Marianne Fredriksson

Elisabeths dochter

Uit het Zweeds vertaald door Ina Sassen

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Älskade barn, verschenen bij Piratförlaget

Oorspronkelijke tekst © Marianne Fredriksson 2001

Eerste Nederlandstalige uitgave © Ina Sassen en De Geus bv, Breda 2002

First published by Piratförlaget, Sweden

Published by agreement with Nordin Agency AB, Sweden

Omslagontwerp De Geus bv

Omslagillustratie Allan Jenkings © The Trevillion Picture Library.

isbn 978 90 445 2691 2

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierde druk, 2002.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Ze reed in noordelijke richting om haar moeder te vertellen dat ze een kind zou krijgen maar niet van plan was te trouwen. In de hoofdstad was de nazomer nog steeds donkergroen geweest, maar vlak boven Sala vlamden de eerste rode strepen in de esdoorns en toen ze Bollnäs naderde, mepte de noordenwind indrukwekkende bundels gouden berkenblad tegen haar voorruit.

Ze zette de verwarming in de auto hoger.

Haar moeder was een verstandige vrouw. Wanneer ze te horen kreeg dat het ongeboren kindje nog geen twaalf weken oud was, zou ze over abortus beginnen. En Katarina zou weigeren zonder uit te leggen waarom. De ware reden kon ze niet vertellen, het feit dat ze al eens eerder een kind had laten wegschrapen. Drie jaar geleden. En dat ze sindsdien werd gekweld door de vraag wie het was, het kindje dat niet geboren mocht worden.

Ze had haar moeder niet over de abortus verteld. Niet onnodig ongerust maken. Mama niet meer belasten dan nodig is. In de dorpen hier in de vallei van de Ljusnanrivier zouden ze haar als een hoer beschouwen. Het klopte dat ze dol op mannen was en buitensporig genoot van elke nieuwe verliefdheid. En dat ze van het slag was dat verliefdheid nooit met liefde verwarde.

‘Het leukste wat ik kan bedenken is het leren van nieuwe standjes in bed’, had ze gezegd tegen de vriendin die bloeide in haar rol van echtgenote en moeder. Haar vriendin had er niet om kunnen lachen, maar gezegd dat ze eigenlijk wel een beetje medelijden met haar had.

Net zoals ik medelijden met jou heb, had Katarina gedacht, maar niet uitgesproken. Ze moest denken aan de man in het rijtjeshuis die op de kinderen paste, de man die voor de tv hing en zich afvroeg wanneer zijn echtgenote zou thuiskomen.

Ze verlieten het restaurant, gingen ieder hun eigen weg. Maar de woorden van haar vriendin hadden pijn gedaan en waren blijven hangen. Waren hard aangekomen.

Ze had nooit langere verhoudingen gehad, hoogstens een halfjaar, wat ongeveer overeenkwam met de duur van een verliefdheid. Zoals zij het ervoer. Maar soms, wanneer het afscheid pijnlijk was, had ze gedacht dat het misschien zo was dat ze vluchtte zodra ze te veel genegenheid voelde.

Ik ben bang voor intimiteit, dacht ze.

En nu wil ik een kind, ik wil het liefhebben, voeden, er dagen en nachten mee rondlopen. De gedachte was zo beangstigend dat ze moest stoppen, uitstappen, diep ademhalen en haar hart zover krijgen dat het weer tot bedaren kwam.

Ze stond op een open plek tussen twee auto’s en keek uit over het rivierdal. Zonder iets te zien. Het oude gevoel van ontoereikendheid was er weer: je zult zien dat ik niet goed genoeg ben, het niet aankan, de behoeften van het kind niet aanvoel. Ik zal waanzinnig verlangen naar mijn tekentafel op het architectenkantoor.

Ik zal … De lijst was eindeloos en over de slotconclusie viel niet te twisten: ik zal het kindje schade toebrengen, tot in het diepst van zijn ziel.

De wind sneed door haar kleren, ze had het koud en liep terug naar de auto. Bleef daar zitten. Het was niet ver meer, nog een kilometer of twintig, dan was ze er. Als ze haar pauze nog even rekte, had ze de gelegenheid zich voor te bereiden op het gesprek. Abortus, zou mama’s reactie zijn. Haar antwoord zou zijn: maar ik wil het kind hebben. Mama zou aarzelen, maar uiteindelijk zou ze geen blad voor de mond nemen, ze zou zeggen dat zij, Katarina, geen aanleg had voor het moederschap.

Ze zou een grimas maken zoals ze altijd deed wanneer ze gedwongen was onaangename dingen te zeggen en argumenten in overvloed hebben. Katarina had nooit thuisgehoord bij die giechelende meisjesclubjes en ze had baby’s altijd weerzinwekkend gevonden. Net als die vervloekte menstruatie die haar elke maand opnieuw tot wanhoop bracht.

