Jonas Gardell

De ziekte

EEN VERHAAL VAN LIEFDE,

ZIEKTE EN DOOD

Uit het Zweeds vertaald door Kim Liebrand

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van de Zweedse Cultuurraad te Stockholm

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Citaten uit De meeuw van Tsjechov zijn afkomstig uit de Verzamelde werken. Deel IV. Toneel. Vertaald door Yolanda Bloemen en Marja Bloemen (Amsterdam: Van Oorschot 2013).

Oorspronkelijke titel Torka aldrig tårar utan handskar. 2. Sjukdomen, verschenen bij Norstedts, Zweden 2013

Oorspronkelijke tekst © Jonas Gardell, 2013

Published by agreement with Norstedts Agency

Nederlandse vertaling © Kim Liebrand en De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Tuija Lindström

ISBN 978 90 445 2682 0

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Het is een hopeloos grijze dag. De lucht, de huizen, het licht, het linoleum dat in alle kamers behalve de woonkamer van hun kleine driekamerflat ligt – alles is grijs.

Diffuus grijs.

Het is zo’n dag waarop alles als het ware stil lijkt te staan. Zelfs de mobile met houten meeuwen die in een hoek van de woonkamer aan het plafond hangt beweegt niet.

Er ligt geen sneeuw meer op de trottoirs en de straten, maar al het zand en grind dat afgelopen winter is gestrooid, ligt nog op het asfalt en het beton.

In het lentelicht zie je dat de ramen van de flats smerig zijn, nu het niet meer vriest wordt het pas weer mogelijk om ze te lappen.

Het heeft iets hopeloos.

Britta staat in de keuken de afwas te doen die restte na de boekstudie bij hen thuis de avond daarvoor. Ze hadden een paar andere gezinnen uit de gemeente uitgenodigd, een eenvoudig maal gegeten en daarna samen de Heilige Schrift bestudeerd aan de hand van de richtlijnen uit het meest recente nummer van Ontwaakt!. De titel van de studie was: ‘Waardeer je plaats in de christelijke gemeente!’

Margareta’s aantekeningen liggen nog op het aanrecht. Echt iets voor haar om ze zo te laten slingeren!

Ze zijn niet streng genoeg voor haar. Maar na alles wat er is gebeurd hebben ze de kracht niet om haar echt serieus terecht te wijzen.

Niet zo scherp en streng als eigenlijk nodig zou zijn.

Het is zo al moeilijk genoeg om alles bij elkaar te houden.

Alles wat er nog van over is.

Voor Britta is het net of ze zich in een dalend vliegtuig bevindt, waar alles in haar leven als het ware van haar wegglijdt, en ze moet alle zeilen bijzetten om zichzelf overeind en de dingen op hun plek te houden.

Juist, op hun plek.

Nu alles de hele tijd in duigen blijft vallen.

Alles valt voortdurend in duigen, en zij probeert de boel bijeen te houden door zich er met haar handen en met haar hele lichaam aan vast te klampen.

‘Waardeer je plaats in de christelijke gemeente!’

Het is net of het onderwerp van de studie een terechtwijzing is, persoonlijk gericht tot Ingmar en haar.

Waardeer je plaats!

Zodat je die zeker niet kwijtraakt. Zodat jullie er niet buiten komen te staan. Zodat jullie niet ook nog het verkeerde pad op gaan.

Soms vindt ze het zo oneerlijk.

Alsof haar man en zij niet net zo toegewijd en trouw zijn geweest en niet net zo veel van zichzelf hebben opgeofferd als je ooit van iemand zou kunnen verlangen. ‘Indien uw rechterhand u doet struikelen, hak ze af en werp ze van u weg.’

Hadden ze misschien niet precies gedaan zoals het hoort om Jehovah trouw te zijn, door als zijn loyale dienaars in de gemeente te blijven?

Net zo goed als een ander.

En toch moeten Ingmar en zij niet alleen leven met het verdriet en het gemis, om nog maar te zwijgen over de wanhoop, die ze nooit echt kan loslaten en waardoor alles in de wereld en alles wat ze doet een bittere smaak van ellende krijgt – maar ook met de schaamte, de blikken, de verwijten, het gefluister achter hun rug om, de zuinige gezichten en het medelijden.

Het heeft hen tot halve mensen gemaakt.

Het ergste van alles is om te zien dat Ingmar een gebroken man is geworden.

Haar mooie, rijzige, strenge, toegewijde echtgenoot. Een voorbeeld voor velen, een van de meest betrouwbare leden van de gemeente, met recht een van hun leiders, net als Petrus in de eerste gemeente, een rots!

En kijk hem nu eens!

Een gebroken man. Hoewel hij midden in het leven zou moeten staan en in de bloei van zijn leven zou moeten zijn, loopt hij krom.

‘Waardeer je plaats in de christelijke gemeente!’

De hele boekstudie lang had hij geen woord gezegd.

