Stella Müller-Madej

Door de ogen van een kind

Een meisje van Schindlers lijst

Uit het Pools vertaald door Karol Lesman

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Oczami dziecka

Oorspronkelijke tekst © Stella Müller-Madej, 1991

Uit het Pools vertaald en van een voorwoord voorzien door Karol Lesman

Eerste Nederlandstalige uitgave © Karol Lesman en De Geus bv, Breda 1994

Omslagontwerp Berry van Gerwen

isbn 978 90 445 2652 3

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de zesde druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Het getto

Veel mensen trokken toen naar het getto. Grote, kleine groepen. Sommigen droegen niet meer dan enkele bundeltjes spullen, er waren er ook die hun hele hebben en houden op karren meevoerden. Pappa duwde een karretje dat hij van de conciërge had geleend voor zich uit.

Het viel me op dat het een mooie, zonnige dag was, maar dat niemand dit prachtige weer toelachte. De hele menigte die ons omringde, was grijs, bedrukt en triest. Ik vond het zielig dat ook wij in die massa er zo uitzagen. Om de situatie wat te ontladen, zei ik tegen mijn pappa die met een soort doffe blik in zijn ogen de kar voor zich uit duwde: ‘Pappie, we doen net of dit onze motorfiets is, vanaf de brug tot aan het Zgodaplein geven we gas en zetten we het op een rennen, goed?’

‘Ga op de pakken zitten en daar gaan we!’

Ik geloof dat het iets te snel ging, want de pakken vlogen met mij op de grond. Met een schuldige blik begon pappa ze meteen te verzamelen. Terwijl ik hem hielp, keek mamma me beschuldigend aan en zei: ‘Dat kind wordt ook nooit verstandig, en ze is al tien.’

Ik werd er triest van. Ik wilde toch zeker alleen pappa opvrolijken, maar ik kon ook nooit iets goed doen. Als Adam dit had gedaan, zou ze zeker hebben gezegd: ‘Wat is hij toch vindingrijk en zo gevoelig.’ Pappa keek mamma op dat moment aan.

‘Maar mammie toch, het is nog maar een kind’, sprak hij en tegen mij zei hij: ‘Hou je vast!’

We begonnen te rennen en te springen en slaakten indianenkreten. Mamma en mijn broer verzamelden achter ons de pakketjes die onderweg op de grond vielen. Sommige mensen keken ons verontwaardigd na, anderen lachten geamuseerd. Ik hoorde nog iemand zeggen: ‘Natuurlijk, we laten ons niet ondersneeuwen, wat krijgen we nou, we gaan toch zeker niet de dood tegemoet.’

Het huis in het getto in de Czarnieckistraat bood een vreselijke aanblik. Mamma kreeg een schok, ze begon iets te schreeuwen van dat ze liever dood wilde zijn dan ook maar een week onder deze omstandigheden te moeten vegeteren. Arme pappa troostte haar waar hij kon: ‘Tusieńka, over een paar dagen zul je de woning niet meer herkennen, het wordt mooi.’

Mijn verbeelding was tamelijk groot, maar zelfs ik kon me niet voorstellen dat er aan deze woning nog iets kon worden gedaan. Het was een erg donkere kamer met een keuken en een toilet op de binnenplaats. Alles bij elkaar was het verschrikkelijk smerig, overal krioelde het van het zwarte ongedierte. Mamma was in zo’n allerbelabberdste staat dat pappa haar vroeg of ze niet nog een paar dagen naar oma wilde gaan. En wij togen aan het werk, dat wil zeggen pappa, ik hielp maar een beetje. Niettemin was pappa tevreden over me.

Oma, tante en mijn ooms konden van de vrijheid blijven genieten. Het zat me dwars dat zij niet helemaal joods waren, waarschijnlijk waren ze het van oma’s kant, ik kon me er niet echt in vinden. Ik dacht toen dat het goed was dat zij niet naar het getto hoefden, er waren hier toch al te veel mensen. Ik wist niet dat er joden waren of, om preciezer te zijn, dat er veel joden waren die er totaal anders uitzagen dan wij, zich anders kleedden, anders spraken. Nee, dat beviel me absoluut niet en ik voelde geen enkele sympathie voor deze mensen.

