Daan Bronkhorst

Vrijdenkers, vorsten, slaven

Een nieuwe blik op de Vrede van Utrecht

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De uitgever heeft alles in het werk gesteld om rechthebbenden op beeld te traceren. Mogelijk is dat niet in alle gevallen gelukt. Mocht iemand menen aanspraak te kunnen maken op beeldrechten, dan wordt hij/zij verzocht contact op te nemen met De Geus.

© Daan Bronkhorst, 2013

Omslagontwerp total italic (Thierry Wijnberg), Amsterdam – Berlijn

Omslagillustratie © Collectie Rijksmuseum, Amsterdam

ISBN 978 90 445 2696 7

NUR 680

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2013.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Kamerschermen

Onderhandelingen tussen grootmachten kun je maken of breken met de inrichting van de zaal. Dat was men zich in Utrecht zeer bewust toen daar de besprekingen over een grote Europese vrede begonnen. Eduard Harskamp, secretaris van de stad, schrijft in zijn Journael omtrend de vredehandel tot Utrecht:

Op zaterdag 23 januari [1712] zijn vier kamerschermen geplaatst in het stadhuis. Eén daarvan heb ik van mijn schoonmoeder geleend. Zo kon iedereen met gelijke waardigheid binnentreden.

Het probleem was dit: de ene entree van het stadhuis bood zicht op een mooi beschilderde wand met ramen, de andere op een kale zijmuur. Maar de Franse delegatie, rechtstreeks afgevaardigd door Lodewijk XIV, mocht zich niet de meerdere of mindere voelen van de geallieerden, onder leiding van een Engelse bisschop. Met de kamerschermen werden de twee ingangen gelijkelijk chic gemaakt. De echte schoorsteen werd met doeken afgedekt, in plaats daarvan werd een nepschoorsteen gemaakt tegen een andere wand, ook dat moest het evenwicht in de zaal garanderen. De zaal werd verwarmd met grote vuurpotten gevuld met steenkool (de echte schoorsteen deed het niet meer en in de valse versie kon ook niet worden gestookt).

Bij de opening van de beraadslagingen op 29 januari 1712 kwamen de gevolmachtigden van Frankrijk en Groot-Brittannië precies tegelijk binnen door verschillende deuren. Ze begroetten elkaar plechtig, gingen met gelijke pas en zonder een ander in te halen naar de tafel en lieten zich op exact hetzelfde moment op hun zetels neer. Daarna schoven de Nederlandse provincies en Savoye aan, en ten slotte de andere gedelegeerden.

Twee maanden later konden de onderhandelingen echt beginnen. Op woensdag 30 maart 1712 noteert secretaris Harskamp:

Op deze dag begon het congres om tien uur ’s ochtends onder een ongelooflijke toevloed van allerlei buitenlanders. […] De Fransen gingen niet in op specifieke punten, maar zeiden alleen dat de onderhandelingen ‘in goed overleg en volgens beproefde methoden zullen worden gevoerd’. Daarop antwoordde de zegsman van de geallieerden dat ‘wij op elk van onze eisen een positief antwoord verwachten’.

De sfeer was niet zonder confrontaties, maar ademde ook vertrouwen in een goede afloop. In het dagboek van secretaris Harskamp zie je hoe er eindeloos werd gedelibereerd, gepaaid en soms geruzied. Ruzies waren er trouwens minder tussen de diplomaten dan tussen hun ondergeschikten. Lakeien van verschillende naties vlogen elkaar soms naar de keel om een parkeerplaats voor de koets van hun heer te bemachtigen.

Het stadhuis van Utrecht aan de Oudegracht, 1712[1]

De inzet was groot. Tientallen jaren eerder was Lodewijk XIV, de ‘Zonnekoning’ van Frankrijk, begonnen oorlog te voeren. Hij was in 1672, het Rampjaar, Nederland binnengevallen en had Utrecht zonder slag of stoot ingenomen, maar was daarna op de onderwaterzetting van de Hollandse linie gestuit. Hij had vervolgens gevochten met een stuk of tien Europese landen. Vanaf 1701 was de oorlog tussen Fransen en geallieerden de Spaanse Successieoorlog gaan heten, omdat er internationaal grote ruzie was ontstaan over wie de opvolger moest worden van de zwaar gehandicapte Spaanse koning Karel II. Die had op zijn zevenendertigste, tot grote opluchting van velen, eindelijk zijn armzalige geest gegeven. Kinderloos. Ruim een decennium later was het pleit nog steeds niet beslecht. In 1712 had Frankrijk zich gehandhaafd als machtigste Europese natie, maar het kon noch Spanje noch andere buurlanden zonder meer inlijven en was bijna bankroet. Dus moest worden onderhandeld over een patstelling die de gedachte aan verdere oorlog zou fnuiken.

