Jonas Gardell

De liefde

Een verhaal van liefde, ziekte en dood

Uit het Zweeds vertaald door Kim Liebrand

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Zweedse Cultuurraad te Stockholm

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Torka aldrig tårar utan handskar. 1. Kärleken, verschenen bij Norstedts

Oorspronkelijke tekst © Jonas Gardell, 2012

Published by agreement with Norstedts Agency

Nederlandse vertaling © Kim Liebrand en De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Tuija Lindström

isbn 978 90 445 2680 6

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

De augustusdag is zonder een wolk aan de hemel voorbijgegaan, maar de zomer dringt niet door de gesloten ramen op de isolatieafdeling heen.

De man in het bed is uitgemergeld en getekend door kaposisarcoom in een vergevorderd stadium. Hij heeft nog maar een paar dagen te leven.

Normaal gesproken zijn de slachtoffers van deze aandoening, die zich kenmerkt door tumoren, oudere mannen uit het gebied rond de Middellandse Zee en is het verloop van de ziekte zo langzaam dat de patiënten eerder sterven door andere oorzaken, maar sinds enige tijd wordt er vooral in de VS een aantal gevallen gerapporteerd waarbij de kanker veel agressiever is.

Armen, hoofd en hals van de man in het bed zijn bedekt met de grote bruine vlekken die deze vorm van kanker veroorzaakt.

Zijn billen en onderrug zitten helemaal onder de meest verschrikkelijke doorligwonden. Er is schuimrubber om de wonden heen gelegd om de huid te beschermen, zodat die niet direct over het matras schaaft, maar het helpt amper.

Zijn lichaam is mager, bijna doorschijnend. Hij is sterk afgevallen door de constante diarree. Hij heeft zelfs zijn eigen darmen eruit geperst.

De man is eenzaam.

Krijgt nooit bezoek.

Sinds een tijdje praat hij bijna niet meer, hij ligt er apathisch bij, vecht in stilte. Soms huilt hij. Van pijn of van verdriet – dat weet niemand.

Twee vrouwen voeren zwijgend hun taken uit in de kale kamer waarvan de ramen nooit opengaan en waar de enige uitgang een deursluis is die direct op de binnenplaats uitkomt. Ze lopen om het lichaam in het bed heen als dominees die rituelen uitvoeren rond een altaar.

In het bed ligt de jonge man strak naar het plafond te staren. Hij zweet en hij huilt, maar hij zegt niets.

Er zijn nu een oudere verpleegkundige en een jongere ziekenverzorgende bij hem in de kamer. De oudste van de twee werkt al jaren in het Roslagstullziekenhuis. De jongste is net begonnen. Ze dragen allebei beschermende handschoenen, een mondkapje en een gele beschermende jas.

Ze hebben samen het verband vervangen van een van de doorligwonden van de man en de jongste heeft even haar vuile handschoenen uitgetrokken, misschien om een laken recht te trekken of iets dergelijks.

Plotseling buigt ze zich over de jonge man in het bed heen en droogt snel zijn tranen met de rug van haar hand.

Ze doet het zonder erbij na te denken, in een opwelling van medeleven en compassie.

De verpleegkundige trekt afkeurend haar wenkbrauwen op.

De zieke sluit zijn ogen. Hij huilt nog steeds.

Wanneer de twee vrouwen klaar zijn met hun bezigheden verlaten ze zwijgend de kamer.

‘Ik hoop wel dat je je handen nu grondig gaat ontsmetten!’

Ze zijn net de deursluis door – elke kamer is geïsoleerd door middel van twee deuren die nooit tegelijkertijd open mogen zijn – en staan op de binnenplaats bij de barak met isolatiekamers.

De oudste van de twee kan zich niet inhouden en briest bars naar de jongste. Die kijkt niet-begrijpend. De oudste zegt geïrriteerd: ‘Ja, als je zo nodig tranen wilt drogen, dan moet je echt handschoenen dragen!’