De woning was dankzij de inspanningen van pappa na een paar dagen sterk veranderd. De wanden waren wit, de vloer geverfd, het ongedierte leek te zijn verdwenen, nou ja, misschien niet helemaal, maar overdag kroop het in ieder geval niet meer rond. Pappa bracht, ik weet niet meer hoe hij er aan was gekomen, een veldbed mee, matrassen, een gammele kast, een paar krukjes.

We wonen hier nu al met de hele familie. Elke dag gaat iedereen naar zijn werk. Pappa werkt in de steengroeve bij de firma Liban. Als hij thuiskomt, krijgt hij vaak een bloedneus, waarschijnlijk komt dat door oververmoeidheid; hij is erg mager geworden. Mijn broer werkt in een spijkerfabriek in Grzegórzki bij Bauminger. Het beste werk heeft mamma nog, ze werkt in de Agnieszkastraat in een knopenfabriek; de commissaris van die fabriek is mevrouw Holzinger, die mamma direct na het uitbreken van de oorlog heeft leren kennen, toen ze met haar man bij oom en tante Grünberg ging wonen. Van begin af aan werd er over de Holzingers gezegd dat het goede Duitsers waren, Oostenrijkers. Mamma heeft haar eigen bureau, mevrouw Holzinger bemoeit zich nergens mee en is stapelgek op mamma, ze lijken zelfs een beetje op elkaar, zij is ook erg mooi. Dankzij mamma’s werk hebben we het niet slecht. Mevrouw Holzinger brengt verrukkelijke levensmiddelen mee, en omdat mamma op een individueel pasje het getto uit mag, kan ze die heerlijkheden gemakkelijker meesmokkelen; blijkbaar beschouwen ze haar aan de poort als ‘iets’ beters.

Geen enkele Duitser die op het kantoor komt, houdt mamma voor een jodin. Vaak vertelt ze ons ’s avonds lachend hoe ze regelmatig ruzie met ze maakt en later krijgt ze dan van deze of gene bloemen toegestuurd. Pappa heeft het er niet zo op, hij vindt dat dat nog verkeerd kan aflopen.

Op zekere dag kwam mamma nerveus terug van haar werk. Mevrouw Holzinger had een feestje bij haar thuis georganiseerd en had gevraagd of mamma toch alsjeblieft kon komen. Ze beloofde haar ’s avonds tot bij de poort van het getto weg te brengen. Het feestje moet fantastisch zijn geweest, maar mamma kwam zeer terneergeslagen thuis. Het bleek dat de mouwband met de davidster per ongeluk uit mamma’s tasje was gevallen. Er was enige consternatie ontstaan; de Holzingers legden uit dat het een grap was, maar waarschijnlijk is het afgelopen met dat mooie baantje van mamma, daarvoor waren er te veel ss-ers op dat feestje.

Ik voel me verschrikkelijk alleen gelaten. Als de ouderen naar hun werk gaan, blijf ik alleen achter. Ik hang wat rond in de straten van het getto als in een betoverde wereld, alles is hier vreemd, rent rond, maakt lawaai. De mensen spreken een taal waar ik niets van versta. Vooral ergeren mij de kinderen, ik noem ze ‘kleine peieslijers’. Pappa probeert me uit te leggen dat we allemaal hetzelfde zijn en dat we daarom hier zijn. Ik maak geen ruzie met hem, maar ik kan er geen vrede mee hebben.

Iedere dag voordat mijn ouders de deur uitgaan, moet ik een portie geboden en verboden aanhoren: ik mag de deur niet uit, ik mag niet in de buurt van Krzemionki komen waar de grens van het getto loopt, ik mag geen nieuwe vriendjes maken en vooral geen, God verhoede het, vechtpartijtjes met de kinderen aangaan. Meestal zit ik in de raamopening te kijken naar wat er op straat gebeurt. Het is een heel pluspunt dat we op de begane grond wonen en dat het raam uitkijkt op een drukke straat: de Rękawka. Ik probeer zo behulpzaam mogelijk te zijn, ik ruim een beetje op, soms lukt het me een of ander soepje te maken. Zo verstrijken de dagen.