De Vrede van Utrecht, die bijna vijftien maanden na het plaatsen van de kamerschermen werd beklonken, was een succesvol verdrag. Achteraf bezien een van de meest succesvolle verdragen die in Europa zijn gesloten. Het legde de basis voor een machtsevenwicht. Het maakte een einde aan oorlogen die Europa zo’n anderhalve eeuw bijna ononderbroken hadden geteisterd. Het luidde het tijdperk van de Verlichting in. Het bracht Europa dus veel goeds.

Jaren geleden raakte ik in mijn werk voor Amnesty International geïnteresseerd in de geschiedenis van de mensenrechten. Dat is een nog grotendeels onontgonnen terrein. Een standaardwerk over het onderwerp is er niet. De boeken die een overzicht van die geschiedenis beloven, zijn bijna allemaal opgebouwd als een canon van ‘klassieke’ teksten die voorlopers van ons hedendaagse idee van mensenrechten zouden zijn. Dan gaat het om het Wetboek van Hammoerabi, de tien geboden van Mozes, de Magna Carta uit 1215, de Amerikaanse en Franse verklaringen van de rechten van de mens van het eind van de achttiende eeuw, de Universele Verklaring uit 1948. Ik wilde in deze geschiedenis de kamerschermen, de schotten tussen de verschillende historische thema’s, anders opstellen. Wat ontbreekt zijn studies over het ‘mensenrechtengehalte’ van bepaalde episoden. En juist die maken de geschiedenis interessant. Want ze kunnen laten zien hoe bewustzijn én praktijk van mensenrechten in hun context gestalte krijgen.

In dit boek richt ik de schijnwerper op de periode rond de Vrede van Utrecht, van 1713. Om aan de speciale positie van Nederland perspectief te geven, laat ik eerst licht schijnen op de anderhalve eeuw daarvoor, met de zelfbeschikking die inzet was van de praktijk van de Akte van Verlatinghe (1581) en van de theorie van Hugo de Groot (1583-1645). De volgende hoofdstukken gaan over de sociale, politieke en militaire geschiedenis tot aan de Vrede van Utrecht, waarvan ik de ontstaansgeschiedenis en de voortgang beschrijf. Daarna belicht ik, in sprongen van steeds zo’n vijftig jaar, momenten die de mensenrechtengeschiedenis van Nederland (en Europa) verder vorm gaven. Vijftig jaar na de Vrede van Utrecht begon het mensenrechtenactivisme, honderd jaar erna werd de moderne Nederlandse Grondwet ontworpen. Vijftig jaar later zijn slavernij en slavenhandel uitgebannen. Tweehonderd jaar na de Utrechtse Vrede ging het Vredespaleis open, waarmee Nederland het centrum voor internationaal recht werd. Weer vijftig jaar later, toen Nederland naar een meer bescheiden plaats was gedrongen, werden mensenrechten en de strijd tegen discriminatie wereldwijde thema’s.

Twee vragen waren de leidraad voor dit boek. Allereerst: hoe ontwikkelden de mensenrechten zich in de eeuwen dat die term nog niet bestond? Mijn uitgangspunt is dat mensenrechten er niet pas kwamen vanaf de Universele Verklaring van 1948. In de periode van eind zeventiende, begin achttiende eeuw zien we zowel de zwarte bladzijden als de gouden regels die voor mensenrechten de basis legden. De oorlog en de kunst van internationaal onderhandelen. De wreedheden tegen en bescherming van burgers en militairen in oorlog. De aanslagen op en verdediging van meningsuiting en religie. De slavenhandel en het verzet daartegen. De filosofie van tolerantie tegenover de praktijken van intolerantie. De sociaal-economische voorzieningen als beschutting tegen bittere armoede.

