Marianne Fredriksson

Het mysterie

Uit het Zweeds vertaald door Anna Ruighaver

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Gåtan, verschenen bij Wahlström & Widstrand

Oorspronkelijke tekst © Marianne Fredriksson, 1989

Published by arrangement with Nordin Agency ab, Sweden

Eerste Nederlandstalige uitgave © Anna Ruighaver en De Geus bv, Breda 2007

Deze editie © De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp Robert Nix

Omslagillustratie © T. Hemmings/Zefa/Corbis

isbn 978 90 445 2692 9

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2007.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Tot de vondst van het lijk was het een dag vol zintuiglijke genoegens geweest.

Ze had langzaam gereden, terwijl ze genoten had van het kale landschap dat zich naar de zon en de wedergeboorte keerde.

Op de noordelijke hellingen van het bosgebied Kolmården was de grond nog wintergrauw, maar in de valleien hadden de berken groene muizenoortjes. Halverwege de aflopende helling naar de vlakte zag ze de baai Bråviken in de zon glinsteren en ze kon de wind vanaf zee voelen, de wind die naar kinderjaren rook.

Een uur later had ze de afslag bereikt.

Het grind stoof op tegen de achteruitkijkspiegel toen ze het laatste stukje naar het zomerhuisje omhoog reed, in de wetenschap dat alles was zoals het zijn moest. Ze was weer thuis.

Het was een oud huisje, een lage, verlengde stuga, afgeschermd door grijze appelbomen en vlakke rotsplateaus. Ze hadden het inmiddels al vijftien jaar en al waren ze van oorsprong niet afkomstig uit het dorp, toch was het eigen geworden, meer een thuis dan enig andere plek.

Ze stapte uit de auto en rekte zich uit als een kat in de zon. Over het grasveld tot aan de put beneden klosten de bosanemonen hun kantwerk en al voor ze de deur van het slot had gehaald, had ze een bosje geplukt en haar neus erin gestoken. Ook de bosanemonen roken zoals ze moesten ruiken: naar aarde en water, dood en nieuw leven.

En naar haar kinderjaren, net als de zee.

Maar in de geur van de bloemen was ook pijn aanwezig, en even kon ze de twee kleine meisjes voor zich zien, op de heuvel vol bosanemonen, glooiend in de richting van de zee, ver weg in een andere tijd.

Ze had moeite met het slot, het was alsof de schoot aan de sleutel moest wennen, maar toen gleed de deur open en vanaf de drempel hoorde ze het gezoem van vliegen. Binnen was het warm, veel warmer dan buiten, voelde ze toen ze van kamer naar kamer liep, de ramen opende en de vliegen hun weg zag zoeken in de richting van het bos en het wc-huisje.

Er lag een jerrycan met water in de auto, dus kon ze koffie maken zonder de put eerst gebruiksklaar te hoeven maken. Dat was een ideetje van Niklas geweest. Hij was thuis met de jerrycan aan komen rennen terwijl zij al achteruit de garage uitreed. Zoals gewoonlijk had zijn zorg haar geïrriteerd en zoals altijd had ze zich voor haar irritatie geschaamd.

In de kast in de blauwe kamer stond de vaas van geperst glas voor de bosanemonen, hij was zo smal dat ze hem met één hand kon omvatten. Het was een van de weinige dingen die ze uit haar ouderlijk huis had meegekregen en terwijl ze hem met water vulde zag ze opnieuw de twee kleine meisjes voor zich die hun boeketje aan hun moeder gaven. De keuken zag ze, de vaas die uit de keukenkast werd gehaald en onder de koudwaterkraan bij het zinken aanrecht werd gevuld, haar moeders glimlach.

Eén klein vaasje en twee boeketjes.

Vandaag komen de herinneringen vanzelf, dacht ze, maar ze verbeterde zichzelf: vandaag sta ik er open voor, zonder schild. Dat is mooi, dacht ze, terwijl ze de boterbloemgele vloerkleedjes in het zonlicht zag oplichten.

Ze vulde de koelkast met blijde vooruitzichten. Een kilo garnalen, een luxe, maar ze kon Karins glimlach al voor zich zien, die zich zou verspreiden over haar norse meisjesgezicht als ze ze de volgende dag op tafel zouden zetten. Kalfsfilet, ja, ze had echt uitgepakt. Aardbeien, waanzin, en allemaal zouden ze zeggen dat ze niet zo lekker smaakten als de Zweedse. Bij de verse aardappelen van de Canarische Eilanden had ze zich beheerst, dat had een bintje moeten worden, in de zwarte winterzak. Misschien zou ze ze poffen om het welkomstmaal nog feestelijker te maken.

