Marianne Fredriksson

Het raadsel van de liefde

Uit het Zweeds vertaald door De Geus bv en Anna Ruighaver

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Skilda verkligheter, verschenen bij Pirat

Oorspronkelijke tekst © Marianne Fredriksson, 2004

Published by agreement with Bengt Nordin Agency, Sweden

Eerste Nederlandstalige uitgave © Anna Ruighaver en De Geus bv, Breda 2005

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Michael Trevillion/ Trevillion Picture Library

isbn 978 90 445 2651 6

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de negende druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Naderhand zou hij zeggen dat het een kwestie van toeval was geweest.

Het was een vrijdagmiddag in de lente. Een donkere hemel rustte zwaar op de stad en drukte de uitlaatgassen tegen de trottoirs.

Ademen ging moeilijk.

In een café in de Kungsgatan spoelde hij een hamburger weg met maltbier. Toen hij weer verder liep, de Hamngatan af, nam hij het besluit om de route door het Berzeliipark te nemen, waar hij een blik wierp op de oude Berzelius zelf, zijn standbeeld. Ontdaan van zijn werkelijke existentie en wetenschappelijke betekenis.

Even bleef hij stilstaan voor de synagoge, gefascineerd door dat prachtige en geheimzinnige gebouw.

Op dat moment opende de zwarte hemel zijn sluizen en werd het water over de stad uitgestort.

Hij zette het net als vele anderen op een rennen om beschutting te zoeken onder de luifel boven de toegangsdeur naar de grote expositieruimte. Daar begon het vol te worden, en toen de felle regen tegen de straat sloeg, spatte het water tegen broekspijpen en schoenen.

‘Dit moet de zondvloed zijn’, zei een oudere man in het gedrang.

Niemand lachte.

Op dat moment nam hij het besluit bij de tentoonstelling van moderne Zweedse kunst binnen te stappen.

Zijn naam was Jan Antonsson en net als zoveel mensen vond hij moderne kunst maar raar.

Hij wilde zich afdrogen. Hij liep naar het toilet, waar hij heel wat papieren handdoekjes verbruikte. Zijn haar was het vervelendst, die rode haardos begon altijd te krullen als hij nat werd.

Hij hield niet van zijn haar, zijn sproeten en zijn waterig blauwe ogen. Dat had hij nooit gedaan.

Toen begon hij langs de wanden van de tentoonstelling te slenteren.

Hij bleef staan voor een schilderij: een oneindige zee, hoge rotsen en een dijk met fel schitterende lupines.

Hij was drie jaar. Er was eens …

Of was het er niet?

De zee bevatte al het blauw dat op de aarde en in de hemel te vinden was. Ver weg aan de kust stond een klein wit huisje. Koppig en zelfverzekerd trotseerde het de stormen vanaf open zee.

Er woonden vriendelijke mensen, dat voelde hij in zijn buik.

Het was zo lang geleden dat hij iets met zijn hele lijf had kunnen ervaren, dat hij vergeten was hoe het voelde.

Hij kon horen hoe het bloed in zijn oren ruiste en hij kon zijn hart in zijn borst voelen kloppen. Hij haalde diep adem, alsof zijn longen meer lucht wilden opzuigen dan er in de zaal aanwezig was.

Langzaam werd hij het gewemel van mensen en de realiteit om zich heen gewaar. Hij begreep dat hij de aandacht trok, starend als een standbeeld naar zijn zee.

Hij liep verder langs de wanden. Hij zag andere schilderijen en vond ze mooi, ook al begreep hij ze niet. Er was veel wat hem in een onbegrijpelijke taal toesprak.

Mooi.

Wat is dat eigenlijk, mooi?

Toen hij terugliep naar zijn schilderij, bleef hij nog een keer staan. Keek naar het eenvoudige witte huis aan de rand van de zee en wist met alle zekerheid van de wereld: daar wonen een vader, een moeder en een aantal kinderen, en allemaal praten ze veel en lachen ze vaak.

Het regende nog steeds toen hij de expositie verliet, maar nu was het alleen nog maar een zachte motregen, die het park op de een of andere manier naar de lente deed ruiken. Je kon de knoppen in het Kungsträdgården al bespeuren. Ook dit jaar zou het weer lente worden. Maar dat bracht hem geen troost.