‘Maar hij was zo verdrietig!’ roept de onervaren ziekenverzorgende wanhopig uit.

De verpleegkundige snuift.

‘Je weet heel goed wat de regels zijn. Elke keer als je bij een patiënt naar binnen gaat, of het nou alleen maar is om een laken recht te leggen of om te vragen of hij dorst heeft, dan moet je heel precies de voorschriften voor handhygiëne volgen, handschoenen en de gele jas aantrekken en een mondkapje voordoen. Daar mag nooit van worden afgeweken. De ziekenhuisprocedures gaan altijd vóór menselijke overwegingen. Begrepen?’

‘Maar …’ probeert de jongste te protesteren, maar ze wordt onderbroken.

‘Dan weet je het nu in elk geval. Nooit tranen drogen zonder handschoenen!’

De oudste schudt haar hoofd.

Dan loopt ze weg.

#

Dit is een verhaal over een tijd en een plaats.

Wat in dit verhaal wordt verteld, is echt gebeurd.

Het is hier gebeurd, in deze stad, in deze buurten, te midden van de mensen die hier hun leven hebben. In de parken van deze stad, op haar terrassen, in haar kroegen, sauna’s, pornobioscopen, ziekenhuizen, kerken en op haar begraafplaatsen. Het is in de straten en de huizen van deze stad gebeurd, te midden van deze mensen.

Wat in dit verhaal wordt verteld, is tegelijkertijd ook op veel andere plaatsen in dezelfde tijd gebeurd, maar daar moeten anderen maar over vertellen.

Wat in dit verhaal wordt verteld, gebeurt ook op dit moment, het gebeurt voortdurend, maar ook dat hoort niet thuis in dit verhaal, ook al strekt het zich uit tot in het heden.

Het is als het ware een plicht om het te vertellen.

Een manier om te eren, te rouwen en te herdenken.

Te strijden opdat men niet vergeet.

#

Het huisje is op zich eigenlijk niets bijzonders, maar het staat hoog op een rots die steil naar beneden loopt, de zee in. Als een nest kijkt het uit over het water.

Het huis, een erfenis van de familie van moederskant, lijkt ook inderdaad meer op een broedplaats dan op een zomerhuisje. Toen het werd gebouwd is ervoor gekozen om het niet parallel aan het water neer te zetten, maar werd het haaks op de zee geplaatst. Op die manier heb je vanaf de veranda een geweldig uitzicht op het water en de avondzon, terwijl je toch beschermd bent tegen de wind zolang die niet recht uit het noorden komt.

‘Onze eigen wachttoren!’ grapt hun vader altijd. Dan kijken ze allemaal heel blij, want zo is het maar net.

Dit is hun wachttoren.

In de stad zijn ze klein en donker behuisd, hier stroomt een bijna onwerkelijk licht, en je kunt kijken zo ver het oog reikt.

Het is als het verschil tussen de schaduwwereld waarin de mens nu leeft, die gedoemd is ten onder te gaan, en de nieuwe wereld, die overvloed aan licht die veroorzaakt wordt door Jehovah’s aanwezigheid, de wereld waarop ze wachten.

Wanneer Benjamin uiteindelijk aan zijn jeugd terug zal denken, is het zomerhuisje het eerste wat hem voor de geest komt. De zee, het – bijna onwerkelijke – licht, de veranda, de smalle wankele trappen naar de steiger en het strand; zo stelt hij zich de eeuwigheid voor.

Het is een avond vroeg in de zomer. De meeuwen krijsen. De zon schijnt over het water beneden, spiegelt zich in alle ramen van de veranda, samen met de lucht en de zee.

De winter is eindelijk overwonnen.

Hij is er niet meer. Zoals de zee er niet meer is wanneer Jehovah zijn koninkrijk heeft opgericht. ‘En ik zag een nieuwe hemel en een nieuwe aarde; de vroegere hemel en de vroegere aarde waren voorbijgegaan, en de zee is niet meer.’

