Esther Gerritsen

Ik ben vaak heel kort dom

De vpro-columns 2010-2012

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De hier gebundelde columns zijn een ruime selectie van de columns die eerder verschenen in de VPRO Gids tussen september 2010 en januari 2013

© Esther Gerritsen, 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Deborah van der Schaaf

isbn 978 90 445 2639 4

nur 325

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Volhouden

Ik maak geen kruiswoordpuzzels meer. Ik help alleen mijn achtentachtigjarige schoonvader af en toe. Hij belt mij op als hij een puzzel niet compleet krijgt en ik zoek dan de ontbrekende woorden op in het internetpuzzelwoordenboek.

Ik maak zelf geen kruiswoordpuzzels meer omdat ik de spanning niet aankan. Tijdens de puzzel zit ik altijd in dezelfde fantasie: ik ben met een paar mensen opgesloten in een kelder en we kunnen alleen vrijkomen als ik de volgende kruiswoordpuzzel zo snel mogelijk, foutloos én netjes oplos. Geen van mijn medegevangenen blijkt te kunnen puzzelen, dus alle hoop is op mij gericht. Terwijl ik snel en hard werk, kijken zij (geïmponeerd) over mijn schouder mee. Maar er is altijd een moment waarop ik niet meer verder kan, terwijl ik de spanning voel oplopen. Ik maak fouten en de puzzel wordt verpest met over elkaar geschreven letters (het mag niet met potlood). Dan stop ik de fantasie, sla de bladzijde om en begin in een nieuwe puzzel, maar met dezelfde belangen. Bij puzzel vijf ben ik doodop.

Toen ik eens met mijn man een wandeling van dertig kilometer maakte op een bloedhete dag, dacht ik aan het eind: ik kan niet meer. Maar ik dacht ook: als dit zo’n dodenmars was, als ik uit een kamp gejaagd was en moest lopen om te overleven, dan zou ik best nog zo’n eind kunnen. Zo hield ik mijzelf op de been. Ik vroeg aan mijn man of hij zulke fantasieën herkende. Hij begon te glunderen en zei: ja, ik denk als ik moe ben en geen zin meer heb: maar als je nou een miljoen kreeg aan het eind? En dan kan ik nog wel even.

Zo liepen wij samen opgewekt verder. Ik overleefde en hij won een miljoen.

Mop

Op de verjaardag van mijn vader vertelde ik over de eerste keer dat ik een stijve lul zag. Ik dacht dat het wel kon. Er waren net allemaal schuine moppen verteld en de ene was nog grover dan de andere (veel vrouwen die bij dokters kwamen, ‘artsen zonder grenzen’ die aan hen zaten, etc.).

Dus ik riep vrolijk: ‘Ik weet nog goed, de eerste keer dat ik een stijve lul zag!’ Onmiddellijk voelde ik ongemak in de groep, maar ik dacht toch nog: gewoon goed vertellen dat verhaal, dan komt het wel over. Het zit namelijk zo, ik ben nog steeds onder de indruk van de eerste keer dat ik een stijve lul zag. Misschien omdat het ook vlak voor mijn ontmaagding was en ik zo weinig tijd kreeg om aan het beeld te wennen. Ik kende het begrip ‘stijve lul’ wel, maar ik had er nog nooit daadwerkelijk een gezien. Ik dacht dat er bedoeld werd dat het mannelijk geslachtsdeel iets stijver werd, iets harder. Nooit had ik kunnen vermoeden dat het werkelijk recht vooruit kon staan, in een hoek van negentig graden. Ik had eens een filmpje gezien op televisie waarin mannen kranten om hun stijve lul hadden hangen, alsof het een handdoekrekje was, maar de lul zelf was daarbij niet in beeld, dus ik dacht dat het een grap was. Dat zoiets niet echt kon.