Hij had in een hoek gezeten en niet zoals gewoonlijk als voorzitter aan het hoofd van de tafel de anderen geleid. Nee, hij had ineengedoken in een hoek gezeten, zorgvuldig aantekeningen makend, nauwgezet luisterend, alsof hij keer op keer moest bewijzen dat hij zich ootmoedig opstelde en opnieuw aan het leren was wat zijn plaats is.

Ze hadden vers zeventien van het laatste hoofdstuk van de brief aan de Hebreeën gelezen: ‘Weest gehoorzaam aan hen die onder u de leiding nemen en weest onderdanig, want zij waken over uw ziel als mensen die rekenschap zullen afleggen, opdat zij dit met vreugde en niet met zuchten mogen doen, want dit zou voor u schadelijk zijn.’

In de Bijbel stond in een voetnoot bij het vers dat wat met ‘weest gehoorzaam’ werd vertaald letterlijk betekende: ‘weest wijkend (toegevend) onder’.

Daar leeft haar man nu naar.

Hij is niet langer die zelfverzekerde, die vooraanstaande, die strenge, die rijzige man.

Maar de gehoorzame.

Die toegevend is.

Het is gewoon een kwestie van je tanden op elkaar zetten.

Omdat Ingmar al om vijf uur ’s ochtends op zijn werk moest zijn was de afwas tot die ochtend uitgesteld. Ze waren toch laat naar bed gegaan.

Britta wast in stilte af. De gootsteen is gevuld met vuilgrijs water.

Plotseling kleppert de brievenbus en de post van die dag valt met een plofje op de grond bij de voordeur.

Britta onderbreekt het eentonige huishoudelijke klusje even, droogt haar handen af aan haar schort en loopt de hal in om te kijken wat de post heeft gebracht.

Ze let niet goed op wanneer ze de brieven sorteert en is daarom niet voorbereid – ook dat is een zwakte. Ze weet dat ze steeds oplettend, steeds waakzaam moet zijn, daar hadden ze het gisteren nog over gehad tijdens de boekstudie – en toch is ze niet voorbereid wanneer ze de brief plotseling ziet.

De envelop is zo typisch voor hem. Langwerpig en van wat dikker papier. Ivoorwit.

En het handschrift dat ze maar al te goed herkent. Regelmatig, duidelijk, verzorgd.

Zonder dat ze het wil begint haar hart sneller te kloppen. Hoewel ze alleen thuis is werpt ze instinctief een blik over haar schouder om te kijken of iemand het ziet.

Al weet ze dat er iemand toekijkt, en weet ze dat dit een beproeving is.

Ingmar en Britta Nilsson

Hornsbruksgatan 15

117 34 Stockholm

Ze houdt de brief stevig vast. Het is zo pijnlijk correct. Waarom zou dat ook niet zo zijn?

Maar het kost haar zo veel energie om het besef dat hij bestaat weg te stoppen, dat de wetenschap alleen al dat hij hun namen en volledige adres op een envelop heeft geschreven maakt dat ze bijna geen lucht meer krijgt.

En dat zijn handschrift er vastberaden uitziet, dat het hetzelfde is als tevoren.

Onveranderd.

Het is zo oneindig moeilijk om haar evenwicht te bewaren. Bij het minste duwtje wankelt ze, en valt. Met een zucht die ze niet kan onderdrukken draait ze de envelop om, hoewel ze weet dat ze dat niet zou moeten doen, om te lezen wie de afzender is, hoewel ze weet dat ze dat niet mag.

Benjamin Nilsson, Svarvargatan 8-1, 112 49 Stockholm.

Er gaat een rilling door haar heen en ze sluit haar ogen. Hij bestaat niet alleen. Hij bevindt zich ook nog op een exact bepaalde plaats.

De zon verwarmt haar oogleden. Het is zomer. Ze zijn buiten met de roeiboot waar ze een buitenboordmotortje op hebben gezet en ze hebben een plekje gevonden in de luwte van de inham van een eilandje. Margareta is op Ingmars buik in slaap gevallen. Benjamin oefent met de oude werphengel van haar broer.

‘Kijk, mama!’ roept hij, terwijl hij zich naar haar omdraait om een vermolmde stok te laten zien die hij heeft opgevist toen hij inhaalde. Hij straalt van geluk vanwege die stok. Zijn ogen glanzen hemelsblauw, zijn haar is donker, zijn huid zomers bruin. Ze houdt zo zielsveel van hem dat het pijn doet.

Ze aarzelt. Sluit haar ogen. Knijpt ze stevig dicht.

Dan zucht ze, haalt een keer diep adem en loopt de slaapkamer in, waar ook Ingmars bureau staat. Ze doet een la van het bureau van het slot en legt de brief er ongeopend in.

Hoewel ze alleen is, hoewel er verder niemand is, dwingt ze zichzelf om neutraal te kijken, een uitdrukking die haar gevoelens niet verraadt, want ze weet dat ze nooit echt alleen is, ze weet dat het een beproeving is die haar is opgelegd, en als ze die beproeving niet kan doorstaan, kan ze ook haar plaats in de christelijke gemeente kwijtraken.