Overdag zijn ze buiten geweest en hebben ze een paar haringen gevangen. Nu staat moeder aan het fornuis gepaneerde haringfilets te bakken. Benjamin stoeit met zijn zusje Margareta. Ze verlangden er al de hele winter naar om naar het zomerhuisje te gaan, en nu zijn ze er dan eindelijk.

Langzaamaan is het huis weer tot leven gekomen. Toen ze zaterdagochtend de buitendeur van het slot deden en naar binnen gingen, was het alsof de tijd tijdens de winter als het ware stil was blijven staan, als een klok die niet meer liep.

Het was kil en een beetje vochtig binnen. Op de grond vond Benjamin drie groene plastic soldaatjes en een speelgoedautootje. In een hoek lag Margareta’s pop met slaapogen. Ze hadden het huis afgelopen najaar zeker verlaten toen hij en zijn zusje nog volop aan het spelen waren.

Op de eettafel lag een opengeslagen Dagens Nyheter van 7 oktober 1969. Dat was vorig jaar. Benjamin spelde de kop. Dat kon hij vorig jaar nog niet. Dat heeft hij deze winter geleerd.

Het afgelopen weekend hebben ze het huis klaargemaakt voor de zomer, opgeruimd, gelucht, de bedden verschoond. Benjamin en Margareta hebben vooral rondgerend, gesprongen en gespeeld. Als onstuimige kalveren, zegt hun vader altijd lachend.

Terwijl moeder het eten klaarmaakt, lapt vader de ramen van de veranda. Hij trekt zich er niets van aan dat Benjamin en Margareta aan het rondrennen zijn.

Als Margareta op de balustrade van de veranda klimt, onderbreekt hij zijn werk niet en hij kijkt haar niet eens aan, maar geeft haar terloops een standje.

‘Margareta,’ zegt hij, ‘niet op de balustrade klimmen. Straks val je.’

‘Maar ik val niet.’

‘Dat weet je niet.’

Vader gaat door met ramen lappen, in opperste concentratie. Dit is een klusje dat hij graag doet.

Schoonmaken. Vlekken weghalen. Herstellen.

Zoals wanneer een golf de zandkastelen van de kinderen en voetafdrukken in het zand wegvaagt en het strand weer mooi glad achterlaat. Als een soort correctie.

Benjamin stopt even met spelen en leunt over de balustrade, kijkt naar beneden, langs de steile rots die recht de zee in loopt. Het is duizelingwekkend.

Moeder komt met borden, bestek en glazen naar buiten en begint de tafel te dekken.

‘Ga je dood als je hier naar beneden valt?’ vraagt Benjamin.

Ze zitten hoog en droog. Vallen is een zonde.

Wie valt heeft God uitgedaagd.

‘Mag ik eens kijken?’

Ook zijn zusje buigt zich voorover nadat ze op de balustrade is geklommen. Ook zij wil langs de steile helling naar beneden kijken, net als haar grote broer. Benjamin gaat nog iets verder over de balustrade heen hangen. Margareta doet haar broer lachend na.

De zon schijnt. De meeuwen krijsen.

Moeder legt een mes en een vork bij elk bord.

Nauwkeurig. Methodisch. Ze neuriet terwijl ze de tafel dekt.

Benjamin voelt hoe zijn spieren zich spannen, hoe zijn lichaam zich voorbereidt op de sprong. Hij balanceert op de balustrade, het kriebelt in zijn buik als hij bijna zijn evenwicht verliest. Beneden is de diepte.

Margareta lacht, klimt nog een stukje hoger en gaat als het ware naar buiten hangen, en dan is het alsof er plotseling iets misgaat, haar hand glijdt van de balustrade en ze begint naar voren en naar beneden te vallen, eerst langzaam, dan ineens sneller.