Tot ik mijn eerste vriendje, dat niet zo verlegen was, met zijn stijve lul zag rondlopen en ik letterlijk dacht: dat … is wel heel erg overdreven. Ik dacht het emotieloos, alsof ik een striptekening zag. De zin is me meer dan het beeld nog, altijd bijgebleven: ‘Dat … is wel heel erg overdreven.’

Ik vertel vaker over die verbazing van mij destijds en verwacht steeds weer bijval. Mannen die zeggen dat ze er ook aan moesten wennen bijvoorbeeld. Meestal vallen de reacties me tegen. Maar zo weinig bijval als op de familieverjaardag heb ik nog nooit gehad. Ach, al tijdens het verhaal begreep ik wel dat het een grove inschattingsfout van mijn kant was. Moppen vertellen is iets anders dan de werkelijkheid. Hoe grof de mop ook is, hij kan altijd wel, maar persoonlijke bekentenissen op het seksuele vlak … en dat in de buurt van je ouders … Hoe meer ik erover nadenk hoe dommer ik het vind. Misschien is het voor een column ook wel niet zo gepast.

Sorry.

Ik vertel maar gewoon even een mop.

Komt een vrouw bij de dokter.

‘Dokter, ik heb zo’n last van haar op mijn borst.’

‘O,’ zegt de dokter, ‘en waar zit het dan precies?’

‘Nou,’ zegt ze, ‘echt van mijn kin tot aan mijn lul.’

Belastingadviseur

Mijn nieuwe belastingadviseur wil dat ik een urenregistratie maak. Ik open het document dat hij mij mailt en zie 365 dagen onder elkaar staan. Achter elke dag moet ik invullen hoeveel uur ik aan welk soort werk heb besteed en of dat met mijn agenda te verifiëren is of niet. Zo kan de belastingdienst controleren of ik wel voldoe aan de criteria om zelfstandig ondernemer te zijn.

Ik roep hardop, terwijl ik alleen in mijn kamer ben, dat ik dat natuurlijk niet ga doen. Dat vertel ik die middag ook aan mijn man en ’s avonds aan mijn vrienden. Iedereen met mij vindt het inderdaad een belachelijk plan. Ik ben de enige die allang weet dat ik alles zal invullen.

Op een maandagochtend ga ik aan het schema zitten met mijn agenda van 2009. Ik voldoe graag.

‘Maandag 5 januari. Bestede tijd: acht uur. Post: schrijven. Met agenda te controleren? Nee.’

Zo ga ik door. Dag na dag na dag.

‘Acht uur schrijven. Met agenda te controleren? Nee.’ Soms zijn het geen acht uur, dan heb ik een afspraak. Die staat wel in mijn agenda.

Zo staat er op woensdag 2 december: Mama jarig. Dus schrijf ik maar zes uur. Want de belastingcontroleur zal vragen: ‘Was je niet op je moeders verjaardag dan?’

– ‘Jawel, maar niet de hele dag.’

– ‘En waar woont je moeder dan?’

– ‘In Gendt, dat ligt bij Nijmegen.’

– ‘Maar de heen- en terugreis is dan toch al minstens drie uur, dus hoe kun je dan nog zes uur schrijven?’

Stilte.

– ‘Of ben je maar zo kort op je moeders verjaardag gebleven?’

Ook stel ik mij voor dat de controleur mij verhoort over de dagen dat mijn dochter thuis was: ‘Maar hoelang slaapt zij op een dag dan?’

– ‘Nou, als ze klein zijn slapen ze overdag echt wel vier uur.’

– ‘Vier uur? Die van ons sliep nooit vier uur.’

– ‘Ze slaapt nu nóg drie uur, vraag maar op de crèche.’

De controleur en ik onderhandelen over hoelang ik bij de kapper was, hoe uitvoerig een lenzencontrole is, hoe ver de mondhygiëniste bij mij vandaan woont en of ik echt niet op de begrafenis ben geweest van mijn oude lagereschoolleraar, terwijl die begrafenis wel in mijn agenda staat.