Ten tweede: is Nederland een bakermat van de mensenrechtengeschiedenis geweest? Onmiskenbaar zijn de Nederlanden verbonden met grote denkers van universele menselijkheid. Internationale verdragen zijn hier in groten getale beklonken, onder meer in Gent, Brussel, Maastricht, Breda, Nijmegen, Rijswijk, Utrecht, Den Haag, Amsterdam. In de schaduw van de Europese machten was Nederland een ‘ark van vrijheid’, zoals de balling Pierre Bayle schreef. Maar die tolerantie werd gevoed door eigenbelang en was lang niet altijd principieel geschraagd. Met de vijandige behandeling van sommige grote denkers schreef de Nederlandse geschiedenis zwarte pagina’s.

Wat kun je zeggen over mensenrechten toen dat woord nog niet bestond? Toen er geen Verenigde Naties waren, geen Europees Hof voor de Rechten van de Mens, geen Amnesty International? Leg je dan het idee van mensenrechten geforceerd op aan de geschiedenis? Dat kan niet zomaar. Als je bijvoorbeeld de hedendaagse metrokaart van Parijs op een kaart van die stad van drie eeuwen geleden projecteert, snap je niks van de verbindingen.

Dit boek is echter een pleidooi om de geschiedenis wél zo te bekijken. Het idee van mensenrechten is niet statisch en niet zo scherp begrensd. En geschiedschrijving biedt gelegenheid om op oude tijden terug te kijken met een blik die door hedendaagse concepten is gevormd. Ik vond de theoretische inspiratie voor zo’n soort geschiedschrijving vooral bij Richard Rorty, de Amerikaanse filosoof die de traditie van het pragmatisme geheel nieuw leven inblies, die onder meer adviseur was van president Clinton en die tot zijn dood in 2007 een (wat norse) topattractie was op congressen en intellectuele evenementen. In een essay uit 1984 onderscheidt Rorty vijf manieren om geschiedenis te schrijven. Hij heeft het over de geschiedschrijving van de filosofie, maar zijn indeling is net zo goed geldig voor andere werkterreinen van de historicus.

Richard Rorty in 2004[2]

De eerste vorm noemt hij ‘rationele’ constructie. Je benadert personen en ideeën uit het verleden alsof ze tijdgenoten zijn. Je analyseert het werk van Aristoteles, Pierre Bayle of John Locke alsof het in onze tijd ontstaan is. Dan kun je bijvoorbeeld constateren dat Locke, aan het eind van de zeventiende eeuw, goed in de gaten had dat rechtvaardig bestuur zou moeten berusten op respect voor wat de bevolking nodig had, maar dat hij nog niet zo ver ging dat hij die noden formuleerde als aanspraken, als mensenrechten. Gepubliceerde geschiedenissen van de mensenrechten (het zijn er overigens niet veel) hebben bijna allemaal die benadering. Ze signaleren mensenrechten in 1689, bij de Glorieuze Revolutie, of in 1789, bij de Franse Revolutie, die de ‘Verklaring van de rechten van de mens en de burger’ in het leven riep. Geen van die oudere praktijken en theorieën valt natuurlijk perfect samen met hun huidige definitie. Dus leidt de rationeel-constructieve benadering tot nogal wat optellen en aftrekken: dit geldt wel, dit niet, dit in zekere mate. Het resultaat is veel brokjes, maar weinig samenhang.

Rorty’s tweede vorm is de ‘contextuele’ reconstructie. Die bestaat in de regel uit een beschrijving van het geestelijk leven en de discussies die in bepaalde, hogere kringen opgeld deden in een bepaalde periode. Van het einde van de zeventiende eeuw wordt bijvoorbeeld gezegd dat het de ‘aanloop naar de Verlichting’ was. Spinoza en Bayle zijn daar leidende figuren in. Voltaire komt niet lang daarna, hij verbleef nota bene in Den Haag een paar maanden nadat de Vrede van Utrecht was getekend. De beperking van deze vorm van geschiedschrijving is dat ze al gauw elitair wordt. Ze gaat over het kleine deel van de mensheid dat nadenkt en het zich kan permitteren te schrijven en te publiceren. Ik maak in dit boek van de contextuele methode gebruik om de netwerken van denkers en hervormers te schetsen, maar slechts als onderdeel van het hele verhaal.

Rorty’s derde vorm, de ‘canonieke’, is de methodiek die ten grondslag ligt aan bijvoorbeeld de ‘vensters’ van het Nederlandse geschiedonderwijs. Neem een bepaalde regio (bijvoorbeeld Nederland) en een bepaalde periode (bijvoorbeeld die rond 1700), plak er een titel op (bijvoorbeeld ‘Het einde van de Gouden Eeuw’) en beschrijf dan allerlei aspecten van die periode. Zo’n geschiedschrijving is niet elitair, ze zal bijvoorbeeld uitgebreid ingaan op het leven van boeren en werklieden, de omstandigheden in de handel of het leger. Zo’n venster in de canon is makkelijk te onthouden en goed in een leerboek in te passen, maar is niet echt een uitdaging aan je voorstellingsvermogen.