Maar precies op dat moment laat vader de ramen voor wat ze zijn om zijn dochter op te vangen, ze heeft niet eens tijd om bang te worden. Hij heeft haar in zijn armen, tilt haar van de balustrade en is een ongeluk nog net voor, en ondertussen beantwoordt hij op dezelfde rustige en besliste toon als altijd de vraag van zijn zoon.

Hij zegt: ‘Ik denk dat we dát maar niet gaan uitproberen, Benjamin.’

Geen ander antwoord. Discussie gesloten.

‘De haring is klaar, hoor’, zegt moeder terwijl ze naar binnen loopt om het eten te halen.

Het gezin gaat aan de tafel op de veranda zitten. Vader gaat voor in gebed, waarna ze gebakken haring met aardappelpuree eten. De kinderen eten de vis met hun handen.

Moeder wil het avondeten graag zien als een moment waarop ze allemaal samenkomen om met elkaar te praten, dus zegt ze: ‘Wat een mooi weer, hè.’

Het is geen vraag, en ze krijgt geen antwoord. Het is meer een voorbeeld van iets wat je kunt zeggen als je samen zit te eten. Iets leuks.

‘Mogen we straks zwemmen?’ vraagt Benjamin tussen twee happen door.

‘Benjamin moet zijn vork gebruiken als hij eet’, antwoordt vader zonder van zijn bord op te kijken.

‘Mogen we straks zwemmen?’ herhaalt Benjamin.

‘Ja, het is heerlijk als je eind mei al zulke avonden hebt’, zegt vader.

‘Mogen we straks zwemmen?’

‘Ja, dan heb je zo’n lange zomer’, zegt moeder.

Vader onderbreekt haar.

‘Benjamin, je bent zeven jaar. Niet met je handen eten. Gebruik je vork.’

Een ander ziekenhuis. Een andere kamer.

Het Söderziekenhuis. Afdeling 53. Zaal 5.

Wit.

Op één schilderij na kale muren.

Een prent. Een paar rechthoeken die elkaar overlappen. Wie had er ooit besloten dat dat daar moest hangen? Moet dat het gezellig maken?

Bij het bed een tafel met wattenstaafjes, zoutoplossing, medicijnen, een vaas rode tulpen, een paar kranten van de dag daarvoor, 10 maart 1989, koppen over een politiek schandaal dat zich maar blijft voortslepen, een glas vruchtensap met een rietje. Aan het hoofdeinde van het bed een infuusstandaard met zakken die de jonge man in het bed voorzien van morfine, antibiotica en sondevoeding, de jonge man in het ziekenhuisbed die slangetjes in zijn neus en armen heeft.

Naast het bed zit een andere jonge man op een stoel. Hij waakt. Eerder die dag zijn er een paar vrienden geweest om hem gezelschap te houden, maar nu is alleen hij er. Op dit moment leest hij de zieke een gedicht voor.

‘Ik ga door met een gedicht van Karin Boye’, zegt hij. ‘“Eens was onze zomer een eeuwigheid lang. We struinden door eindeloos zonnige dagen.” …’

Even kijkt hij uit het raam. Het is winter. Hij wil het raam openmaken, maar dat gaat niet.

Alles is afgesloten. Geïsoleerd.

Hij sluit zijn ogen en haalt zich een vroege avond in mei voor de geest. Het is helemaal aan het begin van iets. Door het openstaande raam komt de geur van vogelkers naar binnen. Nu komt de zomer waarop ze gewacht hebben, die ze nog wilden halen.

In elk geval tot de zomer, zeiden ze tegen elkaar en dat was dan afgesproken. Hij wordt soms helemaal wanhopig als hij daaraan denkt.

Hij opent zijn ogen en is terug. Het raam is dicht. In de kamer een lucht van desinfectiemiddel en een onbestemde, misselijkmakend zoete geur die hij voor altijd met deze ruimte zal associëren.

Het is geen zomer. Het is winter.

‘Ik kan niet meer op. Mag ik afruimen?’ zegt Margareta.

‘Heb je genoeg gehad dan?’ vraagt moeder. Haar zoon staat ongeduldig op.

