Aloys van der Stoep

Judith

De strijd van een vader en moeder

voor eerherstel van hun dochter

Uitgeverij De Geus

breda 2013

© Aloys van der Stoep, 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Robert Reader/Millennium Images/HH

ISBN 978 90 445 2677 6

NUR 402

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1990-1995

‘Ik ga niet mee naar een verjaardag met allemaal ouwe mensen.’ Onze jongste dochter. Waarom toch maakte een pubertje het leven van haar ouders zo moeilijk? Gaven we haar haar zin niet, dan zou er een scène volgen, met schreeuwen, huilen en slaande deuren. Die intuïtieve afkeer van of voorkeur voor een bepaald persoon zat in haar karakter. Ze sprak haar vonnis openlijk uit, niet beseffend dat ze mensen pijn kon doen. Was opa jarig? Vooruit, dan wilde ze wel mee, ze huppelde om ons heen. Opa was aardig. Hij nam haar mee naar de tuin, liet haar de bloemen bewonderen die hij gezaaid had. Of hij trok haar op schoot, waar ze vijf minuten kon blijven zitten. Dat was lang, want ze liep over van energie. Naar oma wilde ze niet mee, terwijl deze haar toch omkocht met een dropveter of een reep chocola. Op een kind van vier heb je nog vat, je klemt het driftig schoppende en krijsende wezentje onder je arm. Op haar elfde werd het lastig, moest Heleen haar overreden. ‘Toe nou, Judith, oma wil graag dat je meekomt, je wilt opa toch geen verdriet doen?’ Het argument dat alleen thuisblijven geen optie was werkte eenmalig: de keer daarna had ze de kalender op de wc geraadpleegd en opvang geregeld bij Marlieke thuis. Marlieke was haar hartsvriendin sinds de derde klas.

Het was ook die vroege zelfstandigheid van haar. Op haar twaalfde deed ze boodschappen voor een verjaardag, hulp afwimpelend, ze kon het wel alleen. En die appeltaart kon ze ook wel zelf bakken, ze had toch goed gekeken hoe mamma het deed? En mamma hoefde geen feestmaal te koken, dat deed ze samen met Daphne, soms ook met Marlieke erbij. Als mamma in de buurt bleef, konden ze het gewoon vragen als ze iets niet wisten. Maar mamma mocht niet aan de bar zitten: ‘Ga alsjeblieft je krantje lezen op de bank bij Minoes en Jozien. Ik word zenuwachtig als je zit te bibberen dat we iets verkeerd doen.’ De bar was de scheiding tussen de huiskamer en de open keuken, een verbrede uitloper van het betegelde aanrecht. Aan de kamerkant stonden vier krukken. Als we haast hadden aten we daar, met het gezicht naar de keuken. Anders aan de eettafel in onze rug. Ook in onze rug Heleens trots en troostbrenger: haar piano.

De eerste jaren hield Judith zich nog aan het recept. Daarna verzon ze zelf maaltijden, het was altijd lekker. Net als alles wat ze deed ging het vlug-vlug. Het nadeel was de troep die ze maakte. Want de kinderen hadden gekookt, opruimen en afwassen was mamma en pappa’s taak. We moesten Judith wegsturen, het liefst had ze meegeholpen.

‘Je gaat gewoon mee,’ zei Heleen, ‘wat is dat voor onzin, Judith?’

‘Nee, ik ga niet mee naar dat vreselijke mens.’

‘Judith, als oma straks dood is, heb je spijt van je gedrag.’

‘Het mens kan wat mij betreft dood neervallen, het interesseert me geen reet.’ In haar klas zaten veel stoere jongens en meisjes, ze had moeite aansluiting te vinden.

‘Het moet die school zijn’, zei ik. ‘Sinds ze in de tweede klas zit, is ze onhandelbaar.’

Je bereidt je erop voor dat je dochter verandert, zet je schrap voor de strijd waarmee ze zich van haar ouders losmaakt, voor de problemen met haar ontluikende seksualiteit. Maar je verwacht een proces, niet de gedaanteverwisseling van een kameleon, de ene week een lief, vrolijk, open, aanhankelijk kind en de andere week een vervelende, chagrijnige, gesloten puber.

En wat was er met jongens en mannen? Steeds meer jongens en mannen waren een klootzak, het begon ons op te vallen. Ze kon dan zo raar glimlachen, onaangenaam, minachtend. Ik was een man, ze rangschikte me onder de mannen, stootte me af.

Naast de eettafel, zo veel mogelijk uit de zon, stond een kooi met een konijn. Het beest zat er al twee jaar. De twaalfjarige Judith had gesoebat om een konijn. ‘Zo lief, mamma, en zo zacht. Dan kan ik het aaien en eten geven.’ Schoonhouden was een oudertaak. ‘En weet je wat voor naam ik heb bedacht? Loe.’ Jarenlang zat het beest in zijn eentje bij de tafel. Sinds de keer dat ze uit de tuin ontsnapt was naar de straat en een buurmeisje haar na een klopjacht van de halve straat onder een geparkeerde auto vandaan gevist had, zat ze daar nog eenzamer en triestiger, want ze kwam zelden meer buiten. ‘We maken ons schuldig aan dierenmishandeling’, zei ik tegen Heleen. Na drie jaar – Judith was toen veertien – vond ze het tijd voor kleine konijntjes en nam ze het beestje mee naar een vriendje met een mannetjeskonijn. ‘Een rammelaar’, volgens Judith. Ze kwam boos terug: de twee konijnen hadden gevochten, Loe was een mannetje. ‘Ineens wilde Judith niks meer van Loe weten’, zei Heleen.

‘Wat gebeurt er toch?’ vroeg ik.

‘Ik weet het niet, Aloys, ik weet het niet. Het begon van de zomer. Ineens trok ze zich terug in een bunker.’ Heleen had geïnformeerd: of er soms iets was? ‘Nee, er is niks, echt niet.’ Ze zat gewoon niet lekker in haar vel. Het ging vanzelf over.