En Katarina zou haar verzet opgeven, teruggaan naar de grote stad en het kindje laten wegschrapen.

Toen ze de weg weer opdraaide was het beeld in de achteruitkijkspiegel onscherp. Ze huilde. Maar toen ze de afslag naar mama’s zomerhuis nam, had ze alles onder controle: droge ogen en een glimlach in de aanslag.

Ze reed het erf op, zag dat het gekrompen was. Het bos rukte langzaam maar onverbiddelijk op in de richting van het huis. Jonge uitlopers van de sleedoorn vormden de voorhoede, stekelig en ondoordringbaar.

Mijn hemel, wat is het hier onherbergzaam. En stil. De zangvogels waren naar het zuiden getrokken, de standvogels hadden de mens en zijn voedertafels nog niet nodig. Ze hoorde zelfs geen ekster schreeuwen.

Zo eenzaam.

Al voordat ze de auto op de handrem had gezet was mama er. De twee vrouwen stonden elkaar een poosje aan te kijken. Van pure blijdschap. Daarna kwam de omhelzing die haar warmte langdurig en krachtig door hun lichamen verspreidde.

Toen ze elkaar ten slotte loslieten zei mama dat haar meisje verschrikkelijk bleek zag. En Katarina antwoordde zoals het hoorde, dat ze moe was van de lange reis. En dat ze honger had.

En ook mama zei wat ze zeggen moest, dat ze een romige aardappelschotel in de oven had staan. En verse zalmforel. Katarina had geen zin in eten maar glimlachte de noodzakelijke glimlach en zei dat het heerlijk klonk.

Eigenlijk wilde ze huilen.

‘Je rilt, we gaan naar binnen’, zei mama.

We volgen het script, dacht Katarina. Waarom is er nooit vertrouwelijkheid tussen ons?

Het antwoord was duidelijk: het risico om te kwetsen was te groot.

‘Breng je tas maar naar boven, dan maak ik het eten klaar’, zei Elisabeth.

‘Zeker’, zei Katarina, maar ze maakte een omweg via de veranda en bleef daar even staan. Ze zag hoe de kleur van de brede rivier varieerde van het lichtste blauw tot aan ultramarijn en lila. Langs de oevers leek ze van groenachtig goud. In het dal straalden de rode huizen als sieraden tegen de blauwe bergen aan de overkant. Als kind had ze geweten dat de bergen dwars over de rivier met elkaar praatten, geheimen uitwisselden en zich oude vertellingen herinnerden. Ze had er vaak over gepiekerd hoe ze dat deden en had het mama gevraagd. Die had gezegd dat de bergen al die duizenden jaren geleefd hadden in een wereld die de mens niet kon betreden.

Ze brak haar gedachtegang af, zag hoe de late middagzon fonkelde in de kleine ramen van de veranda en rook de citroengeur die uit de bloempotten op de vensterbank ontsnapte. Maar de gezondheidsplant van dokter Westerlund waarvan de geur goed was voor de longen, hing slap door gebrek aan water.

Toen Katarina de veranda verliet, bleef ze even staan op de drempel van de grote kamer. De van oorsprong kleurige vloerkleden waren verbleekt, ze waren grijs van het vuil. De versleten fauteuil die voor de tegelkachel stond was ook grijs, hij zag er armoedig uit, de rode plaid die mama er altijd overheen legde, was verdwenen. De tinnen kandelaars stonden op hun vaste plek op tafel, maar er zaten geen kaarsen in. De gestreepte loper was verkreukeld en er stonden geen veldbloemen in de dikbuikige aarden pot.

De aanblik was vreemd en triest.

‘Aan tafel!’

De stem liet er geen twijfel over bestaan dat eten een godsgeschenk was.

Ik overleef dit niet, dacht Katarina. Maar de oven in de keuken brandde en verspreidde gezelligheid en warmte, het eten was lekker en ze verbaasde zich erover hoeveel honger ze had.

Ik eet voor twee, dacht ze en vond zichzelf meteen belachelijk. Het kindje was klein en eiste niet veel.

Daarna hoorde ze zichzelf zeggen dat het wel eenzaam moest zijn, zo’n hele zomer alleen in het bos.

Het gezicht van haar moeder werd ernstig, de rimpels werden tot plooien toen ze haar blik naar binnen richtte.

‘De eenzaamheid is niet het moeilijkst. Maar met de levenskracht zelf is het niet meer zo best gesteld.’

Katarina werd bang, haar hart sloeg een slag over en ze zei: ‘Mama, je bent toch niet ziek?’

‘Nee, nee, luister.’ Ze praatte langzaam, dit was belangrijk voor haar.

‘Ik had zulke hoge verwachtingen van deze zomer. Vanaf het erf zou ik de kraanvogels naar het noorden zien vliegen. En ik zou mijn kaplaarzen aandoen en naar de ravijnen wandelen waar de rivier doorheen stroomt, ik zou luisteren, ik zou de koekoek horen, ik zou bij de waterval blijven staan om de zalmen te zien springen.’