Ze zette koffie voor zichzelf en smeerde twee boterhammen: Joods witbrood, kaas, leverpastei. Bij het tweede kopje koffie sneed ze nog een plak brood af, een dunne, en besmeerde die met jam, terwijl ze bedacht dat ze het zo in ieder geval tot de avond zou redden.

Ze moest eigenlijk haar kleren uitpakken, naar boven gaan om te luchten en de bedden op te maken. En om het bureau op te ruimen, zodat er plaats zou zijn voor haar schrijfmachine en alle aantekeningen van haar reis naar Griekenland. Daarom was ze immers al op vrijdag gekomen, had ze zichzelf een dag extra gegeven: om alles in orde te brengen en een planning te maken.

Maar Sofia en haar dorp waren hier zo ver weg en ze voelde zich zo ontspannen.

Als een kind, dacht ze, terwijl ze zich op de bank in de kamer uitstrekte en zonder zich aan de vliegen te storen in slaap dommelde.

De zon wekte haar een uurtje later, een eigenwijze zonnestraal die in haar neus kietelde en haar oogleden zacht rood kleurde. Ik moest me schamen, dacht ze, maar ze merkte voldaan op dat ze dat niet deed, integendeel: ze was tevreden met haar dag, de zon, het gezoem van de vliegen, de vrijheid.

Mijn god, zo zelden als ze een dag voor zichzelf had.

Ze ging achter het huis plassen en terwijl ze op haar hurken in het gras zat, hoorde ze een koekoek roepen in het bos. Achteraf gezien was het misschien wel allemaal zijn fout geweest, was het zijn lokroep, die haar deed verlangen naar de lieflijke paadjes en statige bomen, want al een paar minuten later was ze met haar oude dikke trui over haar schouders en een paar laarzen aan haar voeten op weg. Ze kon zich niet veroorloven heel de lange Ödesrumsväg af te lopen, er waren grenzen, al had ze graag willen zien wat ze in de lente op de akker verderop in het bos gezaaid hadden.

Ik maak het kleine rondje, dacht ze, en haar voeten liepen als vanzelf naar de koelte onder de grote bomen. Pal naar het westen ging het, bij de lariksen met hun nieuwe, groene naalden eerst omhoog, dan steil omlaag en halverwege de heuvel de overwoekerde overblijfselen van een oud pachtboerderijtje. Het pachtboerderijtje had beschut op het zuiden gelegen, en zoals ze al had verwacht stond de sleedoorn tussen de houten afscheiding in bloei.

Daarna liep het weggetje over in het bospad. Ze volgde het een stukje, maar week toen weer af naar de rotsen in het noorden. Het werd droger onder haar voeten, de bomen werden kleiner, het mos verdween, maar de bosanemonen bleven haar volgen en zonder er bij na te denken plukte ze nog een bosje.

Precies op de plek waar het bos het opgaf, waar de grond zelfs voor de geharde jeneverstruik te arm werd, hoorde ze een eland. Ze was hem weleens eerder tegengekomen en wist dat hij ’s middags over de rotsen liep. Ze bleef staan en probeerde zich onzichtbaar te maken, maar vandaag kreeg ze hem niet te zien. Ze hoorde alleen het gekraak toen hij weer terugliep, het grote bos in.

Hij heeft me geroken.

Ze liep door over de top van de heuvel en zag iets verder naar beneden, aan haar rechterhand, waar de humuslaag weer dikker werd en vastigheid bood, een bekend groepje bomen: een paar dennen en een wijduitstaande oude spar. Daar vond ze ’s zomers altijd haar cantharellen.

Nu onderscheidde ze een hand onder de rafelige rok van de spar.

Maar nog steeds bevond ze zich in de realiteit en ze meende dat het een vroege en ongewoon witte voorjaarspronkridder moest zijn.

Toen stopte de wereld met leven en bewegen, en haar lichaam met voelen en reageren. Als een mechanische pop liep ze naar de spar, hurkte neer en keek naar de dode. Ze begreep dat niemand nog iets voor haar kon doen en dat de vreemde blubber aan haar achterhoofd hersensubstantie en bloed moest zijn.