Handschrift

Tijdens het schrijven van het woord ‘kwark’ op mijn boodschappenlijstje dacht ik: ik ben in elke vezel van mijn lijf onoprecht.

Ik was mijn handschrift aan het aanpassen. Ooit had ik een netjes kinderhandschrift. Ik schreef de letters met krullen aan elkaar zoals ik dat op de lagere school had geleerd. Maar zo rond mijn veertiende vond ik dat mijn handschrift er te kinderachtig uitzag. Elke door mij kinderachtig bevonden letter verving ik door een nieuwe en zo ontstond mijn chaotische handschrift, dat ik tot op de dag van vandaag nog heb.

Maar ik ben nu achtendertig jaar oud en een schrijver en dan is een kinderachtig handschrift misschien juist wel leuk of opmerkelijk, dus probeerde ik de oude letters terug te halen. Ik zat aan de keukentafel, schreef langzaam en geconcentreerd als een kind mijn boodschappenlijstje en hoorde mensen zeggen: ‘Ja, bijzonder, hè, dat handschrift, nog precies zo als toen ze tien was.’

Ik schreef door de overconcentratie ‘kwakr’ in plaats van ‘kwark’. Ik streepte de k niet door, maar zette er een streep onder zoals ik dat op de lagere school had geleerd en dacht: ik ben in elke vezel van mijn lijf onoprecht.

Ik zag mijn oude teddybeer voor me.

Ik heb een klassieke, oude, kapotte teddybeer. Hij heeft maar één oog en er komt kapok uit zijn oor. Erg aandoenlijk. Ware het niet dat ik me heel goed herinner hoe deze beer in mijn leven kwam. Ik was tien en sliep zo af en toe met een synthetische knuffel die niet stuk te krijgen was, maar vaker nog sliep ik zonder knuffel. Tot ik bedacht dat het mooi was als ik een onafscheidelijk knuffelbeest zou hebben, zoals kinderen in prentenboeken dat hadden. Ik zocht het meest onooglijke geval uit onze speelgoeddierenverzameling, trok hem een gestreept truitje aan, gaf hem een simpele kinderlijke naam, ‘Beer’, en kon sindsdien niet meer zonder hem slapen. Bedacht of niet, de hechting kwam vanzelf tot stand, en ik heb tot mijn tweeëndertigste met Beer geslapen, totdat elke nacht voor Beer een te groot gevaar werd. Ook zijn oren dreigde hij te verliezen en zijn buik werd zo dun dat je hem beter niet al te stevig vast kon pakken. Ik ben me altijd een beetje voor Beer blijven schamen. Niet omdat hij kinderachtig zou zijn, maar omdat hij door mij verzonnen was.

Somber

‘Is het een somber boek?’ vroeg een journalist mij over mijn roman over een dertienjarig suïcidaal kind. Ik zei hem, alsof ik mij moest verdedigen tegenover een vuile beschuldiging, dat er ‘heus-ook-wel-humor’ in zat.

Achteraf had ik daar spijt van. Niet dat ik mijzelf niet heel grappig vind – integendeel – maar het zou toch verfrissender zijn als ik eens antwoordde: ‘Ja, het is een somber boek.’ Ik hou zelf van sombere boeken. Maar ‘somber’ lijkt wel een scheldwoord.

Een Vlaamse schrijfster schreef dit jaar een boek over haar doodsverlangen en een recensent schreef enthousiast: ‘En toch is het geen somber boek!’

Een cabaretier schreef een boek over zijn depressie, ‘maar gelukkig’, zei een interviewer op tv tegen hem, ‘is het met humor gebracht.’ Lachend stak hij het boek in de lucht. ‘Indrukwekkend,’ schreef iemand, ‘zonder echt zwaar te zijn.’