Het ging niet over. Het werd alleen maar erger. Ergens diep in haar had zich een hard ding genesteld.

Daphne zat op het vwo, zij was een kakker. Op de mavo was je een gabber. En vertegenwoordigers van beide groepen konden zich bekeren tot sloeber. Onze dochters wijdden ons in de puberwereld in. Een sloeber leefde in een eigen universum, stoorde zich niet aan de mode, praatte alleen wanneer hij daar zelf zin in had. Juist. En wanneer een ouder zijn sloeber nu iets vroeg?

‘Wat is het leven in de puberteit toch gecompliceerd’, zei Heleen. ‘Judith zoekt de veiligheid van een groep. Maar tegelijk benauwt een groep haar. Ze zoekt altijd de grenzen op en gaat er dan overheen. Als kind al.’ We dachten beiden aan Judith als peuter. ‘Jij bent de hele dag op je werk’, zei Heleen. ‘Je beseft niet hoe lastig het is een boodschap te doen met Judith aan je hand. Zoek je bij de bakker naar kleingeld in je portemonnee, en hup, schiet ze achter de toonbank. Krijgt ze als beloning nog een koekje ook. Zo leert ze het nooit.’

Judith bleef grenzen overschrijden. Ook de grenzen van mensen. De meesten vergaven het haar graag. Niet allemaal en niet altijd. Na een observatie van Judith wilde mijn jongste zus haar maandenlang niet zien. ‘Je hebt lelijke tanden’, had Judith gezegd.

Het meisje en de vrouw werd het meestal vergeven omdat ze aantrekkelijk was, charmant, humor had, ontwapenend eerlijk wanneer ze iemand pijn had gedaan en zei dat het haar speet. ‘Niet iedereen mag haar,’ zei Daphne, ‘ze is te direct.’ Ze voelde zich verantwoordelijk voor haar zusje.

Het gevoel voor verantwoordelijkheid was wederzijds. Bij economie in de derde klas was een zekere Evelien een stoorzender. De leraar bedacht een oplossing. ‘Jansen heeft me naast Evelien gezet’, zei Daphne op een keer. ‘Hoe ik het vond vroeg hij niet. Hij zei: het lijkt me beter.’

‘Waarom?’ vroeg Heleen.

‘Daar werd Evelien rustiger van, zei-ie.’

Judith had het zwijgend aangehoord. De volgende dag was de dertienjarige op de veertigjarige afgestapt en had ze hem ter verantwoording geroepen, hem erop gewezen dat haar stille zusje naast een assertief type juist nog meer in haar schulp zou kruipen. ‘Judith, hoe kun je dat nu doen, zo brutaal? zei haar moeder. Daar begreep Judith niets van. Brutaal? Het was gewoon een stomme man. Je mocht iemand toch wel op iets stoms wijzen? Dat deed pappa ook altijd. Een snelle blik van Heleen opzij naar mij. ‘Hij was geloof ik niet boos’, zei Daphne. ‘Hij had het verkeerd ingeschat, zei hij, het speet hem.’ Judith glunderde. Krampachtig hield ik mijn gezicht in de plooi, me voorstellend hoe Judith zo klein als ze was een volwassene de levieten gelezen had, met fonkelende ogen, met de juiste verontwaardigde woorden. Ze zette hem klem, voor de leraar was er geen ontkomen aan.

Nee, voor autoriteiten toonde Judith weinig ontzag. ‘Dat heeft ze van jou’, zei Heleen vaak. Waarna ze er steevast op liet volgen: ‘Daar zal dat kind nog veel ellende van ondervinden.’ Gelukkig kon ik op mijn beurt de schuld schuiven op mijn vader zaliger. Hij had me geleerd dat ik een hogergeplaatste niet automatisch hoefde te respecteren, respect moesten ze verdienen.

Met underdogs had Judith meer. Op een dag, jaren later, werden Heleen en ik op het dorpsplein bij het verlaten van de supermarkt staande gehouden door een aantrekkelijke, zelfbewuste vrouw van rond de vijfentwintig, het haar opgestoken, oogleden en lippen iets aangezet, een strakke rok boven open hakken. ‘Ik ben een paar dagen thuis. Ik zag jullie lopen en ik dacht: Judiths ouders. Ik zal eens vragen hoe het met Judith gaat.’ Heleen en ik zetten onze boodschappentas neer. ‘Janneke?’ vroeg Heleen aarzelend. ‘Ja, Janneke.’ Ze stak ons een hand toe.

Janneke. Het schuwe wezen uit Judiths klas. Het meisje van acht, aan een kant doof, een bril met jampotglazen. Het arme kind was het mikpunt van spot: Hé dove, hé blinde. Judith nam Janneke af en toe mee naar ons toe. Ze moest dan ook blijven slapen, zelfs wanneer ze het Marlieke al had toegezegd. ‘Ik ben boos geweest op die stomme kinderen uit de klas’, zei ze. ‘En ik heb het ook tegen de juffrouw gezegd. Dat ze Janneke pesten.’

We vertelden de Janneke van nu hoe het met Judith ging.

‘Wilt u haar bedanken? Ik ben pas later gaan beseffen dat ze me toen heeft gered. M’n kinderjaren waren niet gelukkig.’

Heleen streelde even Jannekes onderarm. ‘Dat zal ik haar zeggen, Janneke. Daarom vond ik het altijd goed als Judith vroeg of je mocht blijven slapen.’ En hoe ging het nu met haar?

Uitstekend. Ze sprak over haar werk, haar vriend. We zeiden dat we blij voor haar waren.

Tijdens het opruimen van de boodschappen spraken we onze verbazing over de metamorfose uit. ‘Onder die façade zit nog dat kwetsbare kind, Aloys, vergeet dat niet. Ze torst dat verleden altijd met zich mee’, zei Heleen.