Hij dacht aan zijn schilderij en tot zijn eigen verbazing was hij verdrietig. Alsof hij rouwde …

Het was bij hem net zo gelopen als bij de meesten van ons. Hij was naar school gegaan en had met tegenzin moeten leren zien en begrijpen vanuit feiten. Zijn moeder was het eens met de school.

Je moest met beide benen op de grond leren staan, zei ze. En die grond kon alleen kennis hem geven.

Vervolgens had ze er, met nadruk op elk woord, aan toegevoegd dat kennis en eerlijkheid het belangrijkst in het leven waren.

Hij moest ophouden met liegen.

Dat waren zware woorden voor een zevenjarige die met dezelfde vanzelfsprekendheid loog als waarmee een paard galoppeert. Hij was een kei in het verzinnen van dingen, en als hij aan het overdrijven was maakte hij het wel heel bont.

Zo werd hij de clown van de lagere klassen.

Maar in de loop der jaren ging hij zich inhouden. Dat kwam nog wel het meest door zijn moeders ogen, die wisten wanneer hij loog. De school droeg daar ook toe bij, want de wetten van de wiskunde en de regels van de grammatica gingen hem steeds meer fascineren.

Het zou nog een tijd duren voor hij begreep dat ook de waarheid vele gezichten kent. Dat die overwicht kan scheppen, onzekerheid kan verbergen, kan manipuleren en misbruikt kan worden. Een paar woorden waren genoeg: ‘volgens de laatste onderzoeksrapporten …’

Dan had je overwicht …

Zodra hij thuis was zou hij het veilinghuis bellen en een bod op het schilderij uitbrengen. Nu draaide zijn hand Angelika’s nummer.

‘Ik moet je spreken’, zei hij.

‘Nee, deze keer moet ik jou spreken.’

‘Waarover?’

‘Gisteren zei je dat wat mensen liefde noemen, grotendeels projecties zijn. Ik heb daarover nagedacht. Ik kan geen spiegel voor je dromen worden. Ik ben gewoon ik, begrijp je?’

‘Je weet toch dat ik vaak maar wat klets?’

‘Je kletst nooit, je stelt dingen vast.’

Hij zweeg.

Uiteindelijk zei hij: ‘Er is me iets overkomen.’

‘Iets ernstigs?’

‘Nee, iets vreemds. Mag ik naar je toe komen?’

‘Natuurlijk.’

2

Een halfuur na de overweldigende ervaring in de expositieruimte stond hij in haar hal.

Hij dacht: God, wat is ze mooi. God, ik heb haar nooit echt gezien.

Hij staarde naar haar, naar haar royale mond in het kleine, driehoekige gezicht met hoge jukbeenderen. Naar haar bijna zwarte haar, dat zo kort geknipt was dat het de vorm van haar hoofd volgde.

Haar ogen: zo donkerbruin dat je haar pupillen bijna niet zag. Haar blik had hem vanaf het eerste moment gefascineerd.

Hij glimlachte toen ze zei: ‘We kennen elkaar al een paar maanden en je staart me aan alsof je me nooit eerder gezien hebt.’

Hij kon toch niet zeggen dat dat zo was? Hij werd rood, en tot haar ontzetting begon hij te huilen.

De sterke koffie deed hem weer tot zichzelf komen.

Hij begon te vertellen over de lange dag, dat het hem op zijn werk had tegengezeten, zodat hij er om drie uur al mee opgehouden was.

Hij vertelde over de armzalige lunch in het café in de stad.

‘Ik nam de route door het park en bleef staan voor de synagoge. Daar was ik toen het begon te stortregenen.’

‘Ik zag het vanuit het raam in het Danderyd Ziekenhuis’, zei ze. ‘Dat was geen gewone regen, het leek wel alsof de hemel openscheurde.’

‘Inderdaad’, zei hij.

‘Toen het begon te regenen ben ik gaan schuilen bij Bukowskis, ik heb er een tijdje rondgelopen en zag er de wonderlijkste schilderijen.’

Hij moest naar woorden zoeken, maar toen hij bij zijn ontmoeting met het schilderij kwam, en bij zijn ontdekking dat hij weer drie was, voelde hij zich zekerder van zijn zaak.

‘Ik had het gevoel dat ik het schilderij met mijn hele lijf ervaarde. Het is echt zo’, zei hij. ‘Ik klink als iemand die niet goed wijs is, maar ik weet dat ik de werkelijkheid zag. Op dat schilderij van Schiöler was een grote zee afgebeeld en een paar steile rotsen. En verder een wit huis. Ik wist dat er vriendelijke mensen woonden.’

