Toch werd de voor de hand liggende conclusie dat de president tijdens de coup om het leven was gebracht door de meeste insiders verworpen. Generaal João Fadul had na de gewelddadige staatsgreep weinig krediet en een moord op zijn progressieve voorganger zou hem in de gehele wereld tot een paria hebben gemaakt. Ook in eigen land zou de generaal met een moord op Robles weinig winnen. De man die het land naar onafhankelijkheid had geleid was populair bij het volk en had veel vrienden in het leger. Maar wat als ze hem in die woelige dagen hadden doodgeschoten om hem daarna in alle stilte te begraven? Alle verbazing over zijn spoorloze verdwijning kon geveinsd zijn, de gespeelde onschuld van een stelletje moordenaars. Maar ook die theorie leek de journalisten en diplomaten die de gebeurtenissen op de voet hadden gevolgd, niet aannemelijk. De officieren uit de directe omgeving van João Fadul waren oprecht woedend geweest over de verdwijning.

Ik vond een ooggetuige die een jaar na de coup naar Parijs was gevlucht. Volgens hem was de zoektocht naar Robles in en buiten de hoofdstad Daouro intensief geweest. Vele betrokkenen waren hardhandig verhoord en het leger had talrijke gebouwen en woningen minutieus doorzocht. Niets wees erop dat deze grondig georganiseerde actie in scène was gezet om de buitenwacht te misleiden.

Ik zocht ook in mijn eigen archief, dat ik in grote kartonnen dozen in de kelder heb opgeslagen. Ik heb veel bewaard, mijn dagboeken uit die tijd, geschriften van zijn revolutionaire neef, lange interviews met Robles zelf en een aantal economische beschouwingen van zijn hand. Het leek wel of ik van plan was zijn biografie te schrijven. Of representeerde het iets uit het verleden wat zo belangrijk was dat ik het verzameld had om het vooral niet te verliezen. Een fascinatie, had Wout het genoemd. Tien dagen had Robles Heather en mij langs mijnenvelden geleid en ons na zware bombardementen in veiligheid gebracht. Een man uit een andere wereld die ons de grootste gevaren en zwaarste lichamelijke inspanningen had laten trotseren.

Uiteindelijk was het een raadsel waar de man gebleven was. De enige verklaring die wellicht hout sneed, en die door meerdere waarnemers werd geopperd, was een ontvoering of een vlucht naar Cuba. Met dat land onderhield Costa Guinee destijds warme betrekkingen. Cuba had de oorlog tegen de koloniale overheerser gesteund en na de vrijheidsstrijd waren veel Cubanen gebleven om een aantal ontwikkelingsprojecten tot een goed einde te brengen. Maar waarom zou Cuba geen ruchtbaarheid geven aan de ballingschap van Robles? Een linkse vrijheidsstrijder die door een generaal met bloed aan zijn handen het land was uitgetrapt moest voor Cuba toch uiterst welkome antikapitalistische propaganda zijn geweest? Ik zou verder moeten zoeken.

De volgende stap is een telefoontje met de directeur van Partners in Ontwikkeling in Den Haag. Als ik Kees Verdonk eindelijk aan de lijn krijg zegt hij dat ik meer dan welkom ben. Hij wil graag over Bas Franken praten. Ik maak een afspraak. Nog een laatste en niet onbelangrijk detail moet worden geregeld. Welke krant is bereid mijn ambitieuze verhaal te kopen en te plaatsen?