Rorty’s vierde vorm is de ‘doxografie’. Dat is de ouderwetse schoolmanier van geschiedschrijving. Het is inmiddels niet meer gebruikelijk dat scholieren rijtjes koningen uit hun hoofd leren, of alle jaartallen van belangrijke gebeurtenissen in de Tachtigjarige Oorlog. Maar veel mensenrechtengeschiedboeken komen niet beduidend verder dan dit soort opsommingen. Vooral juristen houden van doxografie. Leer uit je hoofd in welke jaren de Universele Verklaring, de VN-verdragen en de Europese verdragen tot stand kwamen, onthoud er de belangrijkste artikelen van, en je bent in kringen van mensenrechtendeskundigen al gauw een serieuze gesprekspartner.

Ten slotte is er de vorm waaraan Rorty de voorkeur geeft. Die is een mix van de andere categorieën, plus wat extra’s. Rorty noemt het ‘intellectuele geschiedenis’. Het is de studie van menselijke activiteit in de brede zin van het woord. Deelstudies schuiven de details van de geschiedenis naar voren en brengen die onder in concepten en bewoordingen die met andere perioden en met andere takken van wetenschap te verenigen zijn. Als er in 1691 rumoer uitbreekt rondom het verschijnen van De onttoverde wereld, een boek waarin de Amsterdamse theoloog Balthasar Bekker stelt dat er geen duivels en geen heksen bestaan, wat gebeurt er dan? Waarom wekt het boek zo’n ophef en bij wie? Welke belangen zijn er in het geding bij de voor- en tegenstanders? Welke rol spelen gebeurtenissen in de grotere wereld, de machtsstrijd, de dreiging van oorlog, de handelsbetrekkingen? Wat is het sociaal-psychologisch proces in de verhitte discussie en hoe zou een hedendaagse deskundige in massacommunicatie ernaar kijken? Deze vijfde vorm van Rorty is de mal van dit boek.

Dit beknopte boek beoogt niet een theorie van de geschiedenis van de mensenrechten te ontvouwen. Het is een selectie van aanknopingspunten. Ze zijn heuristisch, dat wil zeggen dat ze moeten helpen bij het zoeken naar betekenisvolle feiten, zinvolle verbanden en onderlegde gevolgtrekkingen. Mensenrechten kunnen we begrijpen als het resultaat van een waaier van ontwikkelingen. Ik denk dat vooral deze zeven belangrijk zijn:

Emancipering: het streven naar een zich steeds verder uitbreidende vrijheid, het terugdringen van achterstelling en het verlenen van zorg die uitsluiting van bepaalde groepen voorkomt.

Legalisering: in wetten en verdragen vastleggen wat wel en niet mag. Regels tegen de wreedheden van slavernij, marteling, gevangenschap en dergelijke bestonden vaak al in de oudste tijden, maar vooral in de twintigste eeuw kregen ze een verder strekkende internationale betekenis.

Objectivering: rapportage van misstanden met een objectief, feitelijk en eerlijk karakter. Propaganda en selectieve informatievoorziening zijn van alle tijden, maar bijvoorbeeld Tacitus (in de eerste eeuw na Christus) streefde al naar beschrijvingen sine ira et studio, zonder woede of vooringenomenheid.

Humanisering: de tendens om lichamelijke en geestelijke wreedheid te beperken.

Sentimentalisering: de groeiende gevoeligheid voor het lot van slaven, armen, dienstboden, krankzinnigen, misdadigers, en ook dat van vrouwen en kinderen. In zijn Nobelprijsrede vatte Barack Obama dat proces samen in de mooie bewoordingen van ‘de voortdurende uitbreiding van de morele verbeeldingskracht’.

Universalisering: het groeiend besef dat normen overal en altijd geldigheid moeten hebben.

Activering: het idee dat een omvangrijker kring van mensen (het grote publiek, de massa), zich zou moeten inzetten voor het verbeteren van de wereld.