‘Emotie op honderd, verstand op nul en we gaan los.’ Heleen stond niet bepaald voor mijn oneliner open. ‘Ratio op honderd en emotie op nul’, kaatste ze dan terug. Maakte ik me daarom meer zorgen dan Heleen over Judiths schoolprestaties? Daphne vond de dorpsschool leuk en leren leuk. Op de middelbare school vond ze leren leuk en de sfeer op school niks. Te vaak zag ze politieagenten het schoolplein oversteken en het gebouw binnengaan. Te vaak was er in de pauze ruzie en geschreeuw. Te vaak stond net buiten het hek een smoezende groep van wat Daphne enge jongens noemde. Zoals ze onderscheid maakte tussen mensen, die mocht ze en die mocht ze niet, zo besliste Judith ook tussen wat ze op de lagere school van belang vond om te leren en wat niet. Toch ging ze graag naar school. Wanneer ze iets niet snapte vroeg ze mamma om uitleg, want ze bleef niet graag achter. ‘Wanneer ik het langzaam uitleg begrijpt ze alles’, zei Heleen. ‘Ook wanneer ik het stiekem moeilijker maak.’ Judith zal wel te vaak wegdromen, dachten we. Een ongeruste kleuterjuf adviseerde ons eens Judiths gehoor te laten testen, want hoe vaak ze haar niet iets drie keer moest vertellen … De dokter had gelachen: ‘Ach mevrouw, op deze leeftijd kan een kind zo verdiept zijn in zijn eigen wereld dat het geen signalen opvangt.’ ‘Ik wist het’, zei Heleen.

Judiths favoriete vakken waren tekenen en handarbeid. ‘Daar hoef je niks voor te leren’, gaf ze als verklaring. Haar aanleg voor tekenen kwam van Heleens kant: Heleens broer was kunstschilder. Ze ontfermde zich over mijn sinterklaassurprises. ‘Pappa kan niet eens een pop van karton maken, hè mamma? Wij kunnen dat veel beter.’ Ze werkte koortsachtig, trots omdat ze haar vader overtrof en blij omdat iedereen haar surprises oprecht bewonderde. Je moest wel in haar buurt blijven, haar remmen wanneer ze voor één bouwwerk hele tubes verf leegkneep. Eenmaal spoot de secondenlijm rakelings langs haar hoorvlies toen ze van dichtbij keek waarom het spul niet uit het gaatje wilde komen terwijl ze de tube toch zo stevig tussen haar knuistjes wrong.

We hadden bewust gekozen voor openbaar middelbaar onderwijs, zoals we vroeger bewust hadden gekozen voor de christelijke kleuterschool en lagere school. Er waren twee opties geweest. De ene middelbare school stond in het kleinere vestingstadje met zijn autochtone bevolking, waar de sfeer van het verleden bewaard was gebleven. In de haventjes reiden de plezierjachten zich aaneen. Op de kades oude pakhuizen, omgebouwd tot restaurant of winkel. Op het centrale plein statige zeventiende-eeuwse panden. Ook het schoolgebouw, met zijn hoge lokalen, hoge ramen en holklinkende gangen, ademde het verleden. En strengheid. Vanzelfsprekend zei Judith hardop hoe ze erover dacht. We stonden in het lokaal van de vakgroep Duits, onder het gehoor van drie leraren. ‘Wat een afschuwelijke school is dit, daar wil ik nooit van m’n leven heen.’ Ze was tien, maar ze zei het op een toon die geen ruimte liet voor tegenspraak.

Dus werd het voor beiden de school in een oud vestingstadje aan het water met een goed geconserveerd omwald centrum. De stadsuitbreiding was een kopie van tientallen andere slaapsteden: rijtjeshuizen in woonerven, de wijken ontsloten door een eindeloze rondweg, een paar winkelcentra. De school stond aan de rand van de bebouwing. De leerlingen konden in de middagpauze niet even naar een winkel, alleen met een brommer kon je een patatje halen. Maar het gebouw had een vriendelijke uitstraling, het personeel was jong, de gangen waren licht, de plafonds laag. ‘Daar willen we heen’, beslisten onze dochters.

Is het een verstandige keuze van ons geweest? Achteraf sloeg de twijfel toe. Voor onze oudste was het een ontgroening geweest, dit soort kinderen kende ze nog niet. Ze viel er een beetje buiten, maar ze sloot zich aan bij een groepje meisjes uit het dorp, al klaagde ze wel eens. Judith had nooit geleerd zich te verstoppen. Waarom zou ze? Klasgenootjes hadden altijd gevochten om haar vriendschap. Het maakte haar kwetsbaar. ‘Judith wordt gepest’, zei Marlieke. ‘Er zitten in Judiths klas aso’s’, zei Daphne. ‘Echte aso’s.’ Daarom dus was Judith gaan roken, stiekem, vloekte ze, deed ze stoer. In haar klas zaten alleen maar kutwijven, die om erbij te horen met iedere jongen een wip maakten. Om contact met onze jongste te maken, paste Heleen zich aan. Judith reageerde ontzet. Wat praatte mamma raar, dat paste helemaal niet bij haar.

Waar Daphne na de brugklas op de vwo-afdeling werd geplaatst en met louter voldoendes naar het diploma doorstoomde, met één jaar vertraging omdat ze anderhalf jaar ziek was, kreeg Judith een mavo-advies. ‘Het is een flodder’, zei Heleen. Judith legde ons aanschouwelijk het systeem van breuken uit, liet zien hoe je breuken optelde en vermenigvuldigde en deelde. Maar voor een repetitie scoorde ze een zware onvoldoende, omdat ze tot andere uitkomsten kwam dan de docent. Ze maakte lange sinterklaasgedichten met een regelmatig metrum en originele rijmen zonder hoofdletters, punten of komma’s. Maar hoe je een woord spelde? ‘Waarom moet ik van jou en iedereen een woord goed spellen, je begrijpt toch wat ik bedoel? Jullie zeggen zelf dat ik goeie gedichten schrijf.’ De vermoeiende discussie keerde terug na elk dictee waar ze weer eens een twee voor had gehaald. En proefwerken waar taalfouten meetelden leverden ook steevast een onvoldoende op. Ik waarschuwde haar: ‘Om te studeren moet je vwo hebben. Dat kun je makkelijk aan, maar je verdomt het.’