Haar gezicht!

Ze stond op, vreemd koud en besluitvaardig, en bedacht dat de kortste weg naar huis rechtdoor was, langs het pad naar beneden, dan naar links en weer omhoog naar de stuga.

Ze rende niet, maar nooit eerder had ze zo doelbewust gelopen: ze zag niets meer, hoorde niets, dacht niet. Pas toen haar huisje tussen de bomen door zichtbaar werd, kwam er een gedachte: volbracht, eindelijk volbracht.

En: ik mag niet gek worden.

Ze had de sleutel van het huisje in haar zak, de autosleutels lagen in de kast in de kamer, met haar portefeuille en rijbewijs. Toen ze door de keuken weer naar buiten liep, bleef ze een ogenblik in de washoek achter het scherm staan, haalde een kam door haar zwarte haar, viste een oude lippenstift op en stiftte haar lippen. Ze trilden niet.

Maar ze keek zichzelf in de spiegel boven de wastafel niet aan.

Ze deed de deur op slot, reed haar auto achteruit naar beneden, keerde en reed weg.

Mjölby. Het politiebureau? Toen ze bij het spoorwegviaduct voor rood licht stond vroeg ze het aan een fietser. Haar stem klonk zakelijk. De fietser vertelde dat de politie een nieuw gebouw had gekregen recht tegenover de winkelpassage Kvarnen. Op hetzelfde moment wist ze dat ze dat al geweten had, dat ze het embleem met de drie kronen vaak gezien had.

Ze kon merken dat het warm was in de stad, dat de zon brandde, want de mensen hadden hun jassen uit. Ze vond het maar raar dat zij het zo koud had, dat haar handen verkleumd waren en nauwelijks het stuur konden vasthouden.

Een balie, een jonge man. Mijn god, zo jong nog. Tegen zo’n kind kon je toch niet zeggen dat er een dode vrouw in het bos lag?

Dus zei ze dat ze de hoofdagent wilde spreken.

Met een glimlachje dat even hautain overkwam als het slepende accent uit Östergötland dat hij bezat, antwoordde hij dat de hoofdinspecteur bezig was. Waarom ging het?

‘Er ligt een dode vrouw in het bos.’

Nu keek hij geïnteresseerd, meer ook niet.

‘Misschien wil mevrouw gaan zitten, dan zal ik even een glaasje water halen.’

Dit houd ik niet vol, ik ga schreeuwen, dacht ze, maar ze besefte meteen dat dat zijn vermoeden zou bevestigen.

‘Luister’, zei ze. ‘Ik ben geen hysterisch mens, ik heet Lillemor Lundgren, ik ben journalist, redacteur in Stockholm. We hebben een zomerhuisje in de bossen van Ödesrum en daar heb ik zo-even een vrouw gevonden. Dood, vermoord, begrijpt u?’

Dat hielp, misschien was het haar beroep of misschien herkende hij haar naam, want hij schoot in de houding, liep het kantoor in en klopte op een deur. Ze ging op de aangewezen stoel zitten terwijl ze het betreurde dat ze voor het aangeboden water had bedankt, want haar mond was pijnlijk droog. De man die even later kwam aanlopen was van haar eigen leeftijd.

‘Nilsson’, zei hij en hij gaf haar een grote, warme hand.

‘Mijn hemel, wat bent u koud’, zei hij. ‘U moet een behoorlijke shock hebben. Denkt u dat u alles vanaf het begin kunt vertellen?’

‘Nee’, zei ze, verbaasd over haar eigen kordate antwoord. ‘U moet met me meekomen, nu meteen.’

‘Goed.’ Maar er was twijfel in zijn blauwe ogen te zien toen hij om een auto met chauffeur vroeg. Lillemor liet haar persoonsgegevens achter bij de jonge man aan de balie, dronk een heleboel glazen water. Toen de auto voorstond zei Nilsson: ‘Wij kunnen samen wel achterin gaan zitten, dan kunt u vertellen.’

‘Er valt niets te vertellen’, zei ze. ‘Ik was een wandelingetje aan het maken en toen vond ik haar.’

Maar ze ging toch achterin zitten en was dankbaar voor de menselijkheid die de man uitstraalde toen ze de weg begon te wijzen. Als ze bij Moby gård afsloegen en van daaraf de sluipweg door het bos namen, konden ze helemaal tot aan de voet van de rotsen komen.