Ze probeerde hem weer met zijn beide benen op de grond te krijgen: ‘Misschien was het een jeugdherinnering. Misschien als je in je geheugen graaft … Deed het je aan vroeger herinneren?’

‘Dat was mijn eerste gedachte ook, maar er was iets meer.’

Ze bleef even peinzend zitten, voor ze zei: ‘Kinderen ervaren de wereld met al hun zintuigen en hun hele lijf zolang alles nog nieuw en wonderbaarlijk is. Daarna worden de beelden herhaling, gewoonte, sleur. Dat maakt weemoedig, daarom kun je soms verdriet voelen als je iets moois ziet, iets waarvan je weet dat het mooi is, maar wat je desondanks niet raakt. Er is iets verloren gegaan.’

‘Dat was het niet’, antwoordde hij beslist.

Ze zei: ‘We gaan het eten klaarmaken.’

Ze hadden dat al heel vaak gedaan, het samen bezig zijn in de keuken had een simpele vanzelfsprekendheid; hun lichamen bewogen zich in een vertrouwd ritme; ze passeerden elkaar nu en dan, wisselden een glimlach uit en spraken een paar woorden bij het proeven van de saus.

Lekker.

Ze aten gegrilde Oostzeeharing en aardappelpuree en besloten vroeg naar bed te gaan.

‘Ik weet zo weinig over je jeugd’, zei ze toen ze tegen hem aan lag.

‘Wat wil je dat ik vertel?’

‘Wat je belangrijk vindt.’

Het werd een lange nacht.

Hij begon bij de walvis in Öresund.

Hij was nog maar zes jaar toen hij met zijn vader en diens compagnon mee mocht op hun jaarlijkse zeiltocht naar Kopenhagen. Herinneringen aan die grote stad had hij niet. Alleen het gevoel dat die hem had beangstigd.

Op weg terug naar huis, ter hoogte van het eiland Ven, kregen ze gezelschap van een walvis. Het enorme dier dook aan bakboordzijde op en hij schrok zich een ongeluk. Toen zag hij dat zijn vader, met een vaalbleek gezicht, het roer zo hard vastgreep dat de knokkels van zijn hand wit werden.

‘Die vermaalt ons met één slag van zijn staart!’ zei zijn vader.

De boot en de walvis bleven de lange tocht tot aan de noordelijkste punt van Jylland bij elkaar, waarna de reus westwaarts keerde en in de richting van de Atlantische Oceaan verdween.

Jan lachte. ‘Het was een opmerkelijke walvis, want ieder jaar werd hij groter. In het begin had hij nog de omvang van een gebouw van vier verdiepingen in Järnbrot, maar later bereikte hij de hoogte van de wolkenkrabbers in New York.

Het verhaal werd ieder jaar verteld; ik vond dat heerlijk, het behoorde tot de traditie als de boot in de lente te water werd gelaten. Maar mama vond het een afschuwelijk verhaal, zoals al papa’s verhalen.

Papa kwam uit Värmland, uit een familie waarin iedereen wel een sterk verhaal achter de hand had: een sprookje, een spookverhaal, een gedicht. Mama hield daar niet van.

“Opscheppers en leugenaars”, zei ze altijd.

Zij had haar wortels in Norrland liggen, in een dorp waar je al jong leerde om spaarzaam met woorden te zijn. Als je veel woorden gebruikte, gedroeg je je vreemd.

En dat was ongepast.’

Angelika lachte luid. Jan draaide zich op zijn rug, begon ook te lachen en zei dat er nog meer cultuurkloven in dit land waren dan alleen die waar immigranten mee worstelden.

Het zorgeloze lachen deed zijn lust vrijkomen, zijn slapen bonkten, om niet te spreken van zijn onbeschaamde geslacht, dat als de loop van een kanon omhoogschoot onder de deken.

‘Ik begin m’n verstand te verliezen’, zei hij.

‘Goed zo’, zei ze.

Naderhand werd hij bang, hij zag het als zijn plicht om zorgzaam te zijn in bed. Deze keer had hij alleen maar zijn deel genomen. Hij zocht haar blik.

Die was verbazingwekkend tevreden.

Even later kregen ze honger en ze besloten een kaasplankje, wat brood en wat fruit te nemen. Ze aten, en dronken rode wijn op de rand van het bed.