‘Ik heb ook genoeg gehad. Mogen we nu gaan zwemmen?’

Benjamin draait zich om en bekijkt zijn spiegelbeeld in het pas gelapte raam.

‘Is het niet te koud?’ werpt vader tegen.

‘Het is helemaal niet te koud’, zegt Margareta.

‘Daar weet je niks van’, zegt moeder. ‘Wil je koffie, Ingmar?’

‘Graag, lieverd, dat zou lekker zijn. Jullie moeten sowieso een half uur wachten, anders krijgen jullie kramp.’

Benjamin spiegelt zich in het schone raam.

Hij gaat helemaal op in zijn spiegelbeeld. Dat gebeurt soms.

Hij beweegt langzaam zijn arm en ziet zijn spiegelbeeld hetzelfde doen. Bestudeert zijn ogen, zijn gezicht, houdt zijn hoofd een beetje schuin, eerst naar de ene, dan naar de andere kant.

Dan drukt hij plotseling zijn beide handpalmen tegen de ruit. Er komt een duidelijke afdruk van zijn handen op te staan.

‘Wat doe je nou?’ roept zijn vader geïrriteerd. ‘Ik heb net de ramen gelapt!’

Nu pas komt Benjamin weer bij zijn positieven. Hij kijkt verwonderd naar de handafdrukken.

Hij denkt: hier ben ik.

Het is een grootse en machtige gedachte.

Hij heeft ontdekt dat hij bestaat.

Zijn hele leven zal hij zich dit ogenblik herinneren.

De zomeravond, de veranda, de zee. De handafdrukken op het glas. Het moment dat hij zichzelf ontdekte.

Het was iets wat hij in de weerkaatsing van het raam zag. Iets wat naar hem terugkeek en als het ware bevestigend knikte. Het zal een van zijn vroegste herinneringen worden.

‘Ga nu maar een doek en glasreiniger halen om het weer schoon te maken.’

Vader eet verder. Zo doet hij dat altijd. Hij verheft zijn stem niet. Hij wordt niet boos. Hij bepaalt iets, en dan is dat zo. Dan schikken de anderen zich. Ze wíllen gehoorzamen.

Benjamin houdt van zijn vader. En hij houdt van de autoriteit van zijn vader. Dat hij beslist hoe het gaat.

‘Dat is niet erg,’ zegt de jongen opgewekt, ‘want ik vind het leuk om de ramen te lappen.’

#

De jonge man in het bed heeft zijn ogen geopend. Zijn blik gaat onrustig langs het plafond heen en weer.

Hij zweet. Hij haalt adem. Koppig, verstijfd van angst.

Het kost hem veel moeite om adem te halen. Hij ligt met zijn handpalmen naar boven, als in gebed. Hij jammert. Hij is heel erg moe en heel erg bang.

De tranen rollen hem over het gezicht. Hij blijft maar huilen.

De jonge man die naast hem zit, probeert te negeren dat de man in het bed huilt. In plaats daarvan doet hij een poging om zich te concentreren op het gedicht dat hij voorleest.

Niet zijn stem te verheffen.

Niet door de onrust van de ander aangestoken te worden.

Zijn kalmte te bewaren. Zijn autoriteit. Met zijn autoriteit zal hij de zieke beïnvloeden.

Liefde en controle. Die twee dingen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Eigenlijk wil hij schreeuwen en zijn liefste vastpakken, leven in hem schudden, hem slaan, hem strelen, troosten: ‘Niet huilen, liefste, je hoeft niet te huilen!’

Maar hij schreeuwt niet. Hij slaat niet, streelt niet, troost niet, in plaats daarvan blijft hij het gedicht van Karin Boye voorlezen, baant hij zich een weg door de woorden: ‘“We zonken in groene, geurende diepten zonder bodem” …’

Tegen zijn zin stokt zijn stem. Hij moet diep ademhalen om de tranen te smoren die in hem opwellen, en hij dwingt zichzelf om door te lezen, rustig en als het ware zakelijk, precies zoals hem is bijgebracht, precies zoals zijn vader zou hebben gedaan.