‘Mavo is voor Judith ongeschikt’, zei ik tegen Heleen. ‘Ze wordt niet genoeg geprikkeld om zelf na te denken. Ze dut in.’ En hoe minder ze uit het hoofd moest leren hoe beter. Dat had ze van haar vader.

In 2 mavo vroeg een zorgelijke mentor of mavo voor onze dochter niet te hoog gegrepen was. Wat heb ik me boos op mijn dochter gemaakt. Wist ik veel. Toen. Studeren? Voor haar telde de dag van morgen niet eens, haar moeder dacht voor haar. ‘Judith, morgen heb je gym, pak je je gymspullen alvast in? Judith, morgen heb je een repetitie geschiedenis, heb je al wat geleerd? Judith, waar is je brooddoos, die kan ik nergens vinden. Judith, in je kamer lag je boek Nederlands en vandaag had je toch Nederlands?’ Het interesseerde Judith niet. Wat kan er toch varen in een meisje van veertien? En waarom de ene dochter wel en de andere niet? Haar mentor op school wist het ook niet.

Sommige leraren probeerden haar te dresseren door haar voor een vergeten boek straf op te leggen. Straffen hielpen niet. Ze accepteerde ze, onderging ze, ze protesteerde nooit. Strafregels van school schreef ze onmiddellijk na thuiskomst.

De mentor belde. Judiths gezondheid baarde hem zorgen, minstens twee dagen per week bleef ze ziek thuis. ‘Voor alle zekerheid heb ik haar handtekening vergeleken met de uwe op het aanmeldingsformulier dat u twee jaar geleden hebt ondertekend. Mevrouw, het nam mijn twijfels weg. U moest eens weten wat wij meemaken met kinderen van vijftien.’ Heleen werkte vijf dagen per week, toevallig had ze een snipperdag. Ze wist van niets. ‘Ik zal eens een hartig woordje met haar spreken’, zei ze. ‘Mijn excuses dat ik niets in de gaten heb gehad.’

Dat we ons daar druk over maakten, Judith begreep er geen snars van. Waar ging het nou helemaal over? Als die leraren nou eens boeiend les konden geven was het nog wel te doen, maar ze waren stuk voor stuk saai, saai, saai, het waren fossielen.

‘Ook tekenen?’ Ze tekende graag. Hoe de school het voor elkaar gekregen had wisten we niet, maar ook tekenen was saai. ‘Tekenen is een bijvak van wiskunde’, mopperde ze. ‘Gelul over perspectief en schaduwwerking. En je moet per se tekenen wat de leraar wil.’

We probeerden nog één vak. ‘Gym?’ Gym ging nog wel. Behalve wanneer je les had van de vent die zo was geïnteresseerd in meiden die fier met hun borsten zwaaiden en draaiden met hun billen. ‘Als je niet zo bent ziet hij je niet staan’, zei Daphne. Judith kwam dichter bij zijn smaak. Tot onze opluchting moest ook zij niets van de man hebben.

Op Judith inpraten loste niets op. Vervolggesprekken evenmin. Onze dochter trok haar eigen plan, niemand kreeg vat op haar.

Op een late avond zei Heleen: ‘Aloys, we moeten het eens over Judith hebben.’ We hadden het zo vaak over Judith dat ik mijn schouders had opgehaald als niet de ernst in haar stem me ervan had weerhouden. ‘Ik mis de laatste tijd steeds geld uit m’n portemonnee.’ Ik zuchtte. ‘Gisteren zat er een briefje van tien in, ik weet het zeker. Ik kreeg het terug bij de visboer op de markt. Ik hou m’n portemonnee nu steeds bij me.’ ‘Dat zal ik ook doen’, zei ik. Ik wilde mijn boek alweer oppakken, toen ze op een verslagen toon zei: ‘Dat is nog niet alles, Aloys.’ Ik schoot overeind. Verschrikt hieven Minoes en Jozien hun kopjes op in mijn richting. ‘Ik vind steeds vaker spullen in Judiths kamer die ze onmogelijk van haar zakgeld kan betalen. Je zou eens onder haar bed moeten kijken.’ Sinds de vijfde klas hielden de meiden zelf hun kamer schoon, dat had Heleen met hen afgesproken. Daphne deed dat plichtsgetrouw, nauwgezet, Heleen had er geen omkijken naar. Daarentegen maakte Judith er een bende van, zodat Heleen haar controleerde. Wilde Heleen haar corrigeren, dan moest ze zorgvuldig het moment kiezen dat Judith bereikbaar was. Die momenten werden almaar schaarser. Steeds vaker smeet ze bij thuiskomst haar tas neer en vluchtte naar boven, er kon amper een groet voor me af. Volgens alwetende pedagogen die pleitten tegen werkende moeders vond een kind niets fijner dan te worden opgevangen door een theemuts met wie het de gebeurtenissen van de afgelopen dag doorbabbelde. In ons geval was de theemuts een man. Heleen ging elke morgen om half acht de deur uit en kwam pas na zessen thuis. Ik werkte parttime. Aan Judith was de ceremonie niet besteed, met een grauw sloeg ze het aanbod af. Over zichzelf praten deed ze nooit meer eens spontaan, je moest een gesprek afdwingen.

‘Ik zie steeds vaker dingen waarvan ik me afvraag hoe ze eraan komt’, zei Heleen. ‘Dure dagcrème, shampoo, lippenstift, mascara. O, die heb ik gekregen, antwoordde Judith wanneer ik haar ernaar vraag.’ En dan noemde ze de naam van een meisje uit haar klas.

‘Je bent bang dat ze steelt’, stelde ik vast.

‘Bang? Ik weet het zeker. Of geloof jij soms dat kinderen uit haar klas haar zomaar van alles toestoppen?’