Op televisie werd een serie uitgezonden over jonge mensen die doodgingen en de presentatrice zei in een ander programma op vermanende toon: ‘Maar we moeten daar niet alleen maar zwaar over doen, het is niet alleen maar droevig.’

Op Radio Gelderland mocht ik over mijn nieuwe roman vertellen. Ik luisterde naar de jingle: Pluk de dag, vier het leven. Het genieten dat begint, op je dagelijkse rustpunt … Ik zag voor me hoe de luisteraars tevreden achteroverleunden. Ik wilde hun dagelijkse rustpunt niet verstoren, dus stotterde ik maar weer over mijn boek dat het ‘heus-ook-wel-grappig’ was. Ik glimlachte daar vriendelijk bij, maar dat zagen de luisteraars niet.

Ik had die nacht bij mijn ouders geslapen en ’s ochtends aan het ontbijt had mijn moeder me nog gevraagd of ik de volgende keer een vrolijk boek zou schrijven.

Ik had haar eerlijk gezegd dat ik niets kon beloven. De presentatrice vroeg mij waar mijn volgende boek over zou gaan. Ik zei: ‘Over een volwassen vrouw die bij haar moeder intrekt, tot afgrijzen van die moeder.’ Ik zei er niet bij dat die dochter bij haar moeder introk omdat die moeder stervende was. Ik durfde niet. Of: ik wist nog niet hoe ik dat toch-leuk kon brengen.

Orde

Mijn broer en ik speelden niet alleen met de lego, wij ordenden de lego ook graag. We legden de blokken op kleur en grootte in een grote kist met vakken. Mijn moeder hielp mee.

Van de legpuzzels in mijn ouderlijk huis ontbreekt zelden een stukje. Als er al een stukje ontbreekt, dan ligt er in de doos een kleine tekening van de vorm van dat stukje. Mocht iemand ooit een stukje vinden, dan weten we bij welke puzzel het hoort.

Mijn dochter is nog geen twee, maar houdt al van orde. In het Chinese restaurant geeft de serveerster haar een beker met kleurpotloden. De serveerster wil haar ook een stuk papier geven. Ik zeg: ‘Laat dat papier maar zitten.’ Mijn dochter zet alle potloden met de punt naar boven. Als ze daarmee klaar is, gooien wij de beker om en begint zij opnieuw.

Ik ben als kind ooit begonnen met het maken van een dierenencyclopedie. Bij de A plakte ik een plaatje van een aap en schreef over ‘De aap’. Bij de B ‘De beer’ en zo verder. Pas bij de O aangekomen en nadat ik een plaatje van ‘De ooievaar’ had uitgeknipt en opgeplakt, dacht ik aan een tweede dier met de letter O, ‘De olifant’. Toen pas realiseerde ik me dat bij elke beginletter meerdere dieren hoorden. Mijn encyclopedie was incompleet en ik begreep meteen dat een complete encyclopedie onhaalbaar was. Het schrift eindigt op die bladzijde. Er staat alleen een grote O en een plaatje van ‘De ooievaar’. Verder niets. Ik voel nog steeds de teleurstelling als ik aan die halflege bladzijde denk. Dat schrift is er nog. Waarom heb ik het niet woedend weggegooid? Waarom gaf ik me niet gewonnen? Wacht ik tot het leven zich aan mijn orde aanpast en ik mijn werk kan voltooien? Mijn broer spaarde euromunten uit alle landen. Hij had twee schema’s. Een waarop stond welke euro’s hij nog niet had en een waarop stond welke hij al wel had. Sommige mensen zouden een van die schema’s overbodig vinden. Mijn broer leeft niet meer. Wij hoeven geen euro’s meer voor hem te bewaren. Maar toen ik deze week bij de bakker een zeldzame munt uit Luxemburg kreeg, deed ik ’m niet in mijn portemonnee. Ik stopte hem in mijn broekzak, en thuis legde ik de munt in het vakje in de theekast waar de spullen liggen die bij de doden horen. Alles zal een plek hebben.