Ze hield op met praten, alsof ze naar woorden moest zoeken.

‘Ik zou van elke voorjaarsbloem genieten, het leverbloempje eerst, daarna de bosanemoon, de gulden sleutelbloem, je begrijpt wel wat ik bedoel, tot aan de ooievaarsbek en de paardenstaarten. En ik héb ze allemaal gezien, ik keek, en ik keek nog eens, maar …’

Voordat ze verderging zocht ze Katarina’s ogen: ‘Het moeilijkst was de dag toen de zwaluwen terugkeerden naar hun nest onder het dak. Je weet vast nog wel hoe blij we daar altijd van werden, hoe we op het trapje voor het huis gingen staan om ons welkomstlied voor de zwaluwen te zingen.’

Katarina knikte, probeerde te glimlachen.

‘Maar nu …’ zei ze.

‘Nee. Ik constateerde slechts dat ik weer gefladder onder de dakpannen hoorde en daarna ben ik in de keuken gaan zitten. Ik dacht dat ik doodgegaan was.’

Aan de andere kant van het raam viel de schemering. Katarina zei: ‘Ik denk dat je overwerkt bent, mama.’

‘Dat dacht ik ook in het begin, ik dacht dat zelf ook. Maar dat is niet zo. Het is de ouderdom. Langzaam maar onverbiddelijk besluipt die je. Uiteindelijk verliezen je zintuigen, je ogen, neus en oren, het contact met het hart of de ziel of hoe je het ook noemen wilt.’

Katarina’s ogen dwaalden naar buiten, naar de blauwe duisternis, maar ze kwamen niet verder dan de bosrand die ondoordringbaar was als de nacht. Ten slotte wendde ze haar blik af, keek haar moeder aan en zei aarzelend: ‘Wat jij beschrijft heb ik ook gevoeld. Het gevoel dat er weinig over is van mijn enthousiasme en levenslust. Het is net of het leven slijt van alle herhalingen. Het leven te leven wordt sleur.’

‘Maar Katarina, jij bent nog jong!’

‘Ik heb een heftig leven geleid, mama. Soms voelt het alsof er voor mij niets nieuws meer te beleven valt.’

Het volgende moment legde ze haar hand op haar buik alsof ze het kindje kon voelen. Misschien was dat de reden …

Ze waren allebei moe van het weerzien.

Elisabeth ging even naar buiten, Katarina waste zich bij een waskom die op het aanrecht stond en toen ze de trap opliep naar het zolderkamertje nam ze eindelijk haar tas mee naar boven. Ze ontmoetten elkaar weer op het erf waar ze hun tanden poetsten, op blote voeten in het wilde gras.

‘Welterusten, mama.’

‘Welterusten, Katarina.’

2

Elisabeth kon niet slapen. Haar rug deed pijn en ze kon haar draai niet vinden.

Al toen Katarina belde had ze geweten dat haar meisje ergens over wilde praten, iets wat diep vanbinnen zat.

Vandaag was er geen woord gezegd.

Ze zou wel met die Amerikaan gaan trouwen. En met hem in de VS gaan wonen. Elisabeth vond hem een interessant mens. Een snelle geest, humoristisch. Misschien wat te veel charme, vond ze. Maar die conclusie had ze waarschijnlijk getrokken nadat ze gemerkt had hoe de lucht tussen hem en Katarina vibreerde.

En ze had gedacht: zou het deze keer serieus zijn?

Katarina zou het overtuigend weten te brengen, ze zou zeggen dat er elke dag een vliegtuig naar Amerika vertrekt. ’s Winters kun je bij ons komen wonen. Stel je voor, mama, Californië. In plaats van die eindeloze koude, donkere winter. Geen lange onderbroeken meer!

En Elisabeth zou proberen te lachen. En het zou haar lukken.

Ze moest …

Maar …

Elisabeth had zelden een gelukkig huwelijk gezien. Misschien bestonden ze wel, misschien was het alleen maar zo dat zij er geen oog voor had. Dat van haarzelf was een hel geweest. Afgronden van angst toen de liefde op was, een niet aflatende reeks vernederingen, alcohol, en als dieptepunt mishandeling. En te midden van dat alles twee kinderen die eronder leden.

Ten slotte het oude liedje: de andere vrouw. Zij die jonger was en geboren en getogen om echtgenote en moeder te zijn. Ze kregen twee nieuwe kinderen, jongens. En hij was gelukkig, als je de roddels mocht geloven.

Plotseling besefte ze dat hij was gestorven aan een hartinfarct.

Ze had pijn tussen haar schouderbladen, om te kunnen ontspannen moest ze op haar rug gaan liggen. Dat voelde prettig, maar in die houding kon ze nooit slapen.