In de la waarin ze de ongeopende brief van haar zoon legt, ligt al een aantal andere brieven, in hetzelfde mooie, regelmatige handschrift geschreven, aan hen beiden geadresseerd.

Ingmar en Britta Nilsson

Hornsbruksgatan 15

117 34 Stockholm

Geen van de brieven is geopend. Ze schuift de la dicht en doet hem op slot.

Ze heeft de beproeving doorstaan.

#

Vorig jaar was er een dag waarop er in drie uur tijd negentig millimeter regen viel. Mijn god, het leek de zondvloed wel. De hemel opende zich en de regen stortte met bakken naar beneden. Het was net of de Here God die arme inwoners van Koppom beu was en hen allemaal wilde laten verdrinken. Verderop, bij Skönnerud, was de hele spoordijk weggespoeld. Daarna konden ze het treinverkeer wel helemaal vergeten. De personentreinen waren trouwens in 1985 al afgeschaft.

En natuurlijk wordt het allemaal minder, uiteraard. In het begin van het decennium had er in het fabrieksdorp nog een zeker vertrouwen in de toekomst geheerst – in 1981 waren er in Koppom zelfs wel tien nieuwe huurwoningen gebouwd. Tien! – maar nu, eind jaren tachtig, is de stemming meer berustend.

De laatste jaren hebben hun sporen achtergelaten in het dorp.

Verschillende winkels zagen zich gedwongen om het op te geven en te sluiten. De Koppomsshop, die merkspijkerbroeken en kinderkleding verkocht, is weg, net als de schoenwinkel, de radiowinkel en de kantoorboekhandel.

Het is natuurlijk deels hun eigen fout. Ze hebben het aan zichzelf te wijten. Vaak kochten ze toch geen kleren bij de Koppomsshop of schoenen bij de plaatselijke schoenwinkel, maar reden ze door naar Domus in Arvika of zelfs helemaal naar het grote Karlstad, waar het wemelt van de modezaken en schoenwinkels en dergelijke.

En Café Phillipines heeft alweer een andere eigenaar gekregen – en een andere naam. Nog maar een paar weken geleden trouwens. Het exotische Filipijnse is vervangen door het degelijker Zweedse ‘Hjärnebakker’. We zullen zien hoelang het duurt.

Het is een ochtend in mei in Koppom en het is 1989.

De akkers en de tuinen zijn berijpt. De grafstenen en de graven op het kerkhof ook.

Het centrale gebouw met winkels en kantoren.

Thors tractorservice, de Uno X-pomp en de Shell.

Wanneer Astrid in haar te dunne jeansjack straks tegen een uur of tien haar dameskapsalon opent zal ze nog huiveren.

Sara loopt in haar ochtendjas en met klompen aan haar blote voeten naar buiten om de Nya Wermlands-Tidningen uit de brievenbus te halen.

Er ligt een laagje rijp op het gras en de lucht is knisperend koud, bijna als op een herfstdag.

Ze haast zich. Slaat haar armen over elkaar.

Langs het grindpad zijn de margrieten, die ze net hadden geplant, doodgevroren.

Zo typisch! Met haar voet duwt ze zachtjes tegen een plantje, dat als het ware is ingezakt en op de grond ligt, alsof de lucht er helemaal uit is gelopen. Ze zucht en loopt daarna naar binnen.

Harald zit aan het ontbijt. Toen hij nog werkte stond hij altijd vroeg op, ook in de weekends. Op z’n laatst om zes uur dronk hij zijn eerste kop koffie van de dag. Maar tegenwoordig blijft hij in bed liggen luieren, pas rond een uur of zeven, half acht is hij op.

Vervolgens zit hij lang aan het ontbijt. Hij doet er een eeuwigheid over. Het is niet anders. Nou ja, Sara weet niet hoe het er doordeweeks aan toegaat, want dan gaat ze naar haar werk, maar zaterdags, zoals nu, blijft hij wel bijna een paar uur zitten.

Sara geeft hem de krant.

Gisteren is er in Oskarshamn een vliegtuigongeluk gebeurd, waarbij onder anderen John-Olle Persson is omgekomen, de sociaal-democratische politicus uit Stockholm, samen met nog zestien mensen. Vlak voor de landing had het vliegtuig plotseling vaart verloren, waarna het recht uit de lucht was gevallen. Tijdens de inslag was het vliegtuig geëxplodeerd, waarbij het in brand was gevlogen. De passagiers waren op slag dood.

Zowel Rapport als Aktuellt had de hele dag extra uitzendingen, en Harald had aan de buis gekluisterd gezeten.

Dinsdag 9 mei wordt de voorpagina van de krant gedomineerd door de verschrikkelijke vliegtuigramp. ZESTIEN DODEN BIJ VLIEGTUIGCRASH luidt de kop en op de foto van het wrak staat een inzetje met het portret van de veertigjarige Hans Rosengren, parlementariër uit Karlstad en een van Värmlands meest vooraanstaande politici.

Sara gaat aan het hoofd van de tafel zitten en smeert boter en jam op een geroosterde boterham, na eerst een verbrand stuk eraf te hebben geschraapt.