‘“We zonken in groene, geurende diepten zonder bodem en kenden geen angst voor het moment dat de avond gaat komen.”’

De zieke rolt koortsig en onrustig met zijn hoofd. Zijn blik zoekende.

Hij stikt. Vandaar die onrust en die angst. Hij is aan het stikken.

De jonge man die in het bed ligt, gaat dood en hij weet het.

Hij is heel erg bang om te sterven.

Margareta en Benjamin spelen naakt in de avondzon aan de rand van het water. Het is nog maar een graad of vijftien, zestien, maar ze hebben zo uitgekeken naar deze lente, deze zomer, dat ze niet langer kunnen wachten.

Hun ouders kijken toe. Vader maakt gelijk van de gelegenheid gebruik om stenen van het strand te ruimen door ze terug in de zee te gooien. De zon schijnt zo fel, ook nu het avond is, dat het zand in brand lijkt te staan. Het water glinstert, en de berken en de espen bij de steiger gloeien op.

‘Nu ga ik helemaal het water in’, besluit hun zoon plotseling en hij zet een paar stappen verder het water in.

‘Maar, Benjamin, het is ijskoud!’ sputtert zijn moeder, die naast zijn vader op het strand staat, tegen.

De jongen luistert niet en waadt het water in. Het is echt ijzig koud, maar hij doet het toch.

‘Niet verder dan tot je navel!’ roept zijn vader.

Benjamin stopt, kruist zijn armen over zijn borst en haalt diep adem.

Dan laat hij zich langzaam en beslist in het nog steeds ijzig koude water zakken.

De jonge man ligt zwetend en huilend in bed omdat hij weet dat hij dood zal gaan. De andere jonge man zit op een stoel en probeert zijn gevoelens onder controle te houden door een gedicht van Karin Boye voor te lezen.

‘“Waar is onze eeuwigheid gebleven? Hoe konden we haar heilige geheim vergeten? Onze dagen zijn te kort geworden.”’

De lezende jonge man blijft voorlezen.

Het is net een bezwering.

Net een gebed, nu hij niet langer mag bidden, nu hij het recht om te bidden heeft verspeeld.

Hij denkt: wij, de mensen die niet meer geloven, wij bidden ook, alleen luistert er niemand als we bidden.

‘“We zwoegen krampachtig”,’ leest de jonge man die op de stoel zit, ‘“we bevechten verbeten”’, hij stopt even tussen elke zin, ‘“een werk dat eeuwig zal duren – en tijd” …’

Hij kijkt op, naar de zieke in het bed, die even is gekalmeerd en zijn ogen weer heeft gesloten. Twee ziekenverzorgenden die de wonden van de bedlegerige patiënt hebben verzorgd en hem hebben omgedraaid, verlaten zwijgend de kamer als ze klaar zijn met hun taken.

‘… “is zijn wezen.”’

De jonge man op de stoel legt voorzichtig het exemplaar van Karin Boyes verzamelde gedichten weg dat hij in februari in de uitverkoop heeft gekocht. Hij observeert de ademhaling van de ander.

Nog steeds kort en snel, als een verschrikte vogel. Zijn hoofd rolt nog steeds heen en weer op het kussen, maar nu met heel kleine bewegingen.

De jonge man op de stoel staat op om het gezicht van de patiënt te betten. De zieke begint te jammeren, alsof hij in zijn concentratie gestoord wordt. De jonge man streelt hem over zijn borst.

Voelt zijn ribben. Laat zijn hand rusten.

Voelt zijn hart, dat nog klopt.

Benjamin is kopje-onder geweest en rent snel het water uit.

‘Zagen jullie die duik?’ roept hij trots en enthousiast en dan rent hij meteen weer terug het water in.