Dus was ze klaarwakker.

De problemen waren begonnen toen ze weigerde haar baan op te geven. Zeker, ze was verliefd. Maar de jaren op de lerarenopleiding en het interessante werk op haar eerste school wogen zwaarder …

Bovendien was er haar gevoel van eigenwaarde. Dat haar moeder en de familie trotseerde en ook de droom van haar man over de goede echtgenote die met het eten op tafel op hem wachtte.

Ze kreeg kinderen en werd een onnatuurlijke moeder, zeiden haar moeder en broers. En de familie en het dorp.

Haar man was het ergst, hij die genoeg vent was om zijn gezin te kunnen onderhouden.

Het liep zoals het lopen moest, zei ze tegen zichzelf. Ze ging op haar rug liggen en moest denken aan het feit dat Katarina architect was en dat ze in Californië vermoedelijk wel architecten konden gebruiken.

Er zat troost in die gedachte en eindelijk viel ze in slaap.

Katarina sliep zodra haar hoofd het kussen raakte. Maar ze werd vroeg wakker en haar gedachten dwaalden af naar Jack, naar zijn scheve glimlach die iets uitdrukte wat het midden hield tussen blijdschap en ironie. Geen enkele zomer had op deze geleken: zeilen die bol stonden in de wind, zeeën van eeuwigheid, zon en rotsen, en het huisje op het eilandje in het scherengebied dat hij van een collega had mogen gebruiken.

Mijn god, wat verlangde ze naar hem.

En toen kwam de gedachte die pijn deed: ik heb hem erin geluisd.

‘Niet bewust’, zei ze hardop.

Ze was inderdaad de pil vergeten, had die in de stad laten liggen.

Ze was van plan geweest haar gynaecologe te bellen om haar te vragen een recept naar de apotheek in Norrtälje te sturen.

Maar ook dat was ze vergeten.

Als ze abortus pleegde zou hij het nooit te weten komen.

In de ochtendschemering ontmoetten Elisabeth en Katarina elkaar in het washok en ze lachten toen ze daar in hun blootje stonden, ieder in hun eigen grote teil gevuld met water. Het was koud, Katarina rilde toen ze het badlaken om zich heen sloeg en Elisabeth wreef haar rug en bovenarmen. Hier bevond zich de enige passpiegel die het zomerhuis rijk was. Hij was dof en aangetast door vocht en kou. En plotseling stonden ze om hun spiegelbeeld te giechelen.

‘Moet je zien hoeveel we op elkaar lijken’, zei Katarina.

‘Hmm, maar jij bent veel mooier dan ik’, zei Elisabeth.

‘Dat ben je altijd geweest.’

‘Nou moet je ophouden, mama. Zie je niet dat we dezelfde lange neus hebben, de krachtige kin, de blauwe ogen en de grote mond. Exact hetzelfde, mam. Zelfs ons haar, die dikke blonde haardos.’

‘Ik verf dat van mij.’

‘Ik ook.’

Ze schoten in de lach. En Elisabeth besefte dat het geluk hen voor heel even had aangeraakt.

‘Nu gaan we koffiezetten.’

Ze renden naar het huis, de wind voelde scherp.

Elisabeth had de oven al aangestoken, de keuken was warm en algauw verspreidde het koffiezetapparaat zijn geur over de tafel waar brood, boter, kaas en marmelade al klaarstonden.

‘Je kijkt alsof je boos bent’, zei Katarina.

‘Je hebt mijn besluitvaardigheid altijd voor kwaadheid aangezien.’

‘Dus je bent besluitvaardig?’

‘Ja. Jij wilt me iets vertellen. En ik wil het horen.’

‘Oké, mama.’ En daarna sprak ze de zin uit die ze had voorbereid: ‘Ik ben in verwachting maar ik ga niet trouwen.’

Het hout in de oven knetterde. Het was het enige geluid in de keuken en Katarina wilde het wel uitschreeuwen, verdomme, schiet op, zeg nou wat. Toen zag ze dat haar moeder huilde, dat glanzende tranen de groeven in haar wangen volgden, hun weg zochten als beekjes in het voorjaar.

‘Huil je?’

Elisabeth moest een paar keer slikken voordat ze haar stem weer onder controle had: ‘Vreugdetranen’, zei ze.

En dat was alles wat er gezegd werd die ochtend.

Ze gingen naar buiten, zwijgend en geborgen, en volgden het pad naar het grote bos. Kwamen thuis met een mand vol parasolzwammen, bakten die als biefstuk en kwamen tot de conclusie dat dit de allerlekkerste paddestoel was. Ze namen ook nog wat gehaktballetjes, maar eigenlijk waren die overbodig.

Daarna gingen ze ieder naar hun eigen kamer om een middagdutje te doen. Ze wisten dat de avond lang zou zijn.