Het was mooi weer en de zon scheen; ik hield het niet meer uit en ik werd in de richting van Krzemionki getrokken. Ik wilde zien hoe de bouw van de muur vorderde die het getto van de normale stad moest scheiden. Ik liep nog een stukje verder. Er stond daar een schattig kapelletje, kinderen renden eromheen. Ik zag dat ze verstoppertje speelden. Ik bleef staan en keek toe. Ik had erg veel zin om mee te doen. Een van de kinderen kwam op me toe lopen en vroeg: ‘Waar kom je vandaan?’

Ik wees naar beneden.

‘Uit het getto?’

‘Ja, uit het getto.’

Op dat moment begonnen ze aan mijn vlechten te trekken. Ze renden om me heen en riepen: ‘Een jodin! Een jodin!’

Ze waren met een paar en door al dat gespring en gesjor viel ik ten slotte op de grond. Ik had me niet bezeerd, maar ik begon verschrikkelijk te snikken. Iemand boog zich over mij heen. Het was een arbeider die bij de bouw van de muur betrokken was. Hij schreeuwde naar mijn belagers: ‘Wegwezen! Ze is een kind net als jullie.’

Ik kwam overeind. Daarop zei een andere arbeider: ‘Ach, laat dat spul zich toch met dat jodenkind amuseren. Kijk eens, Sura, hier heb je een appeltje’, sprak hij onnatuurlijk met een lijzig accent en drukte de appel ruw op mijn neus.

Het bloed stroomde uit mijn neus; ik begon, waarschijnlijk uit pure woede, te krijsen alsof ik gekeeld werd. Mijn verlosser kreeg het ook te kwaad. Hij sprong op de ander toe, gaf hem een klap in zijn gezicht en schreeuwde: ‘Klootzak, ik zal je nog eens wat laten zien, is het niet genoeg dat ze op hun donder krijgen, moeten wij daar soms nog een schepje bovenop doen …?’

Hij maakte zijn zin niet helemaal af, kwam naar me toe, veegde mijn gezicht af en zei toen: ‘Kom maar niet meer in deze buurt, kleine meid, want inderdaad, straks doen ze je nog iets.’

Ik bleef staan, ik voelde me beroerd. Waarschijnlijk om maar wat te zeggen begon hij: ‘Hoe heet je, kleine meid?’

‘Stella.’

‘Ah, Stella, een beetje een vreemde naam, maar wel een mooie.’

Onmiddellijk moest ik er weer aan denken hoe ik het vroeger mijn ouders erg kwalijk had genomen dat ze mij deze naam hadden gegeven. Waarom mocht mijn broer gewoon Adam heten en moest ik met zo’n vreemde naam worden opgezadeld? Ik wilde altijd anders heten, Zosia, Frania, alles behalve Stella. Op school heette niemand Stella, nergens trouwens.

‘Weet je wat,’ zei mijn verlosser, ‘als het mooi weer is moet je hier maar weer komen, dit werk duurt nog wel even; ik zal iets lekkers voor je meebrengen, dan blijf je hier even in de frisse lucht zitten; ik heb ook kinderen als jij, misschien dat ze je speelgoed willen geven.’

‘Maar meneer, ik …’

‘Zeg maar Antoni …’

‘Maar Antoni, ik ben al groot, ik speel niet meer met speelgoed.’

‘Wat je groot noemt, hoe oud ben je eigenlijk?’

‘Ik ben elf.’

‘Wat? Die van mij is dertien en die speelt nog steeds met poppen.’

‘Nou zie je wel,’ zei ik en ik hief trots mijn hoofd in de lucht, ‘maar ik heb al een huishouden.’

Hij keek me aan, pakte me beet in mijn zij en begon te lachen. Ik werd verdrietig, ik dacht dat ik iets doms had gezegd.

