Stella Müller-Madej

Door de ogen van een vrouw

Uit het Pools vertaald door Esselien ’t Hart

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Dziewczynka z listy Schindlera

Oorspronkelijke tekst © Stella Müller-Madej, Kraków 2000

Eerste Nederlandstalige uitgave © Esselien ’t Hart en De Geus bv, Breda 2000

Omslagontwerp Berry van Gerwen

isbn 978 90 445 2653 0

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2012.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Kraków

Wij wonen bij grootmoeder aan de Kolbergstraat. Mijn ouders hebben pogingen ondernomen om onze woning van voor de oorlog aan de Szymanowskistraat terug te krijgen. Zij hebben te horen gekregen dat alles wat zich in de woning bevond, in de laatste dagen voor de bevrijding van Kraków door de Duitsers is meegenomen. Jammer, er waren veel waardevolle spullen bij, onder andere heel kostbare en unieke schilderijen. In de woning aan de Szymanowskistraat zijn drie gezinnen getrokken, die hun hele hebben en houden zijn kwijtgeraakt in de opstand van Warschau.

Het valt mijn ouders niet makkelijk zich aan te passen aan de nieuwe realiteit. Ik weet dat grootmoeder en de tantes tijdens de oorlog comfortabel geleefd hebben van de opbrengsten van de verkoop van kostbaarheden die mijn ouders bij hen hadden achtergelaten. Mama is blij dat zij op die manier die vreselijke periode van de Duitse bezetting zijn doorgekomen. Maar ik vraag me af wie ons nu zal helpen.

Meteen na onze terugkeer uit de kampen kwam ons dienstmeisje van voor de oorlog langs, Mania. Toen knapte er iets in mij. Ik wierp me in haar armen en huilde. Mania stond tegen de muur geleund, zij aaide mij over mijn nog steeds kale hoofd en herhaalde onduidelijk: ‘Dat ik dit nog mag meemaken, je bent een engeltje, je bent een poppetje.’

Dit wanhoopstafereel werd onderbroken door mama’s stem: ‘En wie had mij zo flink beloofd om niet meer te huilen, dochtertje?’

Dat hielp. Ik liet Mania los en hield op met snikken. Toen zag ik dat er grijze strepen in haar haar waren en dat de linkerkant van haar gezicht misvormd was, gewoonweg verlamd. Uit haar mondhoek sijpelde een dun straaltje speeksel dat zij telkens afveegde. Maar het was mijn Mania, het was haar stem vol liefde.

Toen we waren gaan zitten, zei Mania in één adem tegen mama: ‘Alstublieft mevrouw, zou ik mijn engeltje voorlopig mogen meenemen, ik heb een vrijgezellenflat in de Krowoderskastraat, ik woon alleen. Hier is het een beetje vol, ik zal goed voor het kind zorgen.’

Als dit voor de oorlog gebeurd was, was ik gaan stampvoeten dat ik met Mania meeging, mee moest. Mama keek mij oplettend aan, zij zei geen woord. En plotseling zag ik haar voor me, daar, in Auschwitz, terwijl ze me krampachtig bij de hand hield, mishandeld door mijn schuld, terwijl ze me een stukje brood toestopte dat zij uit haar eigen mond gespaard had. Zoveel kwam er opeens terug. Ik verzamelde mijn krachten, omhelsde Mania, ik voelde me heel oud.

‘Mania,’ fluisterde ik, ‘allerliefste Mania, ik kan niet, jij moet maar hier komen, ik ga hier nooit weg.’

Ik zag hoe de spanning van mama’s gezicht verdween. Zij stak een sigaret op, opgelucht stond zij op.

‘Ik maak wat eten en drinken klaar’, zei zij.

Mania begreep het, in haar ogen stond geen rancune te lezen.

‘Kleintje van me,’ zei ze, ‘wat hebben die schurken met je gedaan? Je bent veranderd, maar nu komt alles weer goed.’

De woning bevond zich op de begane grond. Grootmoeder zat hele dagen bij het raam. Als er een man door de straat liep die haar misschien door zijn gestalte deed denken aan een van haar zoons, Adolf, Ignacy of Józek, stond zij op uit haar leunstoel en liet zich even later met een zucht weer terugzakken. Soms ging zij naar de kast, keek de overhemden en de pakken na en zei tegen een van de tantes: ‘Hanka, Marylka, misschien moeten de overhemden gelucht worden. Als jullie broers terugkomen, zullen ze ze nodig hebben.’ Aan ons besteedde grootmoeder geen aandacht meer, de eerste overweldigende vreugde over onze terugkeer was voorbij, onze aanwezigheid kon voor haar, de stakker, het verlangen naar haar zoons niet stillen. Ik liep op mijn tenen om haar heen.

Vader was vaak weg. Hij zag er nog steeds heel mager uit, maar als hij naar ons keek, was hij gelukkig. Hij bracht bijna altijd een of andere armzalige, eenzame man mee, vaak in voddige kampkleding, en riep dan geveinsd vrolijk vanaf de drempel: ‘Hé, gulzigaards! Is alles al op? Valt er nog wat te delen?’ Ik sloeg nauwlettend de tantes gade, die waren niet blij met die visites, er hing ruzie in de lucht, tot op zekere dag de bom barstte.