Katarina sliep als een kind. Diep, ver verwijderd van twijfel en angst. Ze had haar beslissingen al genomen.

De avond viel en een storm stak op, pal uit het noorden. Het keukenraam klapperde en daarom gingen ze naar de grote kamer waar ze de tegelkachel aanstaken.

‘Zoals ik ook met anderen heb gedaan, heb ik met Jack een afspraak gemaakt. Ik heb gezegd dat ik vrij wil zijn en wil genieten van de tijd die we samen hebben.’

Terwijl ze vertelde kon ze zijn gezicht zien, de verbazing en de opgeluchte glimlach, die scheve glimlach waarop ze verliefd was geworden en die ten slotte was uitgegroeid tot een schaterlach.

‘Je bent een heerlijke vrouw’, had hij gezegd en meteen daarna: ‘Ik ben getrouwd en heb twee kinderen.’

Dat had pijn gedaan, maar ze had de woorden gevonden: ‘Maar dat is oké. We schaden niemand als we het een zomer lang leuk hebben met elkaar.’

En zo had het moeten gaan, dacht ze.

Tegen haar moeder zei ze: ‘Maar het geval wilde dat ik de pil vergeten was toen we de haven van Vaxholm uitvoeren.’

‘Vergeten’, zei Elisabeth.

Katarina kon de aanhalingstekens horen, luisterde er langdurig naar en ze gaf haar gelijk.

‘Als ik heel eerlijk ben, moet ik concluderen dat ik hem erin geluisd heb’, zei ze.

‘Is hij op de hoogte van zijn … geluk?’

‘Nee.’

Deze stilte duurde lang, Elisabeth legde nieuw haardhout in de tegelkachel.

‘Normaal gesproken was het geen probleem geweest, mama. Ik had het kind laten weghalen. Maar nu is er iets in mij dat het wil hebben. Dat gevoel is zo sterk, het is moeilijk te weerstaan.’

‘Wat doe je als hij gaat scheiden?’

‘Nee zeggen. Ik wil niet trouwen. En al helemaal niet met een man die om mij een carrière en twee kleine kinderen zou opofferen. Nee, mam.’

‘Je houdt van hem?’

‘Ja, dat maakt het er niet gemakkelijker op.’

In de stilte hoorden ze een uil krassen, ze schrokken op en glimlachten naar elkaar.

‘Dus het is hier niet helemaal uitgestorven’, zei Katarina.

‘O nee, als je opstaat bij het krieken van de dag kun je de elanden over het erf zien lopen.’

‘Zeg mama, ik had verwacht dat je over abortus zou beginnen.’

De blik in Elisabeths ogen werd harder en haar gezicht begon te gloeien.

‘Ik heb zelf ooit een abortus laten doen’, zei ze ten slotte. ‘Het is het schandelijkste wat ik ooit gedaan heb en ik heb het mezelf nooit vergeven.’

Katarina zweeg, vooral van verbazing. Elisabeth ging verder: ‘Het was na de scheiding, in de periode dat jij en ik in Göteborg die woning in onderhuur hadden. Ik heb in die tijd een paar relaties gehad.’

Ze zag Katarina’s verbazing en begon te lachen: ‘Jij had daar geen vermoeden van. Maar de waarheid is dat ik ervan genoten heb. Ik heb toen pas ervaren wat seks kan zijn. Het was een heerlijke tijd, vol met geheimen.’

Katarina voelde zich vreemd gegriefd. Beschaamd haast. Ik ben niet goed wijs, dacht ze en daarna zei ze: ‘Wat was er zo verschrikkelijk aan die abortus?’

‘Alles. De minachting van het personeel, de hardhandige dokter, de scalpels, het speculum, het scherpe licht dat in mijn vrouwelijkheid scheen. Soms denk ik dat daar de geest huist. Bij vrouwen.’

Het duurde even voordat ze kon verdergaan: ‘En de pijn, o, wat was die verschrikkelijk. Geen narcose, grote hoeveelheden bloed …’

De herinneringen trokken rimpels in Elisabeths gezicht, ze zag er oud uit. Maar ze dwong zichzelf ertoe door te gaan met vertellen: ‘Daarna jarenlang de vraag wie ze was, het meisje dat zoveel op jou zou lijken.’

‘Hoe weet je dat het een meisje was?’

‘Dat zei de dokter. Ik was al te ver, begrijp je. Dat is waarschijnlijk ook de reden dat het zo … bloederig werd.’

Elisabeth ging plotseling staan, schudde zich als een natte hond en zei: ‘Nu halen we de cognacfles.’

En het ogenblik was voorbij, mama zou het verhaal over Katarina’s abortus niet te horen krijgen.

Ze hieven het glas en proefden van de cognac. Elisabeth dronk haar glas leeg, Katarina dacht aan het ongeboren kind en nam alleen een klein slokje.