Maar ondanks de wijn konden ze niet slapen.

‘Vertel nog eens een sterk verhaal. Het mag ook waar gebeurd zijn. Liever dat, eigenlijk’, zei ze. Hij zocht in zijn herinneringen en kwam uit bij zijn oma en opa op hun grote boerderij in Värmland.

‘Tijdens mijn eerste zomervakantie werd ik naar Värmland gestuurd. Mijn oma en ik gingen het bos in. We gingen de koeien laten grazen, zei ze, maar we hoefden eigenlijk alleen maar met een half oog op ze te letten terwijl ze op de open plekken in het bos stonden te grazen.’

Angelika bedacht bij zichzelf dat zijn stem nu vrolijker en levendiger klonk.

‘Oma had alle tijd om me bijzondere vogels en zeldzame bloemen te leren zien. Ze wees me waar de trolletjes leefden. Volgens haar bouwden ze hun huizen onder de grond.’

Hij zweeg even, maar toen pakte hij de draad weer op en zei: ‘Na een tijdje kon ik ze ook zien, ja, zelfs hun gekwetter horen, maar toen al wist ik dat ik dat nooit aan mama zou vertellen.

Aan geen mens.

Mama lag in het ziekenhuis. Ik zou een broertje krijgen, was er gezegd. Maar op een vroege ochtend ging de telefoon en hoorde ik mijn oma aan de telefoon huilen. Toen ze de kamer binnenkwam, zei ze dat er geen broertje kwam.

Meer heb ik nooit te horen gekregen.

Tijdens mijn studiejaren dacht ik niet meer aan die zomer in Värmland, maar op een avond ontvluchtte ik mijn boeken en ging ik naar de dichtstbijzijnde bioscoop. Het was puur toeval dat ik Ronja de roversdochter zag. En daar waren ze, die kleine trolletjes, precies zoals ik ze in de bossen in Värmland gezien had.’

Hij glimlachte: ‘Geef toe dat het opmerkelijk is dat Astrid Lindgren en Tage Danielsson dezelfde trolletjes hebben gezien als oma en ik.’

‘Ik geloof dat kleine kinderen en grote dichters contact kunnen hebben met andere werkelijkheden’, zei Angelika.

‘Hoe kun je zoiets geloven?’ vroeg Jan.

‘Ik ben zelf eens een kind in een verzonnen werkelijkheid geweest’, zei ze.

‘Echt? Hoe was dat?’ zei Jan.

‘Niet nu’, zei ze. ‘Dit is jouw nacht. Fijn, dat je dat trolletje hebt gezien.’

Jan zuchtte. ‘Ik was gênant klein, groeide niet zoals de andere kinderen. Pas toen ik naar de middelbare school ging, begon ik de hoogte in te schieten. In die tijd ben ik gestopt met liegen. Ik, die altijd had gelogen, verhalen had verzonnen.

Misschien had ik dat geërfd van mijn vader en zijn familie, maar aannemelijker is dat ik me zo staande moest houden.

Op de lagere school was ik altijd de kleinste van de klas, zo klein dat ik voor geen enkele sport geschikt was. Ik had vlammend rood haar en sproeten. Ik was lelijk en wie lelijk was stond buiten de groep.’

‘Je werd gepest.’

Jan knikte. ‘Mama nam me onder handen. “Ik heb je toch geleerd dat je je alleen een plaats in de wereld kunt verwerven als je met beide benen op de grond staat?” zei ze. “Die grond bouw je niet op fantasieën.”

Ze was op gesprek bij mijn lerares geweest, die gezegd had dat ik begaafd maar lui was. Mijn moeder had geantwoord dat ik niet lui was, eerder zwaar verveeld.’

‘Dat was goed gedaan van je moeder’, zei Angelika. ‘Ze kwam voor je op. Maar jouw fantasie begreep ze niet. Alle kinderen fantaseren, dat is een geschenk van de goden.’

Jan dacht even na. ‘Ik vertelde fabeltjes om aandacht te krijgen. Ik kreeg een rol, werd de lolbroek van de klas, maar soms loog ik ook bewust.’

‘Hoe dan?’

‘Ik zal over de fiets vertellen’, zei hij en ze zag tot haar verbazing dat hij rood werd. En aarzelde. Uiteindelijk begon hij toch met zijn verhaal: ‘Ik had een zware, oude fiets die ik van een neef had gekregen. Die hem op zijn beurt weer van een tante had gekregen. Verschillende keren per week liep de ketting eraf. De remmen waren versleten en blokkeerden soms. Je zou kunnen zeggen dat het levensgevaarlijk was, maar daar dacht ik niet zo over na.