‘Heel goed!’ antwoordt vader zonder ook maar naar hem te kijken, omdat hij zijn wakende blik gericht houdt op Margareta, die in het natte zand is gaan zitten. ‘Kom er nu maar uit voordat jullie doodvriezen.’

Britta laat haar hand stilletjes in die van Ingmar glijden, om hem voor even de controle te doen loslaten. Eigenlijk houdt ze van hem om zijn autoriteit, om de verantwoordelijkheid die hij op zich neemt, zijn gezag, maar er zijn momenten waarop je het een beetje los moet kunnen laten en alles even gewoon laat zijn zoals het is.

Ze kijkt uit over het spiegelgladde water en de zwemmende kinderen. Ze zucht gelukzalig.

‘Eens was onze zomer een eeuwigheid lang …’ zegt ze en ze knijpt voorzichtig in de hand van haar echtgenoot.

Hij heeft de dichtregel van Karin Boye vast niet herkend of gemerkt hoe ze in zijn hand kneep, want hij laat haar los om het grote badlaken op te rapen. Zoals altijd gaat er een golf van teleurstelling door haar heen wanneer hij zijn aandacht op iets anders richt. Hij doet het zo gemakkelijk. Het kost hem geen enkele moeite om haar af te wijzen.

‘Ik zei: Eruit komen, kinderen!’ roept hij en hij houdt de badhanddoek omhoog als een waarschuwing voor Benjamin, die nog steeds tot aan zijn middel in het water van vijftien graden staat, en Margareta, die met haar billen op het koude, natte zand zit. ‘Eruit, zei ik, dan gaan we jullie afdrogen!’

De kinderen gehoorzamen allebei, vliegen in zijn armen.

Hij omringt ze met zijn warmte als een beschermengel.

Benjamin ligt in het bovenste bed, Margareta in het onderste. Precies zoals het hoort.

De jongen draagt een te kleine, verwassen pyjama met olifantjes die op een soort strandballen staan. Die was na de zomer per ongeluk in het huisje blijven liggen. Hij ruikt eraan. Zijn zomerpyjama.

Hij is een beetje opgeschoven om plaats te maken voor zijn twee lievelingsknuffels: een versleten teddybeer en een knuffelpoesje. Hij vindt het leuk om ervoor te zorgen dat ze de fijnste plaatsen krijgen en hij kruipt graag onder het kussen op het matras in elkaar.

Margareta ligt zoals gewoonlijk met een stapel Donald Ducks in bed. Moeder zit op een houten keukenstoel naast het onderste bed avondgebeden te bidden. Het rolgordijn beweegt zachtjes in het lichte avondbriesje, de iets frissere lucht zoekt zich als een beekje een weg door de kamer. Alles klopt en is door God uitgedacht. Alles is zoals het hoort.

Moeder gaat hun voor in het gebed.

‘Jehovah God’, begint ze en Benjamin en Margareta sluiten hun ogen, zodat ze de stem en de aanroeping van hun moeder nog beter kunnen horen: Jehovah God. Jehovah God.

Jehovah God die zich in een brandend braambos aan Mozes openbaarde. Die zijn volk door de woestijn leidde. Die de Rode Zee spleet en zijn uitverkorenen droogvoets over de bodem van de zee liet lopen. Die manna uit de hemel liet regenen om hen te voeden.

‘Jehovah God,’ bidt ze, ‘we danken u omdat we deze dag mochten meemaken en omdat we Getuigen voor u mochten zijn. We vragen u om vannacht over Margareta, Benjamin, vader en mij te waken zodat we goed zullen slapen en morgen in een nieuwe dag wakker worden en we door mogen gaan met het eren en heiligen van uw naam in alles wat we doen …’

Benjamin gaat in foetushouding liggen. Hij kijkt even omhoog om zich ervan te vergewissen dat zijn teddybeer en zijn poes op het kussen liggen waar ze horen te liggen. Hij hoort de stem van zijn moeder. Er zit muggengaas voor het raam dat de frisse avond binnenlaat. Hij omhult zich met Jehovah’s geborgenheid. Hij doet zijn ogen weer dicht, en als zijn moeder had gekeken, dan had ze kunnen zien dat hij glimlachte.