‘Ja,’ zegt ze kortaf, ‘en nou zijn de margrieten ook nog doodgevroren.’

Harald antwoordt niet. Sara gaat verder, nu een beetje pissiger.

‘Ik zei toch dat het te vroeg was om de margrieten te planten. Maar jij luistert nooit naar mij.’

Harald mompelt iets onverstaanbaars.

‘Ik zei dat we moesten wachten. Hier moet je niet mee wachten, zei jij. Margrieten zijn zo kwetsbaar, zei ik nog. Maar jij, jij moest weer zo nodig gaan planten. En nou zijn ze kapotgevroren. Dat je het even weet.’

Harald kijkt op van zijn krant.

‘Zestien doden!’ roept hij uit.

‘Zestien! Er staat dat de plaats waar het vliegtuig is ingeslagen eruitzag als oorlogsgebied. Het was gewoon een hel, met overal vuur en rook! Het is toch wat. Zulke dingen gebeuren hier toch niet! We zijn hier in Zweden. Hier zou het, hoe moet ik dat nou eens zeggen, veilig moeten zijn.’

Om de ellende niet meer te hoeven zien slaat hij de pagina om. Op de volgende spread staat de kop HOMOSEKSUELEN SLACHTOFFER VAN DISCRIMINATIE. MENSEN MET HIV WORDEN LASTIGGEVALLEN.

Harald krijgt iets wanhopigs in zijn blik en knijpt zijn ogen dicht om het niet te hoeven zien, waarna hij snel doorbladert naar de volgende pagina. Ondertussen herhaalt hij vertwijfeld: ‘Zulke dingen gebeuren hier toch niet!’

Sara kauwt op haar geroosterde boterham.

‘Aan de andere kant,’ gaat ze met haar eigen verhaal verder zonder Harald zelfs maar op te merken, ‘waar slaat dat nou op, vorst in mei, het zou in mei toch niet meer moeten vriezen!’

De tuin van Sara en Harald is berijpt.

De margrieten zijn dood.

De zestien passagiers van een neergestort vliegtuig in Oskarshamn zijn omgekomen, onder wie Hans Rosengren, de parlementariër uit Värmland, en John-Olle Persson, de beroemde figuur uit de Stockholmse politiek.

Koppom is berijpt. De rijp ligt op de akkers, de tuinen en de werkplaatsen, de bedrijven en de winkels, of ze nu in bedrijf zijn of leegstaan.

Het is het begin van de mooie meimaand. Wanneer de winter voorbij hoort te zijn en het op z’n allermooist moet zijn.

Op hetzelfde moment ligt in Stockholm, vele honderden kilometers daarvandaan, hun geliefde Rasmus, hun enige zoon, in een bed op afdeling 53 in het Söderziekenhuis.

Hij ligt aan allerlei infusen en plastic slangetjes, die hem van voeding en pijnstillende middelen voorzien.

Er is nu bijna niets meer van hem over. Hij is vijfentwintig jaar oud en hij zal sterven.

In mei hoort het niet te vriezen.

#

Een uurtje later heeft Britta zich voldoende vermand om aan het bureau te gaan zitten. Ze heeft de afwas gedaan, de keuken opgeruimd, geveegd en Margareta’s aantekeningen op haar kamer gelegd. Ten slotte was er niets meer te doen.

Het bureau is van mahoniehout en ze hebben het gekregen van Ingmars vader, die arts was voordat hij met pensioen ging. Het bureau stond in zijn spreekkamer.

Sinds Ingmar zich bij de Jehovah’s Getuigen heeft aangesloten hebben zijn ouders en hij alleen nog sporadisch beleefd contact.

Ingmar heeft weliswaar gedaan wat hij kon om hen voor de gemeente te winnen, maar ze gaven geen sjoege – ze waren vooral teleurgesteld over het feit dat Ingmar nooit iets met zijn leven heeft ‘gedaan’, en in hun ogen zijn tijd heeft ‘verspild’ aan haar en de gemeente, de zoon van een arts heeft toch wel meer in zijn mars, vonden ze, dan als schoonmaker te werken – en met de jaren zijn haar schoonouders uit beeld verdwenen en als het ware vreemden geworden.

Dat is jammer, maar zo gaat het soms. Britta en Ingmar zijn bepaald niet de enige leden van de gemeente die zo’n offer hebben moeten brengen.

Nu maakt ze de middelste la open, waarin ze papier en schrijfwaren bewaren. Ze pakt briefpapier en een pen.

Ze dwingt zichzelf om niets anders te voelen dan beheersing en de rust die daaruit voortvloeit.

Hoewel ze helemaal alleen is verraadt haar gezicht niets.

Ook als iemand haar had gadegeslagen zou die goedkeurend hebben geknikt.

Het is zaak op die manier te denken.

Dat je elk ogenblik op de juiste en goede manier moet ageren, reageren en zelfs voelen.

Zoals het een christen betaamt.

Ze schrijft.

Stockholm, 9 mei 1989

Benjamin, mijn zoon.

Je hebt weer geschreven.