Het afschuwelijke was dat het een damesfiets was. Al m’n vriendjes lachten me uit. Tjonge, wat hebben ze me staan uitlachen.’

Jan haalde diep adem. ‘Mijn vader had geen geld om een nieuwe fiets voor me te kopen, want hij had juist bij de zeilmaker een fok besteld. Een soort ballon waarmee alle zomerse zeilwedstrijden gewonnen zouden worden.

Op een winteravond in het donker op weg naar huis kreeg ik een idee. Ik legde de fiets op de tramrails voorbij de bocht bij Berghem, waar de tram vaart moet minderen.

Vervolgens verstopte ik me achter een sparrenhaag en hoorde ik hoe de velgen piepten toen het zware onderstel remde. Daarna volgde de klap toen de fiets werd verbrijzeld.

Ik rende naar huis en vertelde luid huilend dat de remmen van de fiets op het spoor geblokkeerd waren geraakt en dat ik had moeten rennen voor m’n leven.

Ik deed alsof ik me doodgeschrokken was en beefde over m’n hele lijf.

Mijn moeder werd lijkbleek en mijn vaders gezicht werd rood van schaamte.

Zelf schaamde ik me op dat moment niet.

Mijn plan slaagde grandioos. Al de volgende dag kreeg ik een nieuwe jongensfiets en mijn vader zei de bestelling bij de zeilmaker af. Hij zou zich nog wel een seizoen met de oude fok weten te redden.’

Tot zijn verbazing hoorde Jan hoe Angelika hard in haar kussen lachte.

‘Wat een slim, klein jochie’, zei ze.

Raar genoeg kon hij meelachen. Het voelde een beetje zoals toen hij de zee op het schilderij zag.

Jan ontwaakte uit onrustige dromen toen de oude, staande klok vijf keer sloeg. Angelika bood hem koffie op bed aan, zoet en sterk, zoals hij die altijd hebben wilde.

‘Ik moet naar m’n werk’, zei ze. ‘Ik heb dienst, maar ik ben rond vier uur terug. Dan wil ik alles horen over Katarina.’

Hij weerstond de impuls om het laken over zijn hoofd te trekken en zei boos: ‘Wat weet jij over Katarina?’

‘Alleen dat je de hele ochtend over haar hebt liggen ijlen.’

Hij pakte zijn koffiekopje vast en trilde zo dat de koffie er bijna uit liep. ‘Weer zo’n leugenverhaal. Ik had me ingebeeld dat ik haar had vermoord.’

‘Had je dat dan?’

‘Nee … ik verspreidde de leugen dat ze een afschuwelijke ziekte had.’

‘Aardig is anders. Maar om daar nou …’

‘Kort daarna werd ze echt ziek en ging ze dood.’

Angelika keek hem na toen hij uit bed stapte. Zelf bleef ze langer liggen dan gebruikelijk. Toen moest ze rennen om de metro te halen naar haar werk in het Danderyd Ziekenhuis.

3

Jan begon resoluut schoon te maken. Hij startte in de keuken, waar de vuile borden, schotels en kopjes van de vorige dag opgestapeld stonden. De glazen lagen in de gootsteen in vuil water. Hij waste af, poetste het fornuis en de werkbladen.

Daarna ging hij verder met de slaapkamer, hij ventileerde en maakte het bed op. Tot slot pakte hij de stofzuiger en zoog zich een weg door het tweekamerappartement. Hij had besloten geen bod op het schilderij te doen. Het idee dat het in zijn huis zou hangen, gaf hem een onbehaaglijk gevoel.

Zoals altijd verbaasde hij zich erover hoe licht het in haar huis was: witte muren, witte gordijnen en bijna geen prullaria.

Kaal, had hij destijds gedacht.

Er hingen wat schilderijen, die voor hem onbegrijpelijk waren. Verder stonden er eenvoudige, moderne meubels: een bank in een schreeuwerige, feloranje kleur, vol met kussens in roze en groen.

Ordinair, had hij destijds gedacht. Vandaag vond hij dat de bank lachte.