‘Zygmunt!’ zeiden ze vermanend. ‘Je bent onberekenbaar. Je brengt dakloze mensen onder de luizen mee van straat, je bent hier niet in je eigen huis!’

‘Vrouwen toch! Hebben jullie dan niets geleerd? Dat zijn eenzame mensen. Zij zijn hun hele familie kwijtgeraakt, ze hebben geen middelen van bestaan, ze kunnen nergens heen!’

‘Jij, jullie, zijn ook niet in je eigen huis!’ vielen zij allebei uit. ‘Vergeet dat niet!’

Ik weet niet hoe het afliep, want ik liep naar buiten, ging onder het keukenbalkon zitten en barstte in huilen uit. Waarom waren we niet regelrecht vanuit Brünnlitz de wereld ingetrokken? Waarom wilde mijn vader terug naar zijn geliefde Polen? Wat verwachtte hij? Dat die Piłsudski van hem uit het graf zou opstaan, dat hij voor het slapengaan weer luidkeels ‘De Legioenen …’ voor me zou zingen? In die toestand trof vader me aan. Hij bracht me altijd tot bedaren met zijn tederheid, zijn goedheid. We gingen terug naar huis. Ik was helemaal van streek, ik kon niet tot bedaren komen, ik schreeuwde.

‘Waarvoor? Waarom leef ik? Nog steeds zonder haren, dom en lelijk.’

Het was niet mijn eerste uitbarsting, de tantes goten gewoonlijk in zulke situaties olie op het vuur. Ook ditmaal wendden zij zich tot mama alsof zij het haar verweten.

‘Tusia, wat is er met jou aan de hand? Jullie laten je door die snotneus in de luren leggen. Vroeger zou je haar klappen gegeven hebben en haar die hysterie hebben afgeleerd.’

Mama keek haar zusters meewarig aan.

‘Weten jullie wel wat een kamp is’, vroeg zij. ‘Zijn jullie ooit van je vrijheid beroofd, al is het maar even? Hoe kunnen jullie weten hoe mijn kind is opgegroeid?’

Dat lag niet in haar aard. Ik had liever dat zij boos op mij werd. Ik stopte mijn hoofd onder het donzen dekbed en bleef huilen. Die nacht schreeuwde ik nog een paar keer iets over Bajla, ik riep Mira, ik was weer op de ‘epidemie-afdeling’.

De volgende dag kwamen onze kampvriendinnen dr. Matylda Löwówna en Ilza Filipowska op bezoek met tassen vol lekkers. Ik kraaide van vreugde toen ik ze zag. Onnozel stelde ik voor: ‘Laten we een barak bouwen en daar samen gaan wonen.’

Matylda, praktisch als altijd, haalde haar stethoscoop tevoorschijn en begon me te onderzoeken. Ik op mijn beurt keerde in gedachten terug naar het ziekenhuis in Brünnlitz, naar Janeczka die gestorven was en de vrijheid niet had meegemaakt. En misschien was dat maar beter voor haar, misschien zou ze net als ik ontgoocheld zijn door die vreemde vrijheid.

‘Wat denk je, Ilza, misschien is het maar beter dat Janeczka gestorven is, hoewel,’ zette ik mijn gedachtegang voort, ‘zij was mooi, haar haren groeiden zo fijn weer aan.’

Ilza sloeg haar armen om me heen en zei zoals vroeger: ‘Jij bent de allermooiste, Stella, je hoofd wordt al donker.’ Daar moest ik weer vreselijk om huilen.

Mama stond erbij met rode vlekken op haar wangen.

‘Genoeg, juffertje’, onderbrak Matylda mij streng. ‘Je moet je vermannen, lezen. Ben je van plan als een plantje te leven?’

‘Vertel eerst eens of ik ziek ben’, vroeg ik.

‘Nou, een beetje wel. Morgen kom je met mama naar het ziekenhuis, dan gaan we je doorlichten, in het topje van je linkerlong zit iets.’

Het was nog warm, hoewel de zomer van het jaar 1945 ten einde liep. ’s Ochtends gingen we naar het ziekenhuis om mij te laten doorlichten. Het is voor mij de grootste straf als ik de woning moet verlaten. Uiteraard deed ik een hoofddoek om, ik ben al in het bezit van een jurk en schoenen. Ik ben verschrikkelijk zenuwachtig en het ritje met de tram is een heuse belevenis. Mama geeft me geld om kaartjes te kopen bij de conducteur.

Papa heeft me al een paar keer meegenomen de stad in en naar het recreatieterrein het Błoniaveld. Mania ook. Van zulke expedities kom ik altijd bezweet en gespannen terug. Op een dag zat ik met Mania op een bankje op het Błoniaveld toen er een vrouw bij ons kwam zitten.