Nee, dat geloofde ik niet.

‘Ja hoor, ik wist het’, zei Marlieke een week later. ‘Ze heeft het me zelf verteld. Het is een sport in haar klas om zo veel mogelijk te jatten.’ Mijn dochter was goed in sport, ze was net zo lenig als haar moeder en ook nergens bang voor, ze klom in de hoogste bomen. Ook in deze sport was ze goed, ze is nooit gepakt.

Wat deden we toch verkeerd? Wat hadden we in het verleden toch verkeerd gedaan?

Op een meidag was er in Judith een goede geest gevaren: het behaagde haar samen met haar ouders en haar zus een strandwandeling te maken. Ik bad meteen, het was toevallig zondag, of de geest permanent in haar wilde blijven wonen of anders in elk geval tot het einde van de wandeling. Om Judiths goedgunstigheid te belonen, stak ik mijn portemonnee bij me. Aan weerszijden van onze straat staken de roze bloemen van de prunusbomen verheugd hun kopje op naar de zon.

Toen we ons huis kochten, hadden we de witte verf afgebrand en alle kozijnen bruin geverfd en de voordeur bruin gebeitst. De benedenverdieping was voor mij geweest, de bovenverdiepingen voor Heleen. Zij kende geen hoogtevrees. De bruine verf contrasteerde harmonieus met de lichte steen. Onze beslissing was niet erg praktisch. We waren niet bedacht geweest op de zeewind en het zout dat deze meevoerde, waardoor we zeker om de vier jaar opnieuw aan de slag moesten. Heleen trok iedere keer weer bekijks van inboorlingen. Een vent die zijn ‘wif’, zo noemde een man hier zijn echtgenote, de ladder opstuurde, wat was dat voor doetje? Het verwerpelijkst vonden ze nog ‘dat je wif de dakkapel verft, en de huizen in jouw wijk zijn verdomde hoog’. Het doetje stond voor het open raam ‘met de verfpot in je klauwen’. Ze moesten eens weten welke angsten het doetje uitstond als hij zich vooroverboog, en hoe hij huiverde wanneer in de peilloze diepte de dood hem toegrijnsde.

Na een meter of vijftig kwamen we bij een kruispunt. De weg rechts, een oudere weg, voerde naar het dorpsplein. In de oksel van het kruispunt rechts lag het oude herenhuis van Marliekes ouders met de tuin die het aan drie kanten omgaf. Vanaf de weg was Marliekes huis enigszins aan het zicht onttrokken door een schuur en een garage.

We sloegen bij Marlieke linksaf. Links en rechts stonden op deze ontsluitingsweg naar het strand nieuwe villa’s en bungalows op niet al te overdreven ruime percelen.

In de duinen links heerste rust. Daar was de begraafplaats. De graven waren niet zoals gebruikelijk aangelegd in de strenge vakken van een reuzendambord maar langs slingerpaden die omhoog- en omlaagvoerden. Langs het hek was tussen de bomen een kronkelig pad aangelegd van klinkers die al spoedig overgingen in zand.

Doorgaans namen wij het linkerpad. Ook nu. Met de kleine Judith duurde het wel drie kwartier voor we bij de zee waren. Ze had belangstelling voor alles wat vloog en kroop en knielde tientallen malen neer bij een bijzonder insect of een mooie plant. ‘Kijk eens, de bloemen hebben vier blaadjes, de onderkant is rood en de bovenkant wit. Wat is dat voor een bloem, mamma?’ Aan mij vroeg ze dat nooit, pappa wist nooit de naam van een bloem. Met de zestienjarige ging het sneller, want ze schonk nauwelijks aandacht aan haar omgeving. In weerwil van de warmte van de zon waarin ze zich zo graag koesterde en de rust van de natuur leek ze gespannen, ze staarde strak voor zich uit. Op de klinkerstraat over het laatste duin waarlangs de paviljoens bevoorraad werden, blies de lentebries de zilte geur van de zee aan. Bij warm weer overheersten de geuren van patat en zonnebrandolie.

Onder aan het duin stapten we af op het plankier dat naar en langs de eerste tent aan de linkerkant voerde. Judith volgde ons niet, ze ploegde in het rulle zand rechtdoor. ‘Judith,’ riep ik, ‘mamma en ik trakteren, kom je?’

Ze keek achterom met de gesloten, stuurse uitdrukking die we maar al te goed kenden. ‘Ik wil doorlopen,’ riep ze terug, ‘gaan jullie daar maar zitten.’ De goede geest was haar alweer ontvaren.

‘Wat heeft ze nou weer? Zelfs een wandeling moet ze hoognodig verpesten’, zei ik.

‘Zeg maar niks tegen haar’, zei Heleen. ‘Daarmee maak je het alleen maar erger.’ Daphne zei niets. Met driftige stappen beende ik over de vlonders, matigde dan mijn tempo om het gezin nog niet verder uiteen te laten vallen. Judith liep met een mistroostige rug langs de waterkant, de blik voor zich uit gericht. Een eenzaam meisje, zou een wandelaar denken.

Na de borden EINDE BADSTRAND sloot ze zich weer bij ons aan: ‘Ik moest ineens aan iets vervelends denken.’

‘Iets vervelends? Wat dan?’ vroeg Daphne.

‘O, iets op school. Is niet interessant joh, een meisjesding.’

Verderop sloegen we ons mooiweerpad in. Op dit stuk verhieven de duinen zich hoog boven het strand, en de onbegroeide steile opgang naar de eerste duintop vergde dan ook sterke bovenbeenspieren. Heleen en ik daagden onze meiden uit: ‘Wie is het eerste boven?’ Daphne won. Heleen, fanatiek als met alles, verloor, maar het kostte de redelijk getrainde sportman die ik was moeite haar achter me te houden. Met schitterogen hijgden we uit. Judiths ogen schitterden niet, maar ze leek de onbegrijpelijke bui van zo-even toch kwijt te zijn. Zo zijn vrouwen, dacht ik, grillig als aprilweer.