Toen ik thuiskwam, keek ik in de spiegel. Het was een beklagenswaardige aanblik: mijn gezicht zat onder de krassen, mijn neus zag eruit als een aardappel. Ik waste me, maar dat hielp niets. Het ergste kwam ’s avonds. De eerste die wat opmerkte, was mijn broer.

‘Kijk eens aan! Zo te zien heeft mijn zusje vandaag nieuwe vriendjes gemaakt!’

Mamma keek me aan en zei: ‘Moet je zien, Musiek, je dochter heeft weer eens iets uitgehaald. Hoe ze eruitziet! Wacht maar tot de mensen komen klagen dat zij hun kinderen heeft afgetuigd’, ging ze naar adem happend verder.

‘Maar zie je dan niet, Tusieńka, dat zij degene is die er dit keer van langs heeft gekregen?’

Pappa nam me bij de arm en bracht me de kamer in.

‘Zeg nu maar waar je bent geweest,’ sprak hij mild, ‘je zou toch thuis blijven, en als je dan zonodig het huis uit moet, waarom moet je dan meteen zo de vechtersbaas uithangen? Je moet eens wat meer tussen de mensen leren leven.’

Ik vond dat hij meer tegen zichzelf stond te praten dan tegen mij en ik verzon een manier om mijn kennismaking met Antoni voor de buitenwereld verborgen te houden. Ik had niet in de gaten dat Adam de kamer was binnen gekomen.

‘Waarom al die moeite doen?’ zei mijn broer vanuit de hoogte. ‘Je hoeft maar naar dat gezicht te kijken om meteen zin te krijgen in een knokpartij.’

We kregen ruzie. We vlogen elkaar in de haren, Adam lachte me uit, ik bewerkte hem met mijn vuisten.

‘Kinderen toch, hou daarmee op!’ probeerde mamma ons tot bedaren te brengen. ‘Dat jullie je niet schamen! Ze zijn zogenaamd volwassen, maar hun gedrag is nog erger dan dat van kleine kinderen.’

Adam had het laatste woord; ik begon te huilen en ging in het donkerste hoekje van de kamer zitten.

‘Maar mijn jongen toch! Je moet haar niet pesten’, hoorde ik zeggen. In gedachten herhaalde ik: mijn jongen, mijn jongen, rotzak. ‘Ze is zo alleen, aan zichzelf overgelaten, je bent toch haar oudere broer, je moet haar een beetje helpen.’

Na de ‘toespraak’ van pappa voelde ik me ongelukkig, lelijk en alleen gelaten. Natuurlijk vindt niemand zo’n lastpost leuk, dacht ik.

‘Rustig maar, meisje,’ luidde het verzoek van mijn moeder, ‘ik zal kijken of ik wat boeken voor je kan regelen, dan kun je het een en ander overschrijven, en lezen; de oorlog zal zo wel afgelopen zijn, je moet leren. En ga je nu maar wassen, want je ziet er niet uit.’

‘Hoe moet ik er dan uitzien,’ bromde ik terug, ‘als ik toch het lelijkste meisje van de wereld ben.’

‘Kind, je bent niet lelijk, je moet alleen niet zo voortdurend in de contramine zijn.’

Met dat lezen en dat schrijven werd het niets, niemand had de tijd en niemands hoofd stond ernaar om daaraan te denken. Ik begon mijn lectuur van zogenaamde verboden boeken. Op die manier verliep mijn opvoeding snel, maar niet zoals mijn ouders hadden gewenst.

In die tijd voelde ik me ineens ‘volwassen’. Aanvankelijk bracht me dat in verwarring, ik wist niet overal raad mee, de pijn in mijn buik matte me af, maar toch was ik tevreden. ‘Zij’ wisten niets van mij, en ik was al een vrouw!

Een paar dagen later ging ik opnieuw naar Krzemionki. Ik kwam Antoni tegen.

‘En, kleine meid, is alles genezen?’

‘O jawel, het was niks.’