‘Waarom laat u dat meisje die hoofddoek niet afdoen?’ vroeg zij aan Mania. ‘Het is bloedheet. Wat heeft ze gehad? Heeft ze tyfus gehad? Heeft ze geen haar?’ Ik was toen opgesprongen van het bankje en ervandoor gegaan. Na dat incident duurde het lang voor ze me weer konden overhalen de deur uit te gaan.

Ook vandaag had ik voortdurend het gevoel dat iedereen naar me keek.

In het ziekenhuis schrik ik van de lucht van desinfecterende middelen en van de menigte patiënten. Ik zal wel altijd bang blijven voor grote mensenmenigten.

Uiteindelijk werd ik geroepen door een vrouw in een witte jas. Ik moest alleen een hokje in gaan en me daar ontkleden tot aan mijn middel. Toen ik terugkwam op de gang, stond mama daar met Matylda die beloofde de volgende dag de uitslagen thuis te zullen brengen.

Papa is voortdurend in de weer. Ik denk dat het hem moeilijk valt zijn plek te vinden in dit geliefde, naar men zegt vrije Polen. Uit de gesprekken van de volwassenen blijkt dat die vrijheid hun niet erg bevalt. Ik heb ook gemerkt dat er op straat meer Russische dan Poolse soldaten lopen. Sommige kennissen zeggen dat ze het land verlaten, illegaal, over de groene grens.

Mijn lievelingsnichtje Ziuta is teruggekomen. Het bleek dat ze vlak voor het binnentrekken van het Russische leger in Kraków het kamp in Płaszów geliquideerd hebben, waar op dat moment niet meer dan zes-, zevenhonderd gevangenen zaten. Die werden naar Auschwitz gejaagd, waar de mannen van de vrouwen werden gescheiden. Ziuta vertelt dat haar vader, dat wil zeggen oom Grünberg, zich een beetje beter voelde, omdat Amon Göth was ontheven van zijn functie als kampcommandant wegens toe-eigening van joods bezit. De opvolger van Göth was niet zo hardvochtig.

In die tijd lukte het Rózia, het toegewijde dienstmeisje van de familie Grünberg, om oom te laten weten dat de kinderen van zijn zuster, die tot die tijd in een door nonnen geleid weeshuis ondergedoken hadden gezeten (Haneczka van drie en Bebuś van zes jaar), verraden waren. Samen met andere arrestanten zouden ze naar het Klotebergje gebracht worden en daar worden doodgeschoten. Oom smeekte Bauleiter Huth, die nog in Płaszów was, om bij de nieuwe commandant een goed woordje te doen. Op die manier lukte het een hele vrachtwagen mensen te redden van fusillering. Er waren joodse kinderen bij, een aantal nonnen en een stel onbekenden.

Ziuta vertelt dat toen zij het kamp werden uitgevoerd, Rózia met behulp van Huth rijtuigen had georganiseerd, waar ze op een afgesproken plek in moesten stappen. De kinderen waren bang, zij zetten het op een schreeuwen, zij wilden de gelederen niet verlaten. Oom had Bebuś aan de hand en tante en Ziuta de kleine Haneczka. Zo passeerden zij het afgesproken punt en liepen door tot in Auschwitz. Daar werden zij gescheiden, de kinderen werden afgepakt. Ziuta en tante werden in treinwagons geladen, die hen naar Ravensbrück brachten, en oom ging op transport naar Bergen-Belsen.

Tante stierf onderweg, haar lichaam werd uit de wagon gegooid. Ziuta weet zelfs niet waar het geweest kan zijn. Gewoon, tijdens een stop werd de deur van de wagon opengedaan en er werd gevraagd of er nog lijken waren. Zij was zo verdoofd dat zij zich niet herinnert wie van haar medegevangenen antwoord heeft gegeven. Zij pakten het lichaam van tante bij armen en benen en gooiden het naar buiten op de akker. Ziuta vertelt rustig, zij huilt niet. Zij gelooft dat haar vader nog leeft en terugkomt.

Er is bericht gekomen dat Haneczka en Bebuś het kamp overleefd hebben. Na de bevrijding van Auschwitz zijn zij door het Rode Kruis naar Zweden gestuurd.

Ziuta woonde tijdelijk bij Rózia. Bij ons aan de Kolbergstraat is het vol. Papa vertelt elke avond dat wij binnenkort een eigen woning krijgen.

De uitslagen van het onderzoek zijn binnen. In het topje van mijn linkerlong heb ik een ontsteking. Löwówna verzekert me weliswaar dat ik nog steeds weerstand heb, dat zij dit al vermoedde tegen het eind van het verblijf in het kamp in Brünnlitz, maar ik stel me voor hoe mijn longen uiteenvallen. Zij stoppen me allemaal iets te eten toe, iedereen herhaalt: eet, daar word je sterk van.