De witte politiewagen slingerde over de akkerweggetjes. Nieuwsgierig staarden de ramen van de rode stuga’s Lillemor aan en voor het eerst bedacht ze dat er heel wat geroddeld zou worden. Ondanks al het water dat ze had gedronken, had ze weer dorst, haar mond was zo droog dat haar stem schor klonk toen ze zei: ‘Hier moeten we stoppen, verder kun je niet rijden.’

Ze ging hun voor over het steile pad omhoog en moest heimelijk lachen toen Nilsson begon te hijgen, maar halverwege wilde ze liever dat hij voorop ging lopen en dus bleef ze staan om hem voor te laten. Toen ze de witte hand zag, zei ze: ‘Ik blijf hier wel wachten.’

Even later rende de politieagent die de auto bestuurd had langs haar heen en ze dacht: er wordt alarm geslagen, eindelijk geloven ze me. Beelden trokken aan haar voorbij, losse flarden uit de wereld van detectiveromans: fotografen, artsen, technisch rechercheurs. Het is niet mijn zaak, dacht ze. Ik heb gedaan wat ik moest doen.

Maar toen Nilsson met een vreemde blik in zijn ogen op haar af kwam lopen, wist ze dat hij het ook gezien had en besloot ze er niets over te zeggen.

‘U kende het slachtoffer’, zei hij en ze merkte dat de vriendelijke toon uit zijn stem verdwenen was.

‘Nee, ik heb haar nooit eerder gezien.’

‘Hm’, reageerde hij. ‘We zullen wachten op de recherche uit Linköping.’

Op de een of andere manier klonk het dreigend. Was dat met opzet? Desondanks zei ze: ‘Ik neem aan dat ik nu naar huis kan gaan?’

‘Nee, u moet een nauwkeuriger beschrijving geven van wat u in het bos is overkomen.’

Ze zag dat alle warmte weg was uit de blauwe ogen en ze wilde schreeuwen: ik heb haar gevonden, ik heb niets aangeraakt, ik heb precies gedaan zoals het hoort, ben direct naar jullie toe gereden en waarom bent u verdomme dan zo onvriendelijk. Maar in plaats daarvan zei ze: ‘Ik heb het koud.’

Nilsson draaide weer wat bij en liet haar in de auto stappen, zette de motor en de verwarming aan en pakte een deken om over haar heen te leggen.

‘Er komt zo een dokter’, zei hij. Lillemor dacht bij zichzelf: hij is niet goed wijs, eigenlijk wil ik helemaal niet naar huis.

Voor het eerst die middag liet ze haar gevoelens toe. Ik ben bang, dacht ze, ik ben vreselijk bang.

#

Gedurende een aantal lange seconden stond Enokson naar haar te kijken, zoals ze daar in een deken gewikkeld in de auto zat. Haar ogen waren gesloten, maar hij wist dat ze niet sliep.

Dit is niet normaal, dacht hij en hij probeerde het gevoel van onwerkelijkheid van zich af te zetten en de feiten waar te nemen: een driehoekig gezicht met hoge jukbeenderen, een theatrale mond met een sterk gewelfde bovenlip, een vleug van bitterheid rond de mondhoeken, als de mond van een kind dat meer van het leven eist dan het te bieden heeft.

Tenger, opmerkelijk donker, nu al zongebruind. Kwetsbaar? En ouder, beduidend ouder …

Ze moest hebben gevoeld dat ze werd gadegeslagen, want ze opende langzaam haar ogen, die verrassend blauw bleken.

‘Ik heb een zus gehad’, zei ze. ‘Ze is gestorven.’

Hij wist dat ze in shock was. Nilsson, die altijd simpele conclusies trok, had dat gezegd: ‘Volledig in shock.’ Hij dacht aan de arts die elk moment hier kon zijn en een einde zou maken aan iedere verdere ondervraging.

‘Waarom denk je aan je overleden zus?’ vroeg hij en hij hoorde zelf dat er medeleven in zijn stem klonk, een gevoel van sympathie waarvan hij zich niet bewust was geweest.

‘Het is allemaal ook zo onwerkelijk’, zei ze.

‘Ja, maar we gaan het uitzoeken’, antwoordde hij, met een zekerheid in zijn stem die hij niet voelde. ‘Ik denk dat het beter is als je in beweging komt. Kom uit de auto en vertel hoe je gelopen bent en wat er is gebeurd.’