Veel in dit boek is de weerslag van wat ik zag. Daarvoor hoefde ik soms alleen maar uit het raam van mijn Amnestykantoor te kijken, aan de Amsterdamse Westermarkt. Ik bezocht allerlei plekken in Europa: Lyon, Turijn, München, Lille, de citadellen van Namen en Ieper, de locaties van de historische slagvelden van Ramillies in België en Malplaquet in Noord-Frankrijk. Naast plaatsen zijn persoonlijkheden de leidraad geweest. De Lijst van personen achter in het boek geeft daarvan een overzicht.

[1] Bron: Het Utrechts Archief, catalogusnummer 37833

[2] Bron: Bob Bronhoff/HH

Zelfbeschikking

De keuze voor Utrecht als plaats voor de onderhandelingen van 1712-1713 was pragmatisch. Een welvarend, hoogontwikkeld, prestigieus maar toch niet al te invloedrijk land, dat was Nederland in de ogen van de Europese elite. Bovenal golden de Nederlanden als autonoom en onafhankelijk. Een land dat zijn eigen afwegingen maakte en daardoor vaak min of meer neutraal was. En moedig. Een auteur die ik vaker zal aanhalen, James W. Gerard, schreef in 1885 in zijn boek The Peace of Utrecht vol bewondering over

de gehardheid van de vroege inwoners van deze streken – de Friezen en de Bataven – die slag leverden te midden van hun moerassen, met de Romeinen en Saksen en Franken en Duitsers, worstelend voor de onafhankelijkheid van hun miserabele stroken land die nauwelijks in het levensonderhoud konden voorzien, maar wel altijd aan aanvallen blootstonden. De taaiheid van deze vroege mensen was overgeërfd op een volk dat niet minder vastberaden was om vrij te zijn. Een volk, durvend, ondernemend, volhardend – geboren bijna in de zee, die ze meester waren geworden – gegroeid te midden van poelen en zompen, blootgesteld aan de ijzige winden. Een volk welks patriottisme meer dan eens hun land voor overstromingen had behouden en welks moed nooit week voor onderdrukking of nederlaag.

De onafhankelijkheid was een status die Nederland niet zonder moeite had verworven. Om te zien hoe, moeten we beginnen in Engeland. Op 12 juni 1215 dwongen Engelse baronnen hun koning in een contract met eenenzestig artikelen inspraak in het bestuur van het land af. Ze stelden de rechten veilig van ‘vrije’ burgers en legden beginselen van eerlijke rechtspraak vast, zoals de bepaling dat iemand onschuldig is zolang het tegendeel niet is bewezen. De afschriften van dit Grote Zegel worden nu gekoesterd in musea, als symbool van het begin van de parlementaire democratie. Helaas werd de Magna Carta zelf binnen een jaar alweer ongedaan gemaakt. In de geschiedenis van Groot-Brittannië en de Verenigde Staten bleef het handvest desondanks overeind als het begin van de parlementaire democratie. Van de Magna Carta zijn zeventien exemplaren bewaard gebleven, alle afschriften uit de dertiende eeuw. Ze pronken onder meer in musea in Londen en Washington. In het Engels van die dagen luidt een van de meest betekenisvolle artikelen:

No Freeman shall be taken, or imprisoned, or be disseised of his Freehold, or Liberties, or free Customs, or be outlawed, or exiled, or any otherwise destroyed; nor will we pass upon him, nor condemn him, but by lawful Judgment of his Peers, or by the Law of the Land.

Of in hedendaags Nederlands: Geen vrije man zal worden berecht of van zijn goederen beroofd of verbannen of veroordeeld, anders dan door een wettelijk vonnis.

Pas in 1507 werd de Magna Carta voor de eerste keer gedrukt. Daarna werd het handvest steeds beroemder, tot het in zo ongeveer elke Engelse en Amerikaanse school hing. De staatsman Winston Churchill, held van de Tweede Wereldoorlog en nazaat van veldheer John Marlborough Churchill, die we in dit boek nog meermalen zullen tegenkomen, zei erover: ‘Het gaat om een wet die boven de koning staat en die zelfs hij niet mag breken. Alleen dit feit al rechtvaardigt het respect dat iedereen voor de Magna Carta voelt.’