Ik voel me helemaal niet zwak, ik ben woedend. Ik wil geen zorgzame bevoogding, ik wil niet over mijn kale hoofd geaaid worden. Ik kan gewoon niet wachten tot ik begin te sterven. Voorlopig kom ik alleen maar aan. Ik gebruik veel medicijnen. Ik krijg woedeaanvallen als ik mama met lijdzame stem Adam hoor berispen: ‘Eet niet alle eieren op, ik moet nog wat voor Stella hebben; zoon, drink niet alle room op, er moet wat voor Stella overblijven.’ Dan val ik de keuken binnen, gooi de krukken om, schreeuw hysterisch: ‘Ik heb niks nodig, ik wil niks! Laat me met rust!’

Niemand wijst me terecht, niemand geeft me een standje en dat is het ergste. Papa zegt alleen zacht: ‘Kom kindje, het komt wel goed, ik vertel je over de legioenen of we gaan wandelen.’ Ik antwoord kort: ‘Ik ga niet mee, ik kan niet anders lopen dan in rijen van vijf en alleen naar de latrine.’ En meteen heb ik vreselijke spijt. Waarom kwets ik mijn fantastische, geliefde ouders, hoe maak ik dat weer goed? Ik kan niets bedenken en huil en dat is de slechtste oplossing.

Adam is aardig, knap, vrolijk, hij heeft vrienden, hij gaat naar school. Papa gaat elke ochtend snel naar de bakkerij in de Krowoderskastraat en haalt geurige, warme broodjes en speciaal voor Adam een brood van een kilo, dat hij met één haal overlangs doorsnijdt en dik met boter besmeert, waarna hij als een gebed herhaalt: ‘Zo ziet vrijheid eruit.’ De vreugde van mijn broer, van wie ik immers heel veel hou, maakt me razend.

Mijn hoofd wordt iets donkerder. Ik heb een onwillekeurige gewoonte, waar ik waarschijnlijk nooit meer afkom: ik ga telkens onbewust met mijn hand van achter naar voren over mijn hoofd. Als ik op mama’s blik stuit, laat ik mijn hand zakken. Zij lijdt eronder, ze houdt haar adem in.

Wij zijn weer bij een arts geweest, ditmaal voor huidziekten. Nadat hij mij lang bekeken had, stond er machteloosheid op zijn gezicht te lezen. Ik mengde me totaal niet in het gesprek. Mama vertelde met gedempte stem aan de arts hoe in het kamp de geschoren hoofden ontsmet werden met in scherpe vloeistof gedrenkte lappen. Hoe is het mogelijk dat er mensen op de wereld bestaan die niet weten hoe het leven in het kamp eruitzag. Zij zijn mij vreemd, ik bekijk ze met een vijandige blik. Waar hebben ze gezeten? Hoe kun je zo weinig weten en net doen of je het wilt begrijpen?

Nadat de arts het gesprek met mama had afgesloten, richtte hij zich patroniserend tot mij: ‘Ja, jouw moedertje weet alles.’

En toen gebeurde wat ik koste wat het kost wilde voorkomen.

‘Maar het is mijn hoofd, niet het hare, het gaat om mijn haar, niet dat van mama’, viel ik in één adem uit.

Zij waren met stomheid geslagen, verbijsterd.

‘Stella!’ zei mama streng.

De arts deed net alsof er niets gebeurd was. ‘Je komt hier voor een aantal elektriseringsbehandelingen, voor de rest vertelt je moeder je hoe en waarmee je je hoofd moet masseren en inwrijven.’

We stonden al op de gang. Ik verwachtte bittere verwijten, maar mama zweeg.

We liepen in de richting van het Plantypark, de groene ring om de oude binnenstad, we gingen op een bankje zitten, zij stak een sigaret op.

‘Neem me niet kwalijk’, bracht ik met moeite uit.

Zij sloeg haar armen om mij heen, dat deed zij niet vaak.

‘Kindje, Stella, hoe kan ik je helpen, hoe kan ik je bereiken?’ vroeg zij met verstikte stem.

Ik dacht: laat haar liever schreeuwen, laat haar zeggen dat ik afschuwelijk ben, alleen niet die gedempte stem. Ik zag weer voor me hoe we in Auschwitz naar het transport marcheerden, naar een of andere fabriek in Brünnlitz, zoals ik destijds dacht, naar ene Oskar Schindler. Mama die mij kramprachtig bij de hand vasthield. Zij is fantastisch. Oskar Schindler was fantastisch. Zoveel mensen hebben mij geholpen.

‘Neem me niet kwalijk’, herhaalde ik.

We stonden op. Ik keek haar aan. Zij wordt met de dag mooier, steeds meer zoals zij voor de oorlog was.

Het is bij ons in huis een komen en gaan van mensen die terugkeren uit de kampen, die op zoek zijn, die wachten op hun naaste familieleden, en ook van oude vrienden van mijn ouders. Het is vol in ons huis, in twee kamers wonen zeven mensen.