Ik heb je gevraagd om niet meer te schrijven en ik doe het nog een keer.

De pen glijdt over het papier. Haar handschrift is netjes en een beetje krullerig. Het kost haar enige tijd om te schrijven hoewel ze weet wat er moet komen te staan.

‘Je moet het begrijpen’, gaat ze verder en dan houdt ze even op met schrijven, een onderbreking die een toeschouwer, een buitenstaander, als een aarzeling zou kunnen interpreteren.

Dat is niet goed. Maar toch, ze kan de opwelling niet onderdrukken om even op te houden met schrijven, hoezeer ze ook haar best doet om elk barstje in haar overtuiging te verbergen.

Ze schrijft verder, nu nog langzamer, om de woorden, het gevoel als het ware, expres wat te rekken.

Ik hou van je. Ik hoop dat het goed met je gaat.

Nog een onderbreking, moge God haar vergeven! Haar hand omklemt de balpen stevig, en ze merkt dat ze trilt, en ze weet dat ook haar trillende hand haar verraadt. Maar ze kan het niet helpen, het is toch zo.

Ze houdt van hem!

Dus, zonder blikken of blozen, precies zoals haar is opgedragen, net zo loyaal en gedecideerd als van haar wordt verlangd, beëindigt ze haar zin.

Ze houdt van hem.

Maar ik doe alsof je niet bestaat.

#

De lucht is wonderbaarlijk, onwerkelijk blauw. In slechts een paar dagen tijd heeft de lente zijn vel afgeworpen en is het voorzomer geworden. Het is begin juni 1986 en het is vijfentwintig graden. De sering staat in bloei. De vogelkers ook. De hele zooi staat in bloei, zoals Paul opgetogen uitroept terwijl hij staat te wachten totdat Seppo en Lars-Åke hem inhalen.

Paul staat te trappelen van ongeduld boven aan de stenen trap die van de Götgatan naar het Allhelgonalunden leidt, waar de toneelschool gevestigd is. Hij heeft een prachtige bos bloemen in zijn handen, ingepakt in cellofaan, waarmee hij ongeduldig op de leuning van de trap slaat. Hij roept naar Seppo en Lars-Åke, die nog steeds onderweg naar boven zijn: ‘Jeetje! Het stuk begint zo, hoor!’

Seppo laat zich zoals gewoonlijk niet door Paul provoceren. Dat doet hij nooit.

Lars-Åke, die met een stok loopt, klimt moeizaam de trap op, trede voor trede. Seppo loopt geduldig naast zijn vriend, ook met één trede tegelijk, terwijl hij klaarstaat om Lars-Åke een steunende arm te bieden mocht dat nodig zijn.

‘Het duurt gewoon even.’

Lars-Åke hijgt buiten adem en moet stoppen om uit te rusten. Hij glimlacht even gegeneerd, alsof hij zich wil verontschuldigen. Hij heeft het zweet op zijn voorhoofd staan.

‘Aansteller!’ schreeuwt Paul onbarmhartig van boven aan de trap. Hij slaat zijn ogen ten hemel. ‘Seppo, eikel, jij bent ook altijd zo overdreven bezorgd om hem!’

Een onbekend stel passeert de twee homo’s. Ze doen net alsof ze niet horen of merken dat er iets niet klopt, maar uit de manier waarop ze naar de traptreden voor zich blijven staren wanneer ze hen inhalen, kun je opmaken dat ze het wel degelijk gezien, gehoord en gemerkt hebben.

Uit de manier waarop ze zich tegen elkaar aan drukten toen ze Lars-Åke en Seppo rechts inhaalden en bijna over elkaar heen struikelden, om als het ware een veilige afstand te bewaren tussen henzelf en die merkwaardig zwetende, onnatuurlijk magere man met stok en zijn partner.

Uit die manier kun je het opmaken.

Je kunt hun angst en afkeer bijna ruiken.

Een ander soort afkeer dan het normale ‘Gatver, twee homo’s, wat smerig!’. Het is meer: ‘Heb je gezien hoe hij eruitzag? Jee, het zal zich toch niet via de lucht verspreiden? We moeten maar even goed onze handen wassen als we thuis zijn.’

Meer dat soort afkeer.

Seppo roept naar Paul: ‘Wat een mooie bloemen! Zijn die voor Bengt?’

Paul bekijkt tevreden zijn bos bloemen.

‘Dat was aanvankelijk de bedoeling, maar ze staan me zo goed dat ik denk dat ik ze zelf hou.’

Lars-Åke begint de trap weer op te lopen.

‘Waar is Rasmus?’ roept hij naar Paul, alsof hij iets alledaags wil zeggen om zijn inspanning te verbergen.

Paul haalt zijn schouders op.

‘Of hij is in Göteborg of hij is dood. Een van de twee. Ik weet het niet.’

Hij kijkt op zijn horloge.

‘Maar kom nou toch eens een keer! Graag vandaag nog. Jeetje, Lars-Åke, je hebt toch recht op taxigeld van de gemeente, gebruik dat dan ook de volgende keer!’