‘Je bent een flinke meid’, prees hij me. ‘Ik heb een spelletje voor je meegebracht’ (hij haalde een pakje tevoorschijn) ‘ik heb het nog voor de oorlog gekregen, die kleine van me was ziek en toen heb ik het van de vrouw van die ingenieur gekregen, bij wie ik heb gewerkt, dat was ook een jid.’

‘Waarom zegt u niet gewoon: jood?’

‘Maar is dat dan geen belediging?’

‘Nee hoor, als je dat gewoon zegt, heeft het niets beledigends, joden zijn gewoon joden. Wat zit daar voor kwaads in?’

‘O la la, kleine filosoof die je bent!’ zei hij lovend.

Ik was blij dat hij zo reageerde, want ik wist niet zeker of ik hem misschien met mijn opmerking had gekwetst.

‘Ik vroeg me wel eens af: wat kan er met die ingenieur gebeurd zijn,’ begon Antoni hardop te denken, ‘hij was een geschikt iemand, hij heeft me werk gegeven, betaalde goed, ik kreeg steeds kleren van zijn vrouw mee voor thuis; ik vraag me af of hij hier ook zit. Misschien zijn ze wel naar Engeland vertrokken, hij heeft zijn zoon voor studie daarheen gestuurd. Ik geloof dat ze ook een knappe dochter hadden, ze had ook zo’n vreemde naam.’

We speelden een spelletje, naampjes raden, niemand van ons tweeën had het goed. Antoni aaide me over mijn bol en zei toen dat ik moest maken dat ik weg kwam.

‘Weet je,’ zei hij, ‘het is stukwerk dat ik doe.’

Ik wist niet wat stukwerk betekende, maar ik trok een snugger gezicht. En hij voegde er nog aan toe: ‘Ze zetten er vaart achter, om zo snel mogelijk deze omheining voor jullie in orde te brengen; dat die moffen ook niets beters kunnen verzinnen’, mompelde hij, ‘dan mensen achter een muur op te sluiten alsof ze een besmettelijke ziekte hebben.’

‘Nou, dan ga ik maar.’

‘Kom gauw terug.’

Zo verstreken de dagen. Ik bezocht Antoni, dat was mijn geheimpje. Mamma moest lachen dat mijn enthousiasme om het huishouden te doen en te koken was bekoeld. Ik begon somber te worden, want de muur was bijna af, en Antoni en ik konden zo volwassen met elkaar praten.

Op een keer, toen ik naar Krzemionki was gekomen, zei Antoni dat hij vandaag naar de Lwowskastraat zou gaan, want dat daar die ingenieur woonde.

‘Ik moet gaan,’ zegt hij, ‘misschien dat ik nu iets voor hem kan doen, want de ene mens moet de andere toch helpen, of ze hem nu jood of Turk noemen, zo is het toch, kleine meid van me?’

Ik zei dat ik wel een stukje met hem mee kon oplopen, want dat ik daar familie had wonen. Ze heten Grünberg.

‘Wat zeg je me nou, kleintje, die ingenieur van me heet ook zo, dan moeten dat wel dezelfde mensen zijn.’

Uiteindelijk ben ik niet meer met Antoni naar de Lwowskastraat gegaan. ’s Avonds kwam tante Tusia (pappa’s zus had dezelfde voornaam als mijn moeder) langs. Ze vertelde dat een van omes oude werknemers hen was komen opzoeken en dat ze van hem over onze vriendschap had gehoord. Ik zag de bui al hangen, maar er gebeurde niets. Ik moest vertellen hoe ik Antoni had leren kennen, en natuurlijk, hoe hij het voor mij had opgenomen. Mijn ouders hernieuwden het verbod om het huis te verlaten, en daar bleef het bij.

Een paar dagen later ging ik weer naar Krzemionki; Antoni had me al van verre zien aankomen, hij kwam met een geheimzinnige blik in de ogen naar me toe en hield een pakje in zijn handen.

‘Ga zitten,’ zei hij, ‘en doe je ogen dicht, ik heb een verrassing voor je.’