Grootmoeder bemoeit zich niet meer met de andere mensen, zij zit het liefst alleen op haar kamer. Ik zit vaak bij haar. Onze kamer is benauwd en rokerig. Ik rook ook, maar niet waar grootmoeder bij is. Een paar dagen na onze terugkeer zag zij mij aan tafel zitten met een sigaret, zij riep: ‘O, goeie God!’ en werd niet goed. Toen nam papa me mee naar de andere kamer en vroeg: ‘Je beseft het wel, alsjeblieft, probeer het te begrijpen, je moet met anderen rekening houden, als je niet anders kunt, rook dan tenminste niet in het bijzijn van anderen.’ Ik beloofde dat ik het niet zou doen.

Na mijn uitbarstingen had ik een groot schuldgevoel. Daarom probeerde ik me nuttig te maken in het huishouden. Op een dag begon ik de vloer te boenen, en toen ik wilde opstaan, werd ik getroffen door een vreselijke pijn in mijn rug. Dat was me al heel vaak overkomen, nadat ik in het kamp gruwelijk was geslagen door Bajla. Tot nu toe had ik me kunnen redden, maar ditmaal moest ik om hulp vragen.

Er kwam ruzie van. Mijn geschrokken ouders legden mij op mijn vouwbed en besloten dat meteen iemand Ilza of Matylda moest gaan halen. Daarop begon een van de tantes hun met stemverheffing verwijten te maken, dat zij me nooit goed hadden opgevoed, dat ik als kind al onuitstaanbaar koppig was geweest en dat ik een flink pak slaag nodig had en geen dokter, omdat ik gewoon lui was. Daarop antwoordde ik, kreunend van pijn: ‘In het kamp, tante, noemden ze ons luie hoeren.’

Tante holde meteen de kamer uit. In de deur botste ze op Mania. Mania omhelsde me en vroeg wat er aan de hand was, waarna ze in een oogwenk mama’s hand greep en er een kus op drukte.

‘Alstublieft, ik smeek u, laat me Stella meenemen naar mijn huis, hier gaat het niet goed met haar. Wij zullen samen voor haar zorgen, ik heb haar immers goed opgevoed.’

Mijn ouders keken elkaar radeloos aan en daarna wendde mama zich tot mij.

‘Zeg eens,’ vroeg zij met verstikte stem, ‘wil je voorlopig bij Mania wonen?’

Ik was met stomheid geslagen. Moest ik zelf beslissen? Telden mijn gevoelens dus toch mee? Maar hoe kon ik mijn ouders en Adam achterlaten?

‘Ja, ik ga naar Mania. Dan hebben jullie het ruimer.’ En meteen had ik spijt, ik voelde me een verraadster.

Zoals gewoonlijk sprak mama als eerste met gekunstelde vrolijkheid: ‘Papa, jij gaat een rijtuig bestellen, er is niet veel in te pakken. Weet je, Mania, misschien is dit wel een goede oplossing, binnenkort wordt zij een beeldig dametje, dan krijgt zij een eigen leven, het is beter dat zij daar nu vast aan went.’

En weer gebeurde het. Ik schreeuwde, niet meer huilend, maar brullend: ‘Ik word nooit beeldig! Ik ga nooit weg!’

Papa sloeg geschrokken zijn armen om me heen, hij begon het lied ‘De legioenen …’ te neuriën en zijn kalmerende woorden ‘het komt wel goed’ te herhalen. Tante Hanka viel de kamer binnen.

‘Jullie zijn geloof ik allemaal niet goed snik teruggekomen; eerst dat geschreeuw en nu die legioenen van je! Straks worden we nog gearresteerd,’ schreeuwde zij, ‘we worden nog verbannen naar de ijsberen!’

Mijn verhuizing was snel gebeurd. Eigenlijk reden we maar één straat verderop. Het flatje was klein, maar heel proper. Mania scharrelde bedrijvig rond. Mama probeerde vrolijk te zijn, maar ik wist dat het huilen haar nader stond dan het lachen. ‘Mama,’ zei ik, ‘ik voel me al beter’ – wat natuurlijk helemaal niet waar was – ‘mama, ik kom helemaal gezond terug.’

De volgende dag kwamen mijn ouders aanzetten met een mij onbekende arts, een kennis van hen. Hij onderzocht mij lange tijd. Ik dacht dat hij, omdat hij van tevoren niets van mij afwist, ook na het onderzoek niet zou weten wat mij scheelde.

‘Waarom zijn Ilza en Matylda niet gekomen?’ vroeg ik. ‘Denken ze … weten ze dat ik doodga en willen ze me daarom liever niet zien?’

Zij stonden als aan de grond genageld.

‘Laat papa niet zeggen dat “het goed komt”’, schreeuwde ik, ik kon me niet beheersen.

De arts ging aan tafel zitten, hij schreef een recept uit, gaf het aan Mania en zei dat het goed zou zijn als zij zo snel mogelijk naar de apotheek ging.

De meeste tijd sliep ik. Mania, die waarschijnlijk wel moe was, was voortdurend met mij in de weer. Zij masseerde mijn hoofd, kookte eten voor me, gaf mij mijn medicijnen en las me voor. Toen zij klaagde over pijn in haar ogen, las ik zelf; het ging me niet makkelijk af, maar voor Mania schaamde ik me niet.