Lars-Åke en Seppo zijn eindelijk boven aan de trap. Lars-Åke is helemaal buiten adem. Hij hijgt.

‘Daar heb ik dus geen recht op. Dat willen ze me toch niet geven.’

Hij tuurt tegen de zon in. Een heerlijke windvlaag voert een geur van voorzomer met zich mee.

‘En trouwens, het is zo’n mooie dag!’

Paul snuift om die opmerking weg te wuiven en zegt in zijn ontzettend nichterige dialect: ‘En dit is Bengts afstudeervoorstelling van de toneelschool. Je kunt toch verdomme wel een andere keer van het mooie weer genieten.’

Het is net alsof Lars-Åke even nadenkt. Alsof hij wat Paul net heeft gezegd even goed overweegt.

‘Ja …’ zegt hij en hij knikt aarzelend, waarna hij Paul recht in de ogen kijkt en zijn zin afmaakt: ‘… of misschien kan dat ook wel niet.’

In werkelijkheid is Rasmus niet dood en ook niet in Göteborg. Zijn geliefde Benjamin en hij fietsen om het hardst op weg vanuit de flat die ze onderhuren aan de andere kant van het eiland Kungsholmen.

Ze haasten zich over de Västerbrug, met op hun bagagedrager handdoeken die flapperen in de wind.

Soms rijdt de een op kop, dan lukt het de ander weer om hem in te halen. Ze jutten elkaar lachend op, krijgen bijna kramp in hun kuiten en hun dijen van het harde trappen.

Hun relatie is altijd zo geweest.

Als een wedstrijdje worstelen waarin ze voortdurend heen en weer slingeren tussen spanning en rust, grap en ernst, liefde en agressie.

‘Ik geef ze twee weken!’ zei Paul met een zuinig gezicht toen ze verkering kregen, waarna hij een hoestaanval kreeg en nog een gele Blend uit zijn pakje haalde.

Het is nu drieënhalf jaar geleden dat Paul zo’n zuinig gezicht trok en de slagingskans van hun relatie tijdens een doorrookte hoestaanval op nihil schatte.

Feit is dat Rasmus en Benjamin de afgelopen jaren nauwelijks van elkaars zijde zijn geweken, behalve tijdens het werk, en soms zelfs dan niet eens.

Wanneer ze na de Västerbrug rechts afslaan fietsen ze langs Lasse i Parken, het café waar Rasmus de afgelopen drie zomers heeft gewerkt.

Benjamin zit altijd tegen sluitingstijd, wanneer hij zelf klaar is met werken in de ijzerhandel, terwijl de zomerdag nog nagloeit, in de tuin van het café te wachten totdat Rasmus in een strak wit T-shirt en met een donker schort voor de laatste vuile vaat heeft opgehaald.

Alleen al daar in zijn nabijheid zitten is soms alles wat Benjamin wil. Rasmus’ jonge, sterke lichaam bewonderen. Zijn soepele huid, die glanst na een warme, benauwde dag. Benjamin volgt Rasmus met zijn blik terwijl die langs de tafeltjes loopt om glazen op te halen. Als een godenzoon, eeuwig jong. Te weten dat ze alle tijd van de wereld hebben.

Daarna eten de godenzoon en hij ieder nog een sandwich met gehaktballetjes die is overgebleven, waarna ze gaan zwemmen.

Nu fietsen Rasmus en Benjamin over het pad naar de westelijke landtong van het eiland Långholmen. Benjamins fiets rammelt en kraakt wanneer zijn ene pedaal tegen de kettingkast schuurt. Een regelmatig, ritmisch geratel. Ratel. Ratel. Ratel. Ze gooien hun fietsen op de grond bij de meest westelijke punt, springen op de stenen aan het water en doen een wedstrijdje wie zich het snelst kan uitkleden.

Altijd weer die competitie.

Benjamin begint ondertussen zijn hemd en zijn broek netjes op te vouwen, zoals hij altijd doet, terwijl Rasmus zijn kleren op een hoop gooit, dus wanneer Rasmus al naakt is, is Benjamin nog niet eens halverwege.

Ze hebben vandaag trouwens eigenlijk helemaal geen tijd om te zwemmen, want ze hebben op dit moment met Paul en de rest bij de toneelschool afgesproken om naar Bengts afstudeervoorstelling te gaan kijken, maar het weer is nu zo mooi dat ze gewoon wel móéten.

Het is de eerste keer dat ze deze zomer kunnen zwemmen.

Rasmus springt op een steen die een meter verderop als een brok suiker uit het water steekt en springt dan met een plons helemaal in het water.

‘O godver! O godver!’ proest hij wanneer hij weer bovenkomt. ‘Het is echt ontzettend koud! Spring er eens in, lafaard!’

‘Ik kom er al aan!’

Benjamin heeft zijn kleren netjes opgevouwen en ze op een stapeltje gelegd, zodat ze zeker niet nat zullen worden. Dan springt hij voorzichtig en wankel op de steen en gaat op zijn hurken zitten.

Hij aarzelt. Houdt niet van kou. Glimlacht onzeker.

Dan glijdt hij erin.