Ik sloot heel voorzichtig mijn ogen en mijn adem stokte, ik voelde ineens iets fantastisch in mijn handen. Een heerlijke, warme, kleine puppy! Ik wist niet wat ik moest zeggen, ik kon wel huilen, lachen, springen. Ik zat daar maar en kroelde met het mooie, warme, levende bolletje.

‘Kijk eens aan, kleine meid, fijn voor je, hè?’ zei Antoni tegen me.

‘Maar hoe wist u dat ik het meeste van honden hou?’

‘Och, je hebt me een keer over dat hondje van je verteld, en nu heeft die van mij jongen gekregen, daarom heb ik er eentje voor je meegebracht, dat is alles.’

‘Wat ziet hij er schattig uit, zo zwart als een kooltje, ik zal hem Blackie noemen.’

‘Ga nu maar met hem naar huis, en geef hem een schoteltje melk; hij piept van de honger, want hij heeft sinds vanmorgen niets meer gegeten.’

Dolgelukkig liep ik huiswaarts. Hoe dichter de avond naderbij kwam, hoe onrustiger ik werd. Ik besefte dat het er niet vrolijk aan zou toegaan, als mijn ouders ‘de nieuwe huurder’ zouden zien. Pappa is inmiddels thuisgekomen.

‘Wat moet dat nu weer voorstellen?’ Hij was nog niet klaar of daar kwam mamma al binnen.

Ik stond daar maar met een domme uitdrukking op mijn gezicht; Blackie ging als een razende tekeer, hij liep op iedereen toe, graaide naar broekspijpen, duikelde kopje. De eerste die haar stem terug had was mamma, ze bracht een hele lawine op gang.

‘Hoe kom je aan dat beestje, breng die hond onmiddellijk terug naar waar je hem vandaan hebt?! We kunnen hier onmogelijk een hond grootbrengen. Zo idioot ben je toch niet om dat niet in te zien!’ Ze was duidelijk geïrriteerd.

Ik begreep dat de zaken er niet best voor stonden. Ook pappa zei niks.

‘Nou, komt er nog wat van?’ drong mamma aan. ‘Neem mee en breng hem weg.’

Ik pakte de hond op, haalde diep adem en zonder met mijn ogen te knipperen, besloot ik rustig te liegen, iets wat ik over het algemeen niet deed.

‘Maar mamma, ik kan hem nergens naartoe brengen. Ik heb het arme dier op straat gevonden.’

‘Nou, dan zet je hem terug op straat.’

Ik draaide me om en gedecideerd zei ik: ‘Dan ga ik met mijn hondje de straat op.’

Zoals gewoonlijk nam pappa het voor me op.

‘Ach, mammaatje,’ zei hij, ‘het is bijna spertijd, laat ze hem vandaag nog houden, morgen zien we wel waar we hem onderbrengen.’

De spanning was gebroken. Ieder nam om beurten het hondenbeest in zijn armen en zei dat het echt een schattig beestje was, en de sfeer in huis werd daardoor aangenamer. Ik bleef stil zitten, dolblij dat de storm was overgewaaid. Ik wist dat ik hem niet zou afgeven, en ook mijn ouders zouden het er niet meer met mij over hebben.

Het getto is inmiddels klaar, dat wil zeggen dat we door een muur van de stad zijn gescheiden. Er zijn wachtposten en drie poorten; twee komen uit op de Limanowskistraat en een op het Zgodaplein. Uit een tiental straten is een echte stad ontstaan. Het is waarlijk een vreemde gewaarwording te zien hoeveel energie wordt opgebracht door mensen die in feite buiten de samenleving zijn geplaatst. Er zijn een heleboel winkeltjes gekomen, er is een kapper, een bakkerij, er is zelfs een koffiehuis. De jeugd organiseert danspartijtjes, ik hoor hoe ’s avonds mijn broer thuiskomt en opgewekt aan mijn ouders vertelt bij wie ze nu weer plezier hebben gemaakt en hoe vrolijk het er wel niet aan toeging.