Zo gingen er ten minste twee weken voorbij. Mijn ouders en mijn broer kwamen mij opzoeken. Er is geen leukere jongen dan Adam, de levensvreugde straalt van zijn gezicht af.

Tijdens een van die visites zei Papa dat hij in het kadaster twee huizen had gevonden, die vroeger van zijn vader geweest waren, en dat hij ze waarschijnlijk zou kunnen verkopen en dan zouden Ziuta en wij er bovenop zijn.

Mijn geliefde Ilza en Löwówna kwamen me opzoeken. Van Ilza kreeg ik een beeldig bloesje en een hemdje, naar het schijnt uit de pakketten van de unrra. Er arriveren in Kraków allerlei hulpgoederen uit het buitenland, bestemd voor de oorlogsslachtoffers. Maar papa wil zich niet aanmelden bij het steuncomité, hij zegt dat er mensen zijn die veel armer zijn dan wij, die alleen op de wereld zijn. Nou ja, zo is het nu eenmaal.

Wij zijn weer in het ziekenhuis geweest om mijn longen te laten doorlichten, naar het schijnt is er verbetering.

Emil is teruggekomen uit het kamp, de aanbidder van Ziuta nog uit het getto. Hij kijkt nog steeds naar mijn nichtje als naar een mooi schilderijtje. Waar ik mijn ogen bijna niet van af kan houden, is haar prachtige haar: zwart, dik en glanzend. Zij is trouwens helemaal innemend, heel wijs, soms richt ze zich zoals vroeger toegeeflijk tot me: ‘Nou, dommerdje, het wordt tijd je aan het nieuwe leven aan te passen.’

Mania is ongemerkt begonnen me onder de mensen te brengen. Wij hebben samen boodschapjes gedaan. Zij zei dat ze niet wist wat ze voor me te eten moest kopen. Ik heb een baret van haar gekregen, dus draag ik geen hoofddoek meer.

De winter kwam met rasse schreden naderbij, af en toe viel er al fijne sneeuw. Voorlopig draag ik een jasje van Ziuta, maar naar het schijnt krijg ik een winterjas en warme, hoge laarzen.

Papa wil voor nieuwjaar die huizen van grootvader verkopen. Hij wil samen met een kennis in de Grodzkastraat een winkel openen waar stoffen en bont in commissie verkocht worden. Misschien zou ik me over allerlei dingen kunnen verheugen, als het probleem van school er niet was, en de pijn in mijn rug waar ik steeds last van heb.

Over drie maanden word ik zestien jaar. Voor de oorlog ben ik maar twee jaar naar school geweest. Binnenkort krijg ik bijles, zodat ik meteen toelatingsexamen voor het gymnasium kan doen. Mama legt me uit dat het over is met de rust, tijd om aan het werk te gaan.

‘Mama, maar ik weet niet eens of ik wel naar school wil.’

‘Stella, begrijp dat dan, je moet gewoon.’

‘Ik moet niks,’ schreeuwde ik, ‘ik heb al gezegd dat ik nooit meer iets zal moeten! Ik wil niet weer in een menigte vreemden leven. Zij zullen me uitlachen!’ Ik begon te snikken.

‘Stella,’ zei mama, terwijl zij zich met moeite kon beheersen, ‘wil je soms een analfabete worden, wil je dat?’

‘Maar ik ken het alfabet, hè Mania?’ stamelde ik snikkend. ‘Zeg het dan!’ Ik wendde me tot Mania die getuige was van dit gesprek.

Allebei waren zij met stomheid geslagen. Om het onaangename stilzwijgen te verbreken begon ik over iets anders.

‘Mama, is er al iets bekend over de verdere lotgevallen van onze Oskar Schindler?’

‘Ja, Stella, er zijn onbevestigde berichten dat hij gezond is. Naar het schijnt leven zijn vrouw en hij in armoede, maar een joodse organisatie uit Amerika heeft zich hun lot aangetrokken. Waarom vraag je dat? Hoe kom je opeens op Oskar Schindler?’ vroeg zij verder.

‘Ik denk vaak aan hem, u niet?’

‘Ja, ik ook. Wij allemaal, die ons leven aan hem te danken hebben, denken aan hem. Ik zou hem nog graag eens in mijn leven ontmoeten om hem te vragen of hij weet dat hij zo’n vreselijk meisje gered heeft dat nu haar ouders het leven zuur maakt.’ Zij lachte gedwongen.

Ik ben heel bang voor dit nieuwe jaar. Ik weet dat mijn leven veel veranderingen zal ondergaan, nu al gebeurt er van alles in hoog tempo. Mama neemt me steeds vaker, doelbewust, mee op bezoek bij allerlei kennissen. Zij instrueert mij voortdurend; als bijvoorbeeld mijn lepeltje bij het doorroeren van de suiker tegen het kopje tikt, dan kijkt zij veelzeggend. Zij doet haar best een welopgevoed dametje van me te maken.