Hij roept onwillekeurig: ‘O, brr!’, wat misschien niet zo mannelijk is.

Rasmus lacht, zwemt naar Benjamin toe en kust hem.

‘Je mag best vloeken!’ zegt hij. ‘Doe eens niet zo vreselijk christelijk!’

‘Dank je, het gaat alweer,’ zegt Benjamin huiverend en hij zwemt voorzichtig een stukje schoolslag, ‘maar nu moeten we er weer uit anders missen we de voorstelling van Bengt.’

‘Oké dan, stomme lafaard!’

‘We zijn al laat …’

‘Ik zei toch oké.’

Het ongeduld. Hoe ze zich door het leven haasten, alsof ze weten dat ze niet veel tijd hebben.

Op een dag, niet zo heel veel jaren later, zal Benjamin voorzichtig de haren op Rasmus’ kalende hoofd kammen. Dat zal op een goede dag zijn. Een dag dat Rasmus op is. In zijn rolstoel bij het raam. Alsof hij uitkijkt over het water. Rasmus fronst zijn voorhoofd, in opperste concentratie, zijn ogen nietsziend en blind, hij staart voor zich uit, zijn handen op zijn schoot gevouwen. Het is fijn als iemand je haar kamt.

‘Hoe ziet het eruit?’ zal hij vragen.

‘Het wordt prachtig’, zal Benjamin antwoorden.

‘Dik en glanzend?’

‘Dik en glanzend!’

Rasmus zal vervolgens lachen en zijn glimlach ziet eruit als een grijns.

Hij weet natuurlijk best dat Benjamin liegt.

Maar hij vindt het fijn dat Benjamin liegt.

Net zoals Benjamin weet dat Rasmus ook liegt.

En hij vindt het fijn dat Rasmus liegt.

Paul, Seppo en Lars-Åke gaan net als de rest van het publiek op de zwarte houten tribune zitten.

‘Mag ik het kussen?’ vraagt Lars-Åke en Seppo geeft hem het kussen dat ze hebben meegenomen zodat Lars-Åke erop kan zitten.

Lars-Åke moppert geïrriteerd.

‘Verdomme, die magere kont van mij. Ik kan nu niet eens meer ergens lang zitten.’

‘En je hebt ook al je zondagse kleren aan’, merkt Paul nog maar eens sarcastisch op.

Lars-Åke, die een sleetse donkerblauwe katoenen trainingsbroek draagt, begint te stralen en streelt de versleten stof.

‘Je bedoelt mijn fijne joggingbroek? Dat is het enige wat ik kan dragen dat geen pijn doet. Dit is mijn lievelingsbroek. Ik was een tijdlang van plan om die in mijn kist te dragen.’

‘Waarom ook niet?’ onderbreekt Paul hem. ‘Sten had toch een film met Jeff Stryker mee in zijn kist?’

Ze lachen. Paul gaat nog verder.

‘Wat eigenlijk heel stom was, want die nicht had niet eens een videorecorder meegenomen.’

‘Ja, ja,’ zegt Lars-Åke en hij snuift afkeurend, ‘maar nu heb ik dus besloten dat ik mijn duurste Armanipak aan wil.’

‘Heb jij een pak van Armani?’ vraagt Paul, oprecht verbaasd en onder de indruk.

‘Ja, en als ik dat aantrek in mijn kist, dan kan mijn familie er tenminste niet met Seppo om vechten, de lijkenpikkers!’

Op de fiets onderweg naar de toneelschool komen Benjamin en Rasmus langs een kiosk. Aan de wanden hangen aanplakbiljetten van de tabloids, die opvallen door hun zwarte letters tegen een gele achtergrond.

Rasmus trapt hard op de rem wanneer hij het aanplakbiljet van Aftonbladet ziet.

Benjamin, die een stuk voor Rasmus fietste, roept naar hem dat ze haast hebben, maar wanneer Rasmus niet antwoordt fietst hij terug om te zien wat Rasmus ophoudt.

Op het moment dat hij het aanplakbiljet van Aftonbladet ziet, begrijpt hij het.

Het is ergens wel jammer, want het was zo’n mooie dag. Ze hebben echt een mooie dag verdiend.

En het is altijd weer even onbegrijpelijk.

De onverholen haat, bijna vol leedvermaak.

Vooral op de gelukkige dagen, wanneer de lucht wonderbaarlijk, onwerkelijk blauw is, en alle geuren van de zomer je tegelijkertijd tegemoetkomen.

Maar met grote, zwarte letters tegen een gele achtergrond roept de krant het uit.

Zodat niemand de haat zal missen of niet zal voelen.

DOMINEE OVER HOMOSEKSUELEN: HET IS GOED DAT ZE AIDS KRIJGEN!

Een paar minuten later banen Rasmus en Benjamin zich een weg naar binnen en gaan naast Paul, Seppo en Lars-Åke zitten.

‘Zo, iedereen is er!’ constateert Paul. ‘Nu is alleen Reine er niet!’

Hoewel de voorstelling nog niet eens is begonnen, is het al warm en benauwd in de theaterzaal zonder ramen.