‘Hoe kon je er nou van overtuigd zijn dat ik je een abortus zou aanraden? Je bent een bijzonder zelfstandige vrouw en je hebt een goede baan. Bovendien leef je in een maatschappij waar alleenstaande moeders gerespecteerd worden en iets gewoons zijn.’

Katarina zocht naar woorden: ‘Daar ging het niet om, mama. Het ging om mij, om het feit dat ik nooit met poppen speelde en baby’s verschrikkelijk vond. Ik heb waarschijnlijk geen moederlijke gevoelens en ik ben niet goed in intimiteit. Het enige waar ik wat relaties betreft goed in ben is seks.’

Ze had een brok in haar keel maar vond dat ze moest verdergaan met haar verhaal: ‘Ik denk dat ik het kind zal schaden, snap je!’

‘Dat denken alle moeders de eerste keer.’

‘Je bedoelt dat je het leert?’

‘Het kind zal het je leren. En bovendien zijn de gevoelens niet zo erg anders.’

‘Hoezo niet zo erg anders.’

‘Een baby is bijzonder zinnelijk, Katarina. Een baby heeft behoefte aan lichamelijke aanraking, aan een voortdurende, lichamelijke nabijheid. En je weet vast wel dat lichamen niet zo gemakkelijk liegen.’

Katarina boorde haar ogen in die van haar moeder.

Midden in die zware stilte begon Elisabeth te lachen, en daarna zei ze: ‘Ik vergat nog te zeggen dat dat kind in je buik veeleisender zal zijn dan om het even welke vent.’

Nu moest ook Katarina glimlachen.

‘Jij bent nooit erg royaal geweest met troostende woorden.’

‘Nee, troostende woorden zijn als slagroom, iets wat je er bovenop doet.’

‘Ik weet nog dat je dat altijd zei.’

‘Jij hebt denk ik niet genoeg troost gekregen toen je klein was.’

‘Nou ja, het duurde een tijdje voordat ik leerde dat ik meer heb aan eerlijkheid. Hoewel die vies smaakt en slecht verteerbaar is.’

Maar Elisabeth schudde haar hoofd.

‘Dat met eerlijkheid is moeilijk, Katarina. Eigenlijk weten we nauwelijks wat het begrip inhoudt. De meeste mensen die troosten, zoeken troost voor hun eigen angst.’

Ze zweeg een hele tijd alsof ze de woorden niet kon vinden.

‘Maar ik bedoel dat het afzien van troostende woorden te maken heeft met respect voor de ander en haar pijn.’

‘Je bent gehaaid, mam’, zei Katarina. ‘Hetgeen mijn gedachten brengt op de meest primaire troost die er bestaat: eten.’

Elisabeth begon te lachen.

‘Dan gaan we naar de keuken en smeren een paar broodjes’, zei ze. ‘Knäckebröd met kaas.’

Terwijl de noordenwind de keukenramen deed klapperen, voegden ze de daad bij het woord en plotseling hadden ze elkaar niets meer te zeggen.

‘De praktische dingen bespreken we morgen’, zei Elisabeth ten slotte. ‘Je weet dat je op me kunt rekenen.’

‘Dat heb ik begrepen, en ik heb een plan.’

‘Ik heb nog maar één semester te gaan op de universiteit. Verrekte handig dat ik binnenkort met pensioen ga.’

3

Katarina’s hoofd was helder, ze voelde zich sterk en vol vertrouwen. Maar ze kon niet slapen, wilde het misschien niet.

Dat met Jack …

Ze moest het nog een keer van begin tot eind overdenken, het moeilijke gesprek dat ze moest …

Maar haar gedachten wilden die kant niet op. In plaats daarvan doemden de herinneringen aan Jacks ontmoeting met mama op. Ze kwamen in de vorm van beelden, stellig en helder alsof ze het weekend in Gävle had gefilmd.

Het begon in haar appartement in Södermalm in Stockholm toen Jack zei dat hij nieuwsgierig was naar haar moeder.

‘Je praat zo veel over haar. Hoe is ze eigenlijk?’

‘Oké, ik bel mama en vraag haar of we dit weekend mogen langskomen.’

Het werd een lang gesprek, vol geheimzinnig gelach. Totdat Katarina toevallig een blik op Jack wierp en zag dat hij doodsangsten uitstond. En dus zei ze in het Engels dat ze een Amerikaanse vriend bij zich had.

‘So you have to brush up your English, Mummy.’

Opnieuw een schaterlach en daarna de woorden die hij geleerd had: ‘Hej då’, tot ziens.

‘Wat was er zo grappig?’

‘Dat mama lerares is. Engels. Je weet wel, dat van the Queen.’

Het voorjaar maakte de lucht bedwelmend. De zon scheen toen ze hem die ochtend wekte en de bomen die onder haar raam op de binnenplaats stonden, bloeiden op naakte takken.

‘Opstaan jij, het leven is fantastisch.’