Papa komt soms met een stralend gezicht ’s avonds binnenvallen. Hij legt voor Mania geld op tafel voor mijn onderhoud, hij brengt noodzakelijke en overbodige kleinigheden voor mij mee, en het feit dat sinds enige tijd zijn geliefkoosde uitdrukking ‘het komt wel goed’ niet meer valt, is een bewijs dat de ergste armoede voorbij is.

Sinds er koudere dagen zijn aangebroken, zijn mijn blaasproblemen teruggekomen. Ik zit helemaal in de put, ik kom nooit van de kampen af. ’s Nachts heb ik de hele bedbank onder geplast. Een ongeruste Mania wacht ongeduldig op de komst van mama. En ik zit er stilletjes, gedeprimeerd, huilerig bij. Ik weet dat ik de mensen die van me houden enorme problemen bezorg. Zo is het altijd geweest. Misschien had ik moeten doodgaan, maar wat doe je eraan als je levenslust je niet in de steek heeft gelaten?

Adam heeft zijn vooroorlogse liefhebberijen weer opgevat. Hij komt vaak binnenvallen en stelt zich aan. Hij windt een handdoek of een sjaal om zijn hoofd als een schitterende tulband, gaat voor de spiegel staan en zingt met zijn mooie stem liedjes in allerlei onbekende talen, nu eens doet hij Engels na, dan weer Russisch. Op een keer vroeg ik hem geamuseerd: ‘Wat zijn dat voor vreemde woorden, Adam?’

‘Dat zijn improvisaties, ik word zanger en ik ga in alle talen van de wereld zingen.’

‘En hoe groot is die wereld?’

‘Dat is waar ook, zusje, jij weet nog niets, jij bent nog steeds dom’, antwoordde hij uit de hoogte. Ik gooide hem een kussen naar zijn hoofd.

Over een week is het Kerstmis. Papa heeft als voorwaarde gesteld dat we Kerstmis tezamen zullen vieren, als onze kampvrienden ook mogen komen. De tantes hebben toegestemd.

Papa heeft me meegenomen naar de markt om een kerstboom uit te zoeken. Verbaasd vroeg hij: ‘Waarom zoek je geen grote kerstboom uit, dochtertje? Voor de oorlog stond je te stampvoeten om een grote kerstboom te krijgen.’

‘Toen was ik nog klein en trouwens’ – ik gooide er uit wat me sinds een paar dagen dwarszat – ‘het is een katholiek feest en wij zijn joden. In de kampen is mij geleerd dat ik een jodinnetje ben. Vroeger dacht ik zo niet, toen wilde ik hebben wat me beviel en doen wat alle anderen deden.’

Vader stond daar met een onzeker gezicht.

‘Nou goed, wil je dan een gelovig jodinnetje zijn? Wij zijn immers Polen, het is toch een traditie.’

‘Ik wil in niks geloven,’ riep ik, ‘dat kan ik niet! Laten we emigreren!’

‘Dochtertje, rustig maar, het komt wel goed.’

‘Niks komt er goed’, schreeuwde ik en ging er huilend vandoor.

Volstrekt onbewust liep ik naar de Kolbergstraat in plaats van naar Mania. Iedereen stond verbaasd. In de keuken een grote rommel, overal boodschappen, levensmiddelen uitgestald op tafel, de tantes met rode vlekken in het gezicht. In de kamer waren de stemmen van mijn ouders te horen. Ik deed de deur open. Ja, mama wordt weer de oude. Zij hief enigszins wezenloos haar gezicht op van het tafeltje met speelkaarten, de kamer was grijs van de tabaksrook. Ik sta besluiteloos op de drempel.

‘Herkennen jullie haar?’ vroeg zij.

‘Natuurlijk.’

Er stond een mij onbekende man op, ik zou kunnen zweren dat ik hem nog nooit gezien had. Het is geen ‘kampgenoot’. Hij omhelsde me hartelijk.

‘Ja, geen vergissing mogelijk, ze fronst haar wenkbrauwen op dezelfde manier, en de ogen zijn hetzelfde.’

‘En u,’ viel ik uit, ‘u onderscheidt zich klaarblijkelijk door niets bijzonders, want ik herinner me u niet.’

‘Stella!’ Mama verhief haar stem. ‘Neemt u me niet kwalijk, mijn dochter heeft nog geen omgangsvormen geleerd, zij behandelt iedereen als een kampgenoot.’

Ik weet niet hoe het gesprek verderging, ik liep zonder een woord te zeggen de deur uit. Ik dwaalde door de straten, de mensen liepen haastig voorbij, in beslag genomen door hun eigen zaken, bijna iedereen droeg een kerstboom.

Kerstmis ging voorbij in een vreemde sfeer. Veel van onze vrienden waren er, sommigen heel treurig, anderen vrolijk. De tantes beleven deze tijd met diepe emotie. Sommige dingen begrijp ik niet en ik durf het niet te vragen. Hoe komt het dat zij naar de kerk gaan, dat zij kettinkjes dragen met een kruisje eraan?