Nilsson had gezegd dat ze niet wilde meewerken, maar ze knikte en stapte met de deken over haar schouders de auto uit.

‘Ik heb het koud’, zei ze.

‘Ja, dat krijg je als je een shock hebt.’

Ze lachte, een voorzichtige, verrassende glimlach.

‘Kom je soms uit Norrland?’

Hij glimlachte ook en bevestigde het. Ja, zijn naam was Valter Enokson en hij was rechercheur in Linköping. Haar hand was ijskoud, maar haar handdruk stevig.

‘Ik kwam van het pad daar verderop en liep een stukje over de bosweg’, zei ze. ‘Mijn benen wisten de route als vanzelf, want ik kom hier tamelijk vaak. Ik had van die vluchtige gedachten, weet je wel. Dat is haast wel het prettigst van in het bos lopen, dat je gedachten zich niet zo aaneenrijgen.’

‘Dat je stopt met malen, bedoel je?’

Ze knikte en keek hem waarderend aan: ‘Ik plukte wat bloemen. Wat verder naar boven op de rotsen hoorde ik een eland.’

‘Je zag hem niet?’ Enokson kon zijn interesse niet verbergen en ze keek verbaasd.

‘Nee.’

‘Maar hoe wist je dat …?’

‘Er is hier een wildpad’, zei ze. ‘Ik ben die eland vaker rond middagtijd op deze helling tegengekomen en dat vind ik altijd leuk. Dus deed ik wat ik altijd doe, stilstaan en me onzichtbaar maken, maar hij had me geroken, want hij keerde om. Ik hoorde hem wat verder naar beneden in het bos takken breken.’

‘We moeten dat van die eland toch nog nader onderzoeken’, zei hij. Hij zag dat ze het niet begreep maar toch knikte, bereid om mee te werken.

Hij had vier man ter plaatse, twee van hen volgden haar toen ze een reconstructie probeerde te maken, het pad opliep, stopte alsof ze de eland hoorde, even stil bleef staan en naar het bos beneden haar wees waarin het grote dier verdwenen was …

Pas toen ze weer alleen waren leek ze het te begrijpen, haar ogen werden groot en ze keek hem aan: ‘Bedoel je dat …?’

‘Mogelijk’, antwoordde Enokson, de vrouw was immers nog niet zo heel lang dood geweest.

Lillemor kreeg weer koude rillingen en herhaalde: ‘Ik heb het koud.’ Dus trok hij haar naar zich toe en masseerde haar bovenarmen en rug. Het zou goed zijn als ze kon huilen, dacht hij, maar haar ogen waren droog en ze was zo stijf als een plank.

‘Dit is niet normaal’, zei ze en Enokson herinnerde zich dat hij precies hetzelfde gedacht had toen hij bij de auto naar haar had staan kijken.

‘Ik geloof dat ik nog een flesje mineraalwater in mijn auto heb liggen’, zei hij. ‘Kom, dan gaan we het halen.’

Het water was lauw maar toch dronk ze het flesje in één keer leeg. Ze zuchtte en veegde haar mond af met de achterkant van haar hand.

‘Bedankt, dat helpt.’

Hij had schuldgevoelens toen hij verderging: ‘Waren het bosanemonen die je had geplukt?’

Ze knikte.

‘Ik moet je om een gunst vragen’, ging hij verder. ‘Ik wil dat je met me meeloopt naar de spar om nog een keer naar haar te kijken.’

‘Naar die dode vrouw?’

‘Ja.’

‘God in de hemel sta me bij’, zei ze, maar aangezien Enokson christen was, hoorde hij direct dat ze dat niet meende en dat ze niet gewend was te bidden.

‘Maar waarom?’

‘Ik wil dat je kijkt of er iets veranderd is.’

‘God in de hemel’, zei Lillemor weer, maar ze knikte en begon over het pad omhoog te lopen, resoluut, alsof ze alles zo snel mogelijk achter de rug wilde hebben. Enokson liep achter haar aan. Toen ze de spar naderden legde hij zijn arm om haar schouders: ‘Het kan goed voor je zijn, dan onthoud je het beter.’

‘Maar ik wil het niet onthouden.’

‘Nee, juist daarom’, zei hij.

‘Ik heb mijn zus na haar overlijden niet meer gezien.’ Lillemor zei het fluisterend en Enokson moest moeite doen om te verstaan wat ze daarna zei.

‘Ik zat toen in Amerika.’