Het is onrechtvaardig: ik doe alles in huis, en ik mag naar geen enkel feestje; er wordt over alles in mijn bijzijn gesproken en als ik het woord neem, blijkt dat ik nog te jong ben en nog niet slim genoeg om mijn eigen mening te hebben. Het is net andersom, zeg ik in gedachten tegen mezelf, ik weet wie wie met wie bedriegt, ik weet dat kinderen niet via de navel ter wereld komen, ik ben van mening dat ik alles weet. Opnieuw kom ik in opstand en koester vijandige gevoelens jegens Jan en alleman.

Vandaag is pappa volkomen uitgemergeld uit de steengroeve thuisgekomen. Hij zei dat hij naar de dokter zou gaan om een paar dagen ziekteverlof, want hij viel zowat flauw van uitputting. Het is avond. Ik hoor een levendige discussie. Pappa vertelt dat hij op de terugweg van de dokter, Symche Spira was tegengekomen.

‘Je weet wel, mamma, die man die bode was of zoiets in de zaak van vader. En wat zie ik, Symche Spira in het uniform van de od, maar moet je horen, hij was helemaal behangen als een harlekijn, zag eruit als een generaal, maar dan wel een uit het circus. Ik wist niet dat hij commandant in het getto was,’ ging hij verder met vertellen, ‘hij is immers zo goed als analfabeet, dus waarom hebben ze hem dan als commandant aangesteld?’

Spira, zo vertelde vader, had hem aangekeken, was blijven staan en had gevraagd: ‘Ben jij dat, Müller?’ ‘Ja’, had mijn vader geantwoord. ‘Zygmunt Müller? Zoon van Bernard Müller? Waarom kijk je dan zo raar uit je ogen, je kent me toch, zie je dan niet, idioot, dat ik commandant in het getto ben?’ ‘Ja, dat zie ik’, had pappa gezegd. ‘Zo zie je maar weer, oorlog of geen oorlog, maar carrière maken doe je, zo gaat het toch in het leven, we willen allemaal hogerop.’ Pappa stond er als een halvegare maar wat bij te knikken. ‘En wat doe jij, Müller? Je bent erop achteruit gegaan, oei oei, wat ben jij erop achteruit gegaan.’ Pappa vertelde dat hij in de steengroeve werkte, en dat hij net ziekteverlof had gekregen omdat hij ziek was. ‘Kom eens bij me langs, dan kun je een beter baantje van me krijgen.’

Nu vond er in huis een discussie plaats, of pappa wel of niet moest gaan. Hij besloot echter het eerst nog eens in het Arbeitsamt te proberen, misschien kon hij iets beters krijgen. Helaas kreeg hij geen beter werk en ging toen maar naar Symche Spira voor protectie.

od is de ordedienst voor binnen het getto, uiteraard een joodse dienst. Hij heet Ordnungsdienst. Na lang wachten werd pappa opgeroepen om voor het aangezicht van de commandant te verschijnen. Hij vertelde later dat Hitler zelf waarschijnlijk met minder chicanes mensen aannam dan commandant Symche Spira deed. En wat nog het ergste was van al: hij sprak geen enkele taal goed, Pools en Duits niet, maar ook Hebreeuws en Jiddisch niet. Hij was nu zogenaamd ijverig bezig Duits te leren. Na pappa een aantal voorstellen te hebben gedaan die hem absoluut niet aanstonden, nam hij hem als een gewone soldaat bij de od in dienst. Pappa wilde volstrekt geen functie binnen de od.

Spira was nooit tevreden over het werk dat pappa deed; iedere keer dat hij pappa tegenkwam, dreigde hij hem naar de steengroeve over te zullen plaatsen.

‘Want jij, Müller,’ zei hij, ‘jij bent helemaal geen od-man, jij bent een doodgewone schlemiel.’

De mensen mochten pappa erg graag, hij probeerde waar en wie hij maar kon te helpen. In de od hadden zich twee kampen gevormd, slechte en goede od-mannen, en tot die laatsten behoorde pappa.