Heleen en ik ruzieden later nog even over een verklaring voor de gedragsverandering van onze dochter op het strand. De vrouw: ‘Er moet toch een reden voor zijn, Aloys.’ De man: ‘Onzin, Heleen. Een stemmingsomslag, typisch voor vrouwen, jullie met je hormonen.’ Daarna schoven we de dag tussen onze herinneringen aan andere strandwandelingen. Tot Heleen vier jaar later zei: ‘Weet je nog, Aloys? …’

Spierwit en met verschrikte ogen viel Marlieke de huiskamer binnen. We hadden haar de trap af horen stormen. Jozien en Minoes tuimelden van schrik van de bank. Hijgend stond ze voor ons.

‘Is er iets met Judith?’ vroeg Heleen verschrikt.

‘Nee’, stamelde Marlieke. ‘We werden allebei tegen de muur gesmeten.’

In de doos die Marlieke onder haar arm mee naar boven had genomen zat een ouijabord. Judith helde steeds meer over naar het spirituele. Ze ontvluchtte de werkelijkheid, de werkelijkheid van een school, een samenleving die eisen aan haar stelde. In eerste instantie deed ik daar lacherig over, hysterisch pubergedoe. Wie met beide poten stevig in de klei staat weet wel beter. De meiden hadden glaasje gedraaid. Op het bord staan de letters van het alfabet, cijfers en de woorden ja en nee. Je draait het glas met gesloten ogen rond. Het onderbewuste of wat dan ook leidt het naar bepaalde letters, die samen een boodschap vormen. Die boodschap kan een entiteit oproepen. Dat was gebeurd, meende Marlieke, en die entiteit had hen tegen de muur gesmakt, het was een boze entiteit. Op school draaiden ze ook glaasje en sommigen gingen sindsdien gebukt onder angst. Wat zijn sommige mensen toch vatbaar voor suggestie, dacht ik dan, je kunt ze van alles wijsmaken. Het was een leuk gezelschapsspel, meer niet, je moest er niets achter zoeken. Dat Heleen bepaalde dingen wist, was heel iets anders. Passeerde ons op straat een gelukkig stel, de handen verstrengeld, alleen oog voor elkaar, dan kon ze sneren: ‘Wat een huichelaar is die vent, hij gaat vreemd met z’n secretaresse.’ Dan was dat zo. Punt.

Ik probeerde mijn eendimensionale denken – ‘Pap, je bent net een stripfiguur’, aldus mijn oudste dochter – af te leggen en deed mijn best open te staan voor Heleens verhalen over wat zij en Judith bij mensen voelden. ‘Daardoor heb ik weer contact met m’n dochter, Aloys. Ze praat weer tegen me.’ Oplettend keek ze me aan. Ik wist waarom, wat ze dacht. Tegen jou praat Judith niet, dat dacht ze. Omdat ze voelt dat je haar uitlacht. Maar ik lachte haar niet uit, ik probeerde alleen krampachtig dingen te begrijpen die niet te begrijpen waren.

‘Judith wordt rustiger’, zei Heleen een andere keer. ‘Jij moet het ook merken.’ Jazeker. Ik had geprobeerd de modder uit mijn ogen te wrijven, en daardoor zag zelfs ik het. ‘Ze is heldervoelend. Hoelang het duurt weet ze denk ik zelf niet, maar op dit moment is ze heldervoelend.’ Ik zweeg; wat moest ik zeggen? Ze vatte het op als scepsis. ‘Zie het als iets positiefs, Aloys’, pleitte ze. ‘Voor een kind als zij biedt het leven niet zoveel perspectief.’

Eén verhaal hoorde ik uit Judiths eigen mond. We zaten aan tafel. ‘Ik feliciteerde zomaar een wildvreemde vrouw in een café: je bent zwanger. De vrouw wist het zelf nog maar net, ze had er nog niemand over verteld.’

Een ander verhaal kreeg ik te horen via Heleen. ‘Tegen een knul uit een hogere klas zei Judith: Je zus is erg ziek, hè? Hij staarde me aan of ik een geest was, zei Judith. Zijn zus zat niet op school en de familie hield het voor iedereen verborgen. Zei-ie tegen Daphne: ik sta versteld van die zus van jou.’

Heleen nam contact op met een psycholoog die wetenschappelijk onderzoek deed naar paranormale verschijnselen. Hij ondervroeg Judith in wat hij een intakegesprek noemde. ‘De intake duurt precies een uur’, had hij gezegd. We wachtten en wachtten. Na anderhalf uur kwam hij bijna hollend op ons toe, een stralende Judith in zijn kielzog. Wij zagen haar zelden meer zo. ‘U hebt een heel bijzondere dochter, ik ben diep onder de indruk van haar vermogens.’ Heleen smolt weg.

Ik wou verdomme dat ik een minder bijzondere dochter had. Een doodgewone dochter, eentje van dertien in een dozijn. Een dochter naar wie niet elke man zich omdraait. Een dochter die een gast die uitweidt over veiligheidsmaatregelen op een olieraffinaderij dom aankijkt in plaats van relevante vragen te stellen. Een dochter die niet als een zombie door het huis sluipt en amper wat zegt, een dochter die een rapport mee naar huis neemt zonder series drieën en vieren, over wie de mentor niet belt met de boodschap dat hij het niet begrijpt, want als je met haar praat sta je versteld van haar inzicht, maar dat ze 3 mavo over moet doen.