Je ademt de lucht in die anderen hebben uitgeademd. Iemand hoest, iemand schraapt zijn keel, iemand niest.

Fijne speekseldruppeltjes. Zweet.

Het zit tot de nok toe vol, en ze zitten dicht op elkaar, bijna bij elkaar op schoot, op de krappe banken.

De lichamen van mensen schuren langs elkaar en drukken tegen elkaar aan.

Armen tegen armen, knieën tegen knieën.

De houten banken waarop ze zitten zijn hard en oncomfortabel, en sommigen hebben hun rug al eens gerecht in een poging een andere houding te vinden.

Het geroezemoes van het publiek begint af te nemen en ze verleggen hun blik naar het toneel vóór hen, waar op de versleten zwarte houten vloer een klein, zogenaamd zelfgetimmerd podium staat, met het doek dicht. De mensen in het publiek, die zijn uitgenodigd of zelf hun weg naar de afstudeervoorstelling hebben gevonden, zijn doorgewinterde theaterbezoekers en weten dat het eerste bedrijf van De meeuw, het stuk van Tsjechov, over een toneelstuk gaat dat de jonge Konstantin voor zijn geliefde Nina heeft geschreven.

Lars-Åke maakt fluisterend een opmerking over het feit dat Rasmus en Benjamin zo laat zijn. Benjamin verontschuldigt zich zachtjes, waarna hij zegt dat ze alleen maar even een frisse duik hebben genomen.

‘Hebben jullie je winterjas uitgedaan?’ fluistert Seppo. ‘Zo noemen ze in Finland de eerste keer zwemmen van het jaar. Dan heb je je winterjas uitgedaan!’

‘Nou, dan hebben we dat gedaan’, fluistert Benjamin terug.

‘Waarom fluisteren we?’ fluistert Lars-Åke en hij begint te giebelen.

‘Trouwens, nog even over Reine, hebben jullie Aftonbladet vandaag gelezen?’ zegt Rasmus plotseling op demonstratief harde toon, die de mensen om hen heen doet opschrikken.

‘Dominee over homoseksuelen: Het is goed dat ze aids krijgen!’

Het wordt doodstil. Hij zwaait met de krant.

De woorden van de dominee blijven in de benauwde, zuurstofarme lucht hangen.

Het is goed dat ze aids krijgen.

Iemand draait zich om en staart hem aan.

Is hij bang, distantieert hij zich of is hij gewoon nieuwsgierig?

Rasmus kijkt woedend terug. Vervolgens slaat hij de krant open waarna hij hard opdreunt: ‘Luister: “Aids kan een positieve kant hebben – als homoseksuelen het slachtoffer worden, waardoor ze tot inkeer komen.” Met die boodschap mengt Bengt Birgersson, 41 jaar en dominee uit Göteborg, zich in het debat over aids. “Als je het slachtoffer wordt van aids en daarna tot het inzicht komt dat het verkeerd is om als homoseksueel te leven, dan heeft de ziekte nut gehad. Dan is er iets goeds uit voortgekomen.”’

Rasmus’ geëmotioneerde stem galmt door de stille zaal. Als een schaduw die over hen allemaal heen wordt geworpen.

Lars-Åke verbleekt. Het is net of hij moeite heeft met ademhalen.

‘Mooie dominee is dat! Wat is dat verdomme voor boodschap van liefde?’ fluistert hij vertwijfeld.

Rasmus citeert de dominee in de krant verder: ‘Hij zegt: “Beter ziek worden dan te leven als homoseksueel.”’

Dan roept een oude heer uit het publiek kwaad naar Rasmus: ‘Hallo, kunnen jullie daarover ophouden! Het is niet prettig voor de rest van de mensen die in dezelfde ruimte moeten zitten. Dat begrijpen jullie vast wel.’

Rasmus leest uitdagend verder, nog harder en nog scherper: ‘De journalist vraagt: “Als u een zoon had die homoseksueel was, zou u dan net zo redeneren?” En de dominee antwoordt: “Als aids voor hem de enige weg was om het eeuwige leven te bereiken zou ik dat liever hebben dan dat hij zijn homoseksualiteit praktiseerde. Want dan gaat hij voor de eeuwigheid verloren.”’

Het zaallicht wordt gedempt en gaat uit, waardoor Rasmus niet verder kan lezen.

Een paar seconden is het helemaal donker. Dan gaan er een paar schijnwerpers aan die een zacht, warmgeel licht op het kleine houten podium werpen, dat daar op de versleten zwarte theatervloer voor hen staat. Een jonge man en een jonge vrouw lopen samen pratend over het podium. De vrouw draagt een zwarte jurk uit het begin van de twintigste eeuw. Je ziet dat ze een beetje trillen van spanning en nervositeit.

De man die Medvedjenko speelt, opent het stuk met een vraag: ‘Waarom draagt u altijd zwart?’

De vrouw die Masja speelt, antwoordt: ‘Ik rouw om mijn leven. Ik ben ongelukkig.’

De voorstelling is begonnen.