Toen hij klaar was, ging hij zitten in de enige gemakkelijke stoel die de kamer bezat om de krant te lezen, maar hij merkte al snel dat niets van wat er stond tot hem doordrong. Zijn ogen gingen over de zinnen, maar de inhoud ervan kwam niet binnen.

Hij werd gekweld door de angst voor wat hem gisteren overkomen was, toen hij Angelika opeens anders had gezien.

Zoals zo vaak als hij problemen had, gingen zijn gedachten naar zijn moeder, en die zei wat ze moest zeggen: ‘Je hebt het je ingebeeld.’

Hij dacht aan die keer dat hij juichend bij zijn moeder de keuken was binnengestormd en had verteld dat zijn eindexamencijfers zo hoog waren dat hij aangenomen zou worden voor de studierichting medicijnen.

‘Begrijp je het, mam, over een paar jaar ben ik dokter, een echte arts!’

Hij had verwacht dat ze blij zou zijn, maar ze had gezegd: ‘Je geeft niet om mensen. Je ziet ze niet eens.’

‘Maar mama, je snapt het niet. Vandaag de dag gaat het om kennis, biologie, chemie, techniek.’

Ze had met haar korzeligste stem geantwoord: ‘Bij zo’n arts hoop ik nooit terecht te komen.’

Zittend in Angelika’s stoel voelde hij een grote woede in zich opkomen: wat had ze in godsnaam met hem gedaan!

Ze had wel gelijk gekregen. Al na een paar jaar had hij moeten erkennen dat de patiënten en hun lijden hem verveelden. Van sommigen walgde hij.

Hij rondde zijn studie af en promoveerde. Daarna ging hij naar de universiteit in Stockholm, hij kreeg een studiebeurs en studeerde af in biochemie. Na een aantal jaren kreeg hij een aanstelling als onderzoeker en specialiseerde hij zich in gentechniek.

Hij was succesvol.

Had het naar zijn zin. Hij kreeg een uitnodiging om naar Amerika te komen, waar hij praktijkwerk deed op een groot laboratorium. Schreef een proefschrift aan de Columbia University en haalde nog een doctorstitel.

Maar iets belangrijks was hij kwijtgeraakt.

Nu was hij terug bij gisteren, bij het moment waarop hij beseft had dat hij Angelika nooit echt gezien had. Hoewel hij haar al maanden kende en vanaf het eerste moment van haar had gehouden.

Er is iets behoorlijk mis met mij, dacht hij.

Hij vermande zich. Hij moest iets doen.

Zijn moeder verkocht vroeger vis in een van de chique winkels in de vishal Feskekörka in Göteborg. Hij kon zich herinneren hoe het daar altijd rook naar zee en zout, naar Noorse kreeften en zeekreeften, die werden gekookt terwijl de klanten stonden te wachten. Garnalen, dille. De geuren doortrokken zinnelijk en lokkend zijn lichaam.

Hier was geen Feskekörka.

Hij ging naar de Östermalmshal, kocht kersverse heilbot en grote westkustgarnalen. Een bosje dille.

Voor de eu-aardbeien bleef hij even staan aarzelen, maar hij nam toch een doosje.

Eenmaal thuis besloot hij rijst te koken, terwijl de heilbot in de oven lag te bakken.

Hij pelde de garnalen en kookte de schalen kort in een bouillon. Al proevend kwam hij tot een saus met fijngesneden dille, kruiden en room.

‘Het ruikt hier verrukkelijk’, zei Angelika. Ze stond in de deuropening en snoof de geur op.

‘Ik vond dat we aan een feestje toe waren’, zei hij en hij sloeg zijn armen om haar heen. Merkte dat hij elk gebaar van haar, elk nuanceverschil in haar donkere ogen, herkende. Alles was eigen, zijn mond tegen de hare voelde zich thuis, voelde zich heerlijk en veilig.

4

Ook Angelika had die dag veel nagedacht. Niet op het werk, want daar werd al haar aandacht opgeëist, maar wel op weg naar het ziekenhuis. Ze had in de metro gezeten die voortraasde in het donker onder de stad, en had ten slotte moeten erkennen dat ze bang was.

Waarvoor?

Om hem kwijt te raken?

Ja.

Zou ze het nog een keer overleven?

Het oude, bekende gebed kwam in haar op: God, haal mama niet bij me weg.

Maar God luisterde niet, dat had ze geleerd.

Plotseling herinnerde ze zich wat haar collega Helena over Jan had gezegd: ‘Pas op. Hij is een totaal bevroren mens, ijskoud.’