‘Judith heeft me verteld dat ze werd geboren met haar navelstreng om de hals.’ Daar hadden Heleen en ik het wel eens over, of haar gedrag geen gevolg kon zijn van zuurstoftekort. Maar waarom werd dat dan manifest tijdens haar puberteit, niet eerder? ‘Door de navelstreng raakt een baby in ademnood’, zei de parapsycholoog. ‘Volgens sommige auteurs kan dit tot heldervoelendheid leiden.’ Hij zei het op een toon alsof hij zelf niet in deze theorie geloofde. We keken hem vragend aan. ‘Elk kind is heldervoelend,’ verklaarde hij, ‘maar een normaal kind verliest dat vermogen rond zijn derde.’ Zijn gezicht kreeg een andere uitdrukking, er stond nu onzekerheid op te lezen. ‘Waarom weten we niet’, zei hij. ‘Misschien omdat het zich op de drempel van het leven voelt terugglijden in de dood en zich daardoor veel eerder dan andere kinderen bewust is van het leven.’ Door zijn wetenschappelijke benadering was ik op slag verlost van mijn vooringenomenheid.

Na vijf lange sessies gaf hij een vaderlijk advies. Judith mocht het ook horen. ‘Op deze leeftijd kunnen jongeren gaan zweven’, zei hij. ‘Ze verliezen het contact met de realiteit van deze wereld, gaan helemaal op in een andere werkelijkheid. Die is voor u niet zichtbaar – hij keek mij doordringend aan, Judith had vast over haar horkerige vader geklaagd –, voor hen wel. Wij adviseren hun dan te gaan tuinieren. Daarmee staan ze in direct contact met de aarde, dat biedt houvast.’ Weer keek hij naar mij. ‘Daar zijn ook in het buitenland goede ervaringen mee opgedaan.’ Judith hield van werken in de buitenlucht, jammer dat we een kleine tuin hadden, er viel weinig te tuinieren.

‘U hebt besloten de sessies niet voort te zetten’, zei hij. Vanwege de kosten, zeiden we; in werkelijkheid had Judith het na een paar keer wel gezien. ‘Daar heb ik begrip voor. Wel zou ik het op prijs stellen voeling te houden.’ Judith heeft hem nog een paar keer gebeld, toen verloren we het contact. Hij heeft nog steeds zijn praktijk.

Tot de ontmoeting met de man die haar leven zou bepalen, bleef het paranormale deel uitmaken van haar leven. Nog jaren bleef ze vrienden in verwarring brengen door ze te waarschuwen voor gevaren waar ze zich niet bewust van waren: ‘Ik zou maar oppassen met die knul, die belazert je met andere grieten waar je bij staat.’ Niet iedereen stelde haar advies op prijs, maar hardnekkig bleef ze de voorkeur geven aan eerlijkheid boven tactisch zwijgen.

‘Eerst dacht ik dat het aan mij lag, dat ik was vergeten dat ik het ergens voor had gebruikt. Stom van me, dacht ik dan.’ Heleen opende de koelkast en wees. ‘Een halve leverworst. Drie ons jong belegen spoorloos verdwenen. Twee ons oude kaas. Een beker slagroom.’ Ik krabde aan mijn hoofd. Wat moest ik zeggen? Ik was het niet.

‘De laatste tijd loopt Judith vaak van tafel naar de wc, is je dat niet opgevallen?’ Ik perste mijn lippen op elkaar en trok ten teken van ontkenning mijn wenkbrauwen op. ‘Kijk nou eens goed wat er speelt aan tafel, zit niet zo te suffen kerel. Ze doet het altijd ’s avonds met het warme eten.’

’s Avonds had de kerel zich bewapend met argusogen. De meiden schepten hun bord vol. Wat wil je, zeventien en vijftien. ‘Lekker, boerenkool met worst.’ Mijn dochters waren even slank en mooi als hun moeder. Daphne was tengerder gebouwd dan Judith. Niet opvallend. Judith haalde de pan naar zich toe, zat er nog iets in? Ja, ze mocht hem leegmaken.

En toen stond ze op en liep naar de gang. De kerel hoorde de deur van de wc. Het duurde niet lang, binnen een minuut trok ze door. Ik keek geïnteresseerd naar het terras en de tuin, hoewel daar om half zeven in de late herfst niets meer viel te zien dan het verstrooide schijnsel van de eetkamerlamp. Ze ging zitten. ‘Ik zal afruimen,’ zei ik, ‘dan kan mamma voor het toetje zorgen.’ Mijn vragende ogen gingen de tafel rond. Misschien zag Judith iets bleker. Haar grote donkere ogen blonken vochtig.

Op zaterdagavond, de meiden waren naar de film, praatte Heleen me na haar uurtje pianospelen bij. De opleiding sociale psychologie die ze volgde, bevatte componenten als persoonlijkheidsontwikkeling en pedagogie. ‘Ik heb iets geleerd over eetstoornissen’, zei ze. ‘Destijds was er weinig over bekend. Een paar kreten als anorexia en boulimia nervosa, een korte omschrijving en dat was het.’ Die termen kende ik. Vooral over anorexia stond veel in de krant, met foto’s van uitgemergelde meisjes die met holle ogen in de lens staarden. Ik schudde mijn hoofd: ‘Judith heeft geen anorexia, Heleen, dat bestaat niet. Het moet dat andere zijn.’

‘Dat denk ik ook, daarom heb ik in de dokterspraktijk naar informatie over boulimia gevraagd. Ik kreeg een folder mee. Die heb ik verstopt in een krant onder in de doos met oud papier, maar ik weet wat erin staat.’

Mijn vrouw onderrichtte me in boulimia. Het was een ziekte van vooral jonge meisjes die ongelukkig zijn met hun lichaam. Ik riep het lichaam van mijn dochter op. Dat deed je als vader niet, een man mocht denken aan het lichaam van elke vrouw behalve aan dat van zijn dochter. Ik voelde me bijna een zondaar, al stond het woord dochter niet in het rijtje dat volgde op ‘Gij zult niet begeren’. Nee, Judiths eetstoornis was geen anorexia. ‘Een meisje met boulimia heeft vreetbuien’, doceerde Heleen. ‘Het lichaam maakt dan endorfine aan, dat geeft een fijn gevoel. Ze vreet tot ze niet meer kan en kotst dan alles uit.’

‘Waarom?’ vroeg ik.