Ziuta en Emil kwamen laat. Met hen voel ik me zeker en op mijn gemak.

Iedereen gaf elkaar wat. Ik was vergeten dat je op deze dag elkaar cadeautjes geeft. Ik kreeg van Adam een grote globe die kan ronddraaien. Ik ben er verrukt van, ik kan mijn ogen niet van die wereldbol afhouden. Als ik ernaar kijk, lijkt alles niet zo ver weg. Waarom wil papa niet uit Kraków weg?

‘Ga je misschien met ons mee naar de kerk, Stella?’ richtte tante Hanka zich tot mij.

‘Waarvoor?’ vroeg ik.

‘Hoe bedoel je? Dan leer je bidden, je moet toch een richting kiezen.’

Aan tafel viel een stilte.

‘Ik moet niks!’ reageerde ik heftig. ‘Die pastoor die naar het Bergje werd gebracht om doodgeschoten te worden, schreeuwde voor zijn dood dat God niet bestond!’

Ziuta nam mij mee naar de andere kamer.

‘Je moet haar laten opnemen in een psychiatrische inrichting, Tusia’, hoorde ik de verontwaardigde stem van tante Hanka.

‘Hou je mond’, zei papa.

Ziuta probeerde mij op zachte manier te overtuigen.

‘Natuurlijk moet je niks, dommerdje, niet alle mensen hebben begrip voor ons gekwetste innerlijk.’

‘Ons, zei je? Ben ik dan niet anders dan jij?’

‘Welnee. Weet je niet meer dat onze vaders altijd zeiden dat de belangrijkste godsdienst bestaat uit oprechtheid, goedheid, medegevoel voor andermans ellende?’

‘Ja, dat weet ik nog.’

Als oom Grünberg nog leefde, zou ik misschien veel dingen sneller begrepen hebben. Maar hij komt nooit meer terug. Ik geloof dat ook Ziuta er niet echt meer in gelooft.

Adam is met zijn vrienden naar een nieuwjaarsbal geweest. Hoe doet hij het dat hij al een vriendenkring heeft? Hij is steeds op pad en er gebeuren voortdurend interessante dingen in zijn leven.

Het is 1946. Over een maand word ik zestien.

Ik hoor mijn ouders zeggen dat we binnenkort kunnen verhuizen. Naar het schijnt emigreert de familie Feigenbaum naar Amerika en kunnen wij hun woning overnemen. Die heeft een grondige opknapbeurt nodig, waar ze pas in het voorjaar mee kunnen beginnen. Het is de bedoeling dat ik tot de verhuizing bij Mania blijf.

Het leven heeft een ander ritme gekregen. Ik ben begonnen met de bijlessen die mij moeten voorbereiden op school. Er komen drie personen: meneer Marian, meneer Bolek en juffrouw Krysia. Als eerste verscheen meneer Marian, een rechtenstudent. Hij was klaarblijkelijk even zenuwachtig als ik. Bij de begroeting waren onze handen koud en klam. Ik schrok van de berg boeken die op het tafeltje verrees, en ik vroeg meteen of de inhoud daarvan in mijn hoofd moest passen.

‘Tja, ik weet niet hoeveel er al in dat hoofdje van u zit’, antwoordde hij.

De lessen verliepen verschillend: soms zat ik, een andere keer stond ik, lag ik of liep ik rond. Mijn rug deed pijn, ik hield het niet lang uit in één houding. Als ik niets kon onthouden, werd ik wanhopig.

Bij een les van juffrouw Krysia kwam mama kijken. Zij vraagt ongeduldig wanneer ik naar school kan. Zij laat niemand aan het woord en geeft zelf het antwoord: zeker na de vakantie. Zij loopt door de kamer, een sigaret rokend, weer mooi, geanimeerd.

‘Het gaat haar vast uitstekend af, zij was altijd zo vlug van begrip …’ Ten slotte kijkt ze juffrouw Krysia nauwlettend aan, die daar zit met gebogen hoofd als een schuldige.

‘Alstublieft, mevrouw, wanneer kan ik u alleen spreken?’ bracht mijn bijleslerares uit.

‘Waarom wilt u mama spreken? Ik ben toch geen kind meer, ik heb gezegd dat ik al dat leerwerk niet nodig heb. Mama! Het heeft geen zin, mijn hoofd is helemaal leeg, daarom wil mijn haar ook niet aangroeien’, viel ik uit.

Zal ik haar altijd blijven kwetsen? Ik wil immers zo graag iets leren.

‘Dochter,’ zei zij vreemd kalm, ‘je haar groeit al weer aan, je stopt niet met leren. Binnenkort zul je er zelf om lachen dat het leren je zo’n angst inboezemde. Je bent pas een maand bezig en daarvoor heb je een onderbreking van zes jaar gehad. Juffrouw Krysia,’ richtte zij zich tot de lerares, ‘op 5 februari wordt mijn dochter zestien. Dan geven wij haar een vrije dag en ik nodig u uit voor een klein feestje, goed?’