Ze hadden erover gekibbeld.

‘Ken jij hem nu het beste of ik?’

‘Dan kun jij me misschien uitleggen waarom hij altijd overwicht moet hebben, en waarom het hem koud laat dat hij anderen kwetst.’

Daarna had Helena verzucht: ‘Je bent zo verliefd dat je je beoordelingsvermogen bent kwijtgeraakt.’

Ze zagen elkaar nog steeds, aten vaak hun lunch samen in het personeelsrestaurant, maar de oude vertrouwdheid vonden ze niet meer terug.

En ze hadden het nooit meer over Jan.

Vandaag zou ik een weerwoord hebben gehad, dacht Angelika. Ik zou hebben kunnen zeggen dat hij zo geworden is doordat hij als kind gepest werd.

Maar ze had het niet gezegd, want ze wist dat die verklaring niet afdoende was, bij lange na niet.

Op weg terug naar huis moest ze staan in de metro, die nu vol was met mensen uit de voorsteden, op weg naar de vele bedrijvigheden van de grote stad.

Ze was moe, het was een zware dag geweest, zoals altijd in het weekend, en dan was er nog haar ongerustheid over Jan.

We verschillen ontzettend van elkaar, dacht ze.

Het volgende moment: ik weet niet wie hij is.

Ze moest denken aan wat Anna eens gezegd had: ‘Soms werkt geen enkele therapie ter wereld. Je bereikt de mensen niet, het is alsof ze geen kern hebben.’

Anna was psychologe en een vriendin van Angelika. Ze zou haar kunnen opzoeken om over Jan te vertellen. Nee, dat zou ze niet doen. Ze had al vroeg geleerd dat je er alleen voor staat als het leven op zijn zwaarst is.

De metro slingerde een bocht door. Misschien moest ze haar vader eens opzoeken om hem haar vraag te stellen.

Toen ze van de metro naar haar huis in het stadsdeel Gärdet liep, hoopte ze dat Jan er niet meer was. Dat er een papiertje op de keukentafel lag waarop hij in een paar woorden had gekrabbeld dat hij naar huis was gegaan omdat hij moe was en wilde slapen.

Hij … moe!

In de lift omhoog kwam er woede in haar op. Die vervloekte, laffe vent was ertussenuit geknepen. Mooi. Ze zou hem niet bellen, en de telefoon niet beantwoorden.

Toen de lift stopte en ze haar deur opendeed, rook ze de geur. Lekker eten, kruiden, schaaldieren, heerlijke saus.

Het volgende moment had ze zijn armen om haar heen en zijn mond tegen haar mond. Haar lichaam ontspande.

‘Je kunt meer van je lijf op aan dan van je gedachten’, zei haar moeder Katta altijd.

Hij hield van koken, de heilbot was voortreffelijk, de garnalensaus hemels en de wijn licht en precies koud genoeg.

Ze moest erkennen dat haar aanvankelijke woede in de wijn verdronk.

Maar de pijn in haar middenrif bleef knagen. Ze aten, ze genoot en probeerde zich te herinneren wanneer ze voor het laatst gegeten had. Herinnerde zich de lunch van stukgekookte aardappelen en vissticks in een vreugdeloze omgeving.

En Helena.

‘Ik moet je de groeten doen van mijn collega Helena. Je weet wel, ze zat bij je aan tafel tijdens het kerstfeest in het ziekenhuis.’

‘Ja’, antwoordde hij voorzichtig. ‘Ik mocht haar niet.’

‘Waarom niet?’

‘Ze had zo’n verontrustende glimlach. Vriendelijk en toegeeflijk. Hij leek wel op haar gezicht gebeiteld.’

‘Ja, ze verschuilt zich achter haar glimlach’, zei Angelika.

Ze dacht: als twee angstige mensen elkaar ontmoeten, is het gauw zo dat ze naar elkaar beginnen uit te halen. Op de een of andere manier weten ze waar elkaars zwakke plekken zitten. Dus slagen ze er vaak in de ander pijn te doen.

Ze bleven een tijdje zwijgend zitten. Jan verruilde de borden en presenteerde aardbeien. Zoals hij verwacht had smaakten ze naar niets.

Angelika goot de laatste wijn in haar eigen glas en dronk hem op alsof het water was.

‘Ik kan me goed voorstellen hoe je over Helena heen gewalst bent.’