‘Dergelijke meisjes, ook wel volwassen vrouwen, zijn ongelukkig met hun lichaam, ze haten hun lichaam, ze willen het vernietigen. Misschien heb ik het alleen maar erger gemaakt, maar ik heb ronduit gezegd dat wij van haar vreetbuien wisten. Dat meisjes dat doen omdat ze een hekel hebben aan hun eigen lichaam. Wat is er toch met je gebeurd? heb ik gevraagd. Als iemand een hekel heeft aan zijn eigen lijf moet daar toch een oorzaak voor zijn, een diepere oorzaak?’ Heleen zuchtte. ‘Er was niks, zei ze, ze durfde te zweren dat er niks was. Ze wist het zelf niet.’ Weer een zucht. ‘Ik heb voor woensdag een afspraak bij de dokter gemaakt. Dinsdagavond vertel ik het haar.’ De dag daarop zou Judith weglopen.

Die woensdag was ze van huis gegaan zoals maar al te vaak sinds haar veertiende. Stuurs, gesloten. We konden er niet aan wennen, het was te groot, het verschil met het open, honderduit babbelende kind dat vroeger aan tafel aanzat en deze puber die ons toegang weigerde. Wanhopig haalden we boeken over de puberteit uit de bibliotheek. Ze boden geen inzicht. Ja, rond het twaalfde levensjaar traden lichamelijke veranderingen op. ‘Vanuit biologisch oogpunt maakt de mens het ingrijpende stadium van de geslachtsrijping door.’

‘De lichamelijke veranderingen grijpen ook in op het brein’, aldus de geleerde bioloog. Hij onthield zijn lezers welke, de psyche was zijn terrein niet. En juist daar waren we naar op zoek, naar de veranderingen in het brein, de persoonlijkheid, de ziel, de psyche, de geest of welk woord dan ook een auteur verkoos. ‘Het kind maakt zich geestelijk los van zijn opvoeders, het staat op de drempel van een zoektocht naar zijn individuele persoonlijkheid die jaren in beslag kan nemen.’ De man kon er wat van. Was onze dochter bezig een individuele persoonlijkheid te ontdekken die zo tegengesteld was aan wat ze eens was, die ermee vloekte? Zeker, ze behield haar creativiteit, haar originaliteit, haar vrijgevigheid, haar behoefte anderen te helpen. Af en toe, te zeldzaam, liet ze Heleen in deze jaren toe. De vrolijke, spontane persoonlijkheid die mensen voor zich innam, hen deed glimlachen, die persoonlijkheid gunde ze ons en anderen slechts zelden meer. Op haar veertiende was ze beschadigd, was iets binnen in haar kapotgemaakt, die conclusie durfde ik wel te trekken. Maar wat? En hoe? Er kon niets zijn gebeurd. Wanneer haar iets was overkomen, had ze het zeker aan Heleen verteld, ze vertrouwde haar moeder op die leeftijd al haar geheimen toe. En kennelijk wist ook Marlieke niets, anders had deze zeker haar hart bij Heleen uitgestort.

De literatuur maakte ons geen cent wijzer, wij zaten met een puber waarmee ook de literatuur geen raad wist. Een puber die op een dag net als andere dagen met haar broodtrommeltje en boeken en schriften, zelden de goeie, op de fiets stapte om naar school te gaan. Om vier uur moet je thuis zijn, had Heleen de avond ervoor gezegd, we gaan naar de dokter. Ze had geen stennis geschopt, hoorde het aan zonder in vloeken uit te barsten of naar Marlieke te vluchten. Ze ging als anders. Ze pakte haar fiets uit de schuur, voor zich uit kijkend. Ze zwaaide niet, riep geen groet, draaide zich wanneer ze aan het eind van de straat de hoek omsloeg niet om. Niet meer. Het was een dag als alle andere.

Maar om vier uur was ze er niet. Ook bij het avondeten niet. Heleen belde rond. Zelfs Marlieke wist niet waar ze was, Marlieke, die toch veel van Judith wist, meer dan wij. Om negen uur werd er op de achterdeur gebonsd. Heleen en Daphne vlogen naar de deur. Geen Judith. Marlieke. ‘Judith heeft me gebeld. Ze slaapt bij een vriendin, bij wie wilde ze niet zeggen. Jullie hoeven je niet ongerust te maken, ze heeft alleen tijd nodig voor zichzelf.’ Ze zei het met onvaste stem, haar handen beefden.

Om de paar dagen kwam ze verslag uitbrengen. Een monotoon verslag, dat het goed ging en dat Judith nog niet naar huis kwam. Daphne signaleerde haar af en toe op school. ‘Ze ontloopt me’, zei ze. ‘En als ze voor me zou staan durf ik haar niks te vragen. Voor je het weet begint ze tegen je te schreeuwen.’

Wat konden we doen? Had het zin de school te vragen haar vast te houden, of de politie in te schakelen? We besloten van niet.

Na vijf weken reed Judith de oprit naar de garage op. We waren er door Marlieke niet op voorbereid. Vermoedelijk wist ze het niet, had Judith gewoon een impuls gevolgd. Judith liep door de tuin, zette haar fiets in de schuur, sloot de deur, liep met haar schooltas naar de achterdeur, opende hem, kwam de keuken binnen. Ik zette thee, Judith was zowaar genegen gewoon mee te drinken.

Bij thuiskomst viel Heleen haar huilend om de hals. Op haar vraag, de belangrijkste, of ze er iets aan had gehad, of het had geholpen, kreeg Heleen geen antwoord. Ze stuitte op een muur.

‘Dat kind zit zo ontzettend met zichzelf in de knoop,’ zei Heleen, ‘ze komt er maar niet uit. Ze weet niet wat ze met zichzelf aanmoet. Als er een aanwijsbare oorzaak was zou ze er zelf wel uit kunnen komen, ze is er intelligent genoeg voor. Er is gewoon geen aanwijsbare oorzaak.’

Er was wel een oorzaak. Daar kwamen we later achter, toen het te laat was.