‘Het ruikt hier naar honing’, zei hij slaperig.

‘Ja. De esdoorns zijn uitgebot.’

Een uur later waren ze onderweg.

‘Kijk eens onder de bomen, zie je de bosanemonen? We moeten echt even stoppen en een boeket voor mama plukken. Bij haar bloeien de leverbloempjes nog niet eens.’

Jack kreunde, maar hij volgde gewillig en het duurde niet lang of ze hadden een groot boeket verzameld, dat Katarina in de krant van die dag rolde, die ze daarna natmaakte in de beek.

‘Geweldig’, zei ze.

‘Bijzonder exotisch’, zei hij.

Even later vroeg hij: ‘Lijken jullie op elkaar, jij en je moeder?’

‘Ja. We hebben dezelfde kin en hetzelfde hoge voorhoofd, dezelfde besliste uitdrukking op ons gezicht en hetzelfde dikke blonde haar. En we zijn even lang.’

Na een korte pauze ging ze verder: ‘Maar onze ogen zijn verschillend. Die van haar zijn lichtblauw, doorschijnend haast. Als aquarelverf met veel water erin. Toen ik klein was dacht ik dat ze dwars door mensen heen kon kijken, gedachten kon lezen, gevoelens aanvoelde.’

‘Dat klinkt nogal onbehaaglijk.’

‘Dat duurde een poosje. Totdat ik doorkreeg dat ze naar binnen keek als ze die helderziende blik in haar ogen had.’

‘Hoezo naar binnen?’

‘Naar zichzelf.’

‘Denk je dat ze me … zal mogen?’

‘Bij haar is er zelden sprake van mogen. Ze neemt mensen zoals ze zijn en accepteert ze.’

‘Ook dat klinkt onbehaaglijk’, zei hij.

‘Jack, luister. Het is moeilijk je moeder te beschrijven. Maar om jou een beeld van haar te geven zal ik je vertellen wat ze zei toen ik voor het eerst verliefd was. Je moet weten dat de leukste jongen van de klas mij had uitgenodigd voor de film. Ik maakte mijzelf wijs dat ik verliefd was, maar ik was alleen maar gevleid. En geil, natuurlijk.

In die tijd stond film voor lange zoenen in het donker en veel gefriemel aan elkaars lichaam. En ondertussen reed de een of andere cowboy met getrokken pistool over de prairie. Het was een heerlijk complexe belevenis. Terwijl ze in het Wilde Westen als gekken op elkaar schoten, gloeide ik over mijn hele lichaam.’

Jack lachte, hij herkende het.

‘We raakten zo opgewonden dat we thuis verdergingen, op de bank in de woonkamer. Mama was naar de een of andere lezing, ik vergat de tijd en plotseling stond ze in de deuropening. Toen ze zag wat er aan de hand was ging ze naar de keuken, deed de deur achter zich dicht en zette thee.’

Katarina pauzeerde even, giechelde bij de herinnering: ‘Die jongen keek alsof hij het in Keulen hoorde donderen, graaide zijn kleren bij elkaar en rende de trappen af. Mijn benen trilden toen ik naast mama op een keukenstoel ging zitten. Maar ze glimlachte en zei dat ze het begreep. Dat het bij de leeftijd hoorde. Het was normaal dat het bloed in mijn lichaam bruiste.

Daarna zei ze dat ik, wanneer ik mij rijp voelde om de verantwoordelijkheid voor een seksuele relatie op mij te nemen, dat tegen haar moest zeggen. Dan zou ze de pil voor me regelen.’

Katarina was tevreden over haar verhaal. Maar Jack was geschokt en zijn gezicht was bloedrood.

De rest van de reis zwegen ze, totdat ze in de hal van het oude huis stonden waar Elisabeth hem een hand toestak.

‘Je bent me wel een echte cowboy, zeg’, zei ze. ‘Nice to meet you.’

Dat was niet zo’n goede openingszin en Jacks glimlach was schever dan ooit. Er lag een pizza in de oven, kant-en-klaar, en ze dekte de keukentafel zonder tafelkleed. Wat salade erbij en een paar biertjes.

Katarina zag wat hij dacht: veel moeite heeft ze niet gedaan.

Ze praatten over het voorjaar, Katarina pakte het boeket bosanemonen en de twee vrouwen straalden toen ze daar bij het aanrecht stonden om de anemonen in een vaas te doen, zorgvuldig, bloem voor bloem, alsof ze een rite uitvoerden.

Toen ze weer aan tafel zaten zei Elisabeth: ‘Dat van die cowboy vond je niet prettig?’

‘Nee. Dat is een Zweeds clichébeeld van de Amerikaan.’

‘Voor mij is dat niet zo, het is geen clichébeeld. Voor mij is een cowboy een archetype. De held, sterk en mooi, moedig en rein van hart, zelfverzekerd en eenvoudig. In een wereld waar de waarheid nog eenvoudig was en geen tegenwerpingen kende.’