Na het avondeten ruimt Ingmar de tafel af. Hij heeft een theedoek over zijn schouder. Hij houdt ervan om op te ruimen en af te wassen, te herstellen, te corrigeren. Ook als zijn vrouw de taak op zich heeft genomen om de keuken op te ruimen gaat hij altijd nog een laatste keer met de vaatdoek erlangs om het af te maken, om het perfect te maken. Niet omdat het werk van zijn echtgenote niet goed genoeg is, hij geniet er gewoon van om het te mogen doen, en de misschien immorele gedachte die hij daarbij heeft, is dat Jehovah het op de zesde dag precies zo moet hebben ervaren, toen hij alles bekeek wat hij geschapen had en zag dat het goed was.

Precies zo voelt hij zich: tevreden, machtig en zuiver.

Laat nu de nacht en de volgende dag maar komen, als God het wil.

Zij zijn voorbereid.

Plotseling ziet hij de handafdrukken van zijn zoon op het glas glanzen in de avondzon.

Die zijn niet meer weggeveegd. Benjamin is gehoorzaam de vaatdoek gaan halen, dat weet hij nog, maar daarna moet er iets tussen zijn gekomen, zoals dat gaat met kinderen.

Nu de kinderen al naar bed zijn, kan hij ze niet dwingen om voor zoiets eruit te komen, maar hij kan die afdrukken daar niet zomaar laten zitten.

Hij pakt de theedoek van zijn schouder en loopt naar het raam. In het avondlicht zijn de handafdrukken goed zichtbaar. Het is het vet van de haring die Benjamin met zijn handen heeft gegeten.

Vader blijft even staan om de afdrukken van zijn zoon te bekijken.

Vijf vingers aan elke hand. Een soort volmaaktheid. Even wordt hij door dankbaarheid overweldigd. Omdat hij het vertrouwen heeft gekregen om vader te worden. Omdat Jehovah hem die enorme verantwoordelijkheid voor twee mensenlevens heeft geschonken.

Even staat hij machteloos tegenover zo veel liefde.

Zo staat hij daar een tijdlang stilletjes naar de afdrukken van zijn zoon te kijken. Hij wil Jehovah voor dit ogenblik danken en prijzen. Hij wil ervoor bidden dat zijn twee kinderen goede dienaren van Jehovah zullen worden en met hun levens Gods naam zullen heiligen.

Hij staat een hele tijd naar de handafdrukken te kijken. Staat stil alsof hij iets tegen wil houden.

De handen van zijn zoon zijn klein. De vingers gespreid. Ze lijken op die tekeningen uit de steentijd in die Franse grotten waar hij foto’s van heeft gezien.

De zon zakt in het spiegelgladde water.

Hij aarzelt.

De jonge man die in bed ligt, ademt nog steeds. Ademt in, ademt uit, telkens weer. Alle concentratie in de kamer ligt in die hijgende ademhaling samengebald. De jonge man die op de stoel naast hem zit, kijkt strak naar de mond van de ander en naar zijn borst, die nog steeds op en neer gaat, als golven in het water die steeds minder hoog worden.

Hij aarzelt, maar er is geen ruimte voor schroom.

Er is bijna niets zo schadelijk als schroom.

Dus zonder nog langer te aarzelen wrijft vader huiverend de afdruk van zijn zoon van het raam.

Als iets wat gedaan moet worden.

Het glas is weer schoon. Alleen de ondergaande zon en de hemel worden er nog in weerspiegeld.

De jonge man in het bed balt plotseling zijn vuisten. Stevig, heel stevig balt hij ze. Dan ontspant hij.

De jonge man op de stoel kijkt op, alsof hij even met zijn aandacht ergens anders was.

‘Rasmus?’

Hij komt met een heftige beweging overeind.