‘Ja, je kent me immers.’

Doe ik, dacht ze, maar ze probeerde haar gemene repliek binnen te houden. Slaagde daar echter niet in.

‘In ieder geval van de buitenkant’, zei ze. Ze schaamde zich toen ze zag hoe bleek hij werd.

Uiteindelijk zei hij: ‘Denk je dat er iets heel erg mis met me is?’

‘Nee, je kreeg een schok door dat schilderij. Misschien was het gewoonweg een openbaring. Het is niet gemakkelijk om plotseling ziende te worden.’

‘Ik zorg voor koffie’, zei hij.

‘Dan neem ik intussen een douche.’

Hij zette de koffie sterk. Zijn handen beefden toen hij alles op het blad zette en dat de woonkamer binnendroeg. Ze nestelde zich op de bank, stapelde de felgekleurde kussens om zich heen en plaatste het grootste op haar schoot.

Toen ging ze in de aanval: ‘Ik mocht je moeder niet toen je vannacht over haar vertelde.’

‘Voor mij was ze een rots. Je kunt je erop stukslaan, maar zonder haar zou ik zweverig geworden zijn.’

‘Of dichter misschien. Of in ieder geval een mens die gevoelens mocht hebben.’

‘Maar Angelika, iemand moet toch grenzen stellen aan een kind dat geen onderscheid weet te maken tussen werkelijkheid en fabeltjes?’

Ze zag een ader kloppen bij zijn slaap. Nu is hij boos, dacht ze.

Maar hij zei verwonderd: ‘Je kunt je immers niet redden zonder kennis van de werkelijkheid, en gezond verstand?’

Angelika lachte hem recht in zijn gezicht uit: ‘Gezond verstand bestaat alleen maar uit oude vooroordelen.’

‘Zeg jij.’

‘Zei Einstein.’

Nu was Jan boos, het kloppen bij zijn slaap nam toe.

‘Ik denk dat Einstein wist dat vooroordelen en gezond verstand veiligheid in het leven scheppen, en verbondenheid, maar dat ze de vrije gedachte en de intuïtie blokkeren. De creativiteit.’

‘Dus jij vindt dat feiten en kennis uit den boze zijn?’

‘Nee, natuurlijk niet,’ antwoordde ze, ‘maar de zogenaamde zekerheden binden ons aan een wereldbeeld dat wisselt met de tijdgeest. Op dit moment domineert de natuurwetenschappelijke instelling ten opzichte van het leven en de werkelijkheid. Die wordt zo zoetjesaan de grond waarop we menen te staan.’

Jans bleekblauwe ogen bliksemden plotseling en zijn stem klonk sarcastisch toen hij vroeg: ‘Wat moeten we anders? Wat is het alternatief?’

‘Intuïtie, gevoel, fantasie, liefde, kunst, muziek, dromen. O, Jan, er is zoveel wat je niet hebt gezien. Of wat je niet hebt meegerekend.’

‘Ik wist niet dat je zo zweverig was.’

Zijn stem droop van sarcasme.

‘Dat is misschien alleen maar jouw manier van zien’, antwoordde ze. ‘Oké, misschien ben ik zweverig. Bovendien ben ik ontzettend moe na een dag geluisterd en getroost te hebben, en gekweld te zijn door medelijden. Iemand te hebben zien sterven en zijn kinderen te hebben zien huilen van verdriet.’ Ze deed haar best zo nuchter mogelijk te klinken.

‘Ik dacht dat jouw baan eruit bestond spuitjes te geven, verbanden om te leggen en ervoor te zorgen dat mensen de juiste medicijnen kregen.’

‘Dat ook’, zei ze. ‘Ik ga naar bed.’

Plotseling keek hij angstig.

‘Mag ik wel blijven?’

‘Je mag op de bank slapen.’

Ze haalde een laken en het reservedekbed voor ze naar de badkamer verdween om haar tanden te poetsen.

Toen ze door de woonkamer naar haar slaapkamer liep, zei hij: ‘Angelika, wat je over mijn moeder zei … Hebben niet alle moeders een enorme macht over hun kinderen?’

‘Ja. Mijn moeder is een engel, die tot op de dag van vandaag nog grote invloed op mijn leven heeft. Ze kreeg kanker toen ik tien was en ze stierf toen ik elf was.’

Ze zag hem niet meer, was ergens anders. Had al welterusten gezegd en de deur dichtgedaan.