Katarina hoorde Jack fluiten van verrukking.

De middag is gered, dacht ze en ze stuurde hen naar de zitkamer, ontfermde zich over de afwas en zette het koffiezetapparaat aan, ondertussen met een half oor luisterend naar al die theorieën van Jack over de oude moedercultus. Ze had lezingen van hem gehoord waarin hij vertelde over de opgravingen in Tel Al, waar men onder de afzettingen die zich na de zondvloed hadden gevormd, de tot dusver oudste vrouwenfiguren had gevonden.

‘Ze waren slank en elegant en beschilderd met zwart en rood’, zei hij en hij deed verslag van de zeer uiteenlopende verklaringen die historici hadden voor de macht die de grote godin in een lang vervlogen tijd over de zielen had gehad.

Toen Katarina binnenkwam met het dienblad met de koffiekopjes, de schaal met koekjes en de kan van het koffiezetapparaat, hoorde ze hem zeggen: ‘Jij legt het op een feministische manier uit, dat doen de vrouwen van onze tijd. Maar zo simpel lag het niet, het was een vruchtbaarheidsrite, gewijd aan het grote wonder van het baren.’

Elisabeth knikte, zocht een citaat en vond het: ‘“Voor alle mensen is er slechts één poort tot het leven … In de schoot van mijn moeder werd ik tot vlees gemaakt … gegoten uit bloed en het zaad van de man.” Letterlijk uit de Wijsheid van Salomo.’

‘Dat moet ik opschrijven’, zei Jack.

Toen hij terugkwam met zijn notitieboekje zei Elisabeth peinzend: ‘Toch is het merkwaardig dat de Grote Moeder een revival heeft beleefd in onze tijd. Via een nieuwe mythe, een wetenschappelijke, zoals het hoort tegenwoordig. Vandaag de dag gaat het om de Goede Moeder en haar enorme betekenis voor haar kinderen. En die mythe wordt zoals je weet gebruikt om vrouwen sterker aan huis te binden.’

Ze dronken koffie, Jacks gezicht weerspiegelde tegenstrijdige gevoelens.

Daarna zei hij op de directe manier die hem eigen was: ‘Jij bent de dochter van een predikant, dus ik neem aan dat je het een en ander over God weet.’

‘Daarin vergis je je. Ik weet veel over de Bijbel, maar niets over God. De enige god voor wie ik enige sympathie voel is Jahweh uit het Oude Testament.’

‘De stamgod van de joden …?’

‘Ja. Hij die haat en straft, jaloers is en op macht belust, hij die veroordeelt en vernietigt. De god van Job, die even slecht is als de mens. Maar minder bewust.’

Jack verloor de controle over zijn koffiekopje en bij uitzondering ook over zijn spraakvermogen. Maar hij hervond het nadat hij de tafel had afgenomen: ‘Als je gelijk hebt, hadden de mensen uit de Oudheid het beter, met al die verschillende goden van ze.’

Elisabeth zei lachend dat ze daar geen van beiden een mening over konden hebben. ‘Maar polytheïsme biedt misschien meer mogelijkheden tot projectie. De enige god is natuurlijk wel een vat vol tegenstrijdigheden.’

Toen de ze volgende morgen uit Gävle vertrokken, waren Jack en Elisabeth vrienden geworden. Bij het ontbijt had hij gezegd: ‘In Amerika heerst de mythe van de Goede Moeder tamelijk ongelimiteerd. Tenminste, in de steeds groter wordende middenklasse. Dat heeft tot gevolg dat bijna alle moeders een slecht geweten hebben.’

Elisabeth knikte en zei dat dat in Zweden ook het geval was.

‘Maar jij bent vrijgesproken?’

‘O nee, er is veel wat ik niet gedaan heb en veel wat ik had moeten doen.’

Hij zag de schaduw over haar gezicht glijden en had spijt van zijn vraag. Ze ging verder: ‘Ik probeer te geloven dat schuldgevoelens onderdeel zijn van het leven. Een mens moet er zo goed mogelijk mee omgaan. Soms kan ik denken dat het ondanks alles de schuld is die de moraal in leven houdt.’

Katarina hoorde hem een diepe zucht slaken.

Plotseling glimlachte Elisabeth: ‘Ik las onlangs een onderzoeksverslag, Amerikaans natuurlijk. Daarin werd geconstateerd dat de volwassen kinderen van de echt goede en meest nauwgezette moeders vaak de ergste schuldgevoelens hebben. De kinderen die het minst geneigd zijn in deze val te lopen, zijn zij die moeders hadden die net aardig genoeg waren. Good enough, zoals Winnicot het uitdrukte. Dat troostte mij.’

Ze lachte, maar Jack, die nog nooit van Winnicot gehoord had, keek ernstig toen ze afscheid namen.