Volgens de enthousiaste aanhangers van de Magna Carta markeert die het moment dat het politieke leven de meest succesvolle uitvinding uit zijn geschiedenis deed: het parlement. In al zijn eenvoud is het parlement een geniaal principe: omdat het in een staat van enige omvang onmogelijk is alle burgers over alle problemen te raadplegen, kiezen die burgers om de zoveel tijd vertegenwoordigers van wie ze hopen dat ze de belangen het best verdedigen. Andere landen volgden met hun eigen versie van de Magna Carta. Het eerste ‘Nederlandse parlement’ kwam tot stand bij de Blijde Inkomste, op 3 januari 1356. De opvolgers van Jan de Eerste – zijn dochter Johanna en haar man Wenzel van Luxemburg – aanvaardden bij hun intocht in Leuven in 1356 een handvest van vierendertig artikelen. De hertogen bezegelden dat zij een raad zouden accepteren van vier leden uit de ridderstand en tien uit de steden; dat zij geen aanvalsoorlog zouden beginnen; dat niemand voor een vreemde rechtbank kon worden gedaagd; dat de hertog zelf bij zijn rechtspraak aan de wet gehouden bleef.

Geen van deze arrangementen had echter voorbereid op wat er in Den Haag op 26 juli 1581 gebeurde. De aanvaarding van de Akte van Verlatinghe deed toen, drieënhalve eeuw na de Magna Carta, een golf van gewetensnood door de Nederlanden slaan. Drie van de vier leden van de Geheime Raad, een soort kernkabinet van zeer achtbare intellectuelen, traden erom af. Een gerespecteerd Fries raadsheer geheten Fokko Ralda viel flauw toen men hem de eed voorlegde, en stierf ter vergadering. Maar de akte werd getekend. Negen gewesten legden daarin vast dat ze hun eed van trouw aan de Spaanse koning Filips II hadden afgezworen.

Akte van Verlatinghe, eerste gedrukte versie uit 1581[3]

In 1558 was de oorlog met Spanje begonnen die de Tachtigjarige Oorlog zou worden (en opmerkelijk genoeg een van de meest welvarende en vreedzame perioden van de Nederlandse geschiedenis zou zijn). Tijdens de veroveringstochten van de hertog van Alva werd Willem van Oranje in de ban gedaan. Op 15 maart 1580 verscheen een edict van koning Filips II met een oproep om hem te doden, die ‘meest op de voorgrond tredende onruststoker te lande, rebel, vreemdeling, vijand van het menselijk geslacht, pest van de christenheid, schelm en verrader’. Vijfentwintigduizend goudstukken werden uitgeloofd om hem ‘te beschadigen, offenderen ende uit de weerelt te helpen’. Filips’ bevel was een uitgesproken slechte zet, een van die noodlottige vergissingen die de Amerikaanse historica Barbara Tuchman beschreef als de Mars der Dwaasheid van de geschiedenis. Daarmee werd Willem een martelaar van de zaak van de protestanten en was er geen weg terug. Willem bleef er groot onder – hij hulde zich in de ongenaakbaarheid waarmee hij bij zijn vijanden de spotnaam ‘De Zwijger’ had verworven. Als zijn dood of verbanning het verdrukte Nederlandse volk uit de ellende kon redden, schreef hij, ‘hoe aangenaam zou hem zulk een ban, hoe welkom zulk een dood wezen’.

De afgezanten van de gewesten schreven in het jaar na Filips’ edict meer dan een maand aan de Akte, of het ‘Plakkaet’ zoals het in de volksmond heette – een plakkaat is een oorkonde waarop het zegel is geplakt (dus min of meer het Nederlandse woord voor ‘Carta’). ‘De Staten Generaal van de Geünieerde Nederlanden, allen degenen die deze tegenwoordige zullen zien of horen, saluut!’, zo begint de Akte met een ferme oproep. En dan volgen ellenlange zinnen waarin de essentie van gerechtvaardigd koningschap wordt uiteengezet: ‘Een prins is door God aangesteld om hoofd te zijn over zijn onderdanen, om deze te behoeden en te beschermen gelijk een herder … en lief te hebben als een vader zijn kinderen … En wanneer hij zulks niet doet, maar in plaats van zijn onderdanen te beschermen hen probeert te onderdrukken … moet hij gehouden worden voor een Tiran, en mag hij … verlaten worden …’

Verderop in de Akte verklaren de Nederlandse gewesten dat ze ‘wettig overgaan tot de keuze van een andere vorst’. Dat wil zeggen: de staten bleven koningsgezind, maar verkondigden slechts het recht van vorst te veranderen. Men probeerde eerst de Franse prins van Anjou en daarna de Engelse graaf Leicester die rol van koning toe te spelen. Pas toen dat niet bleek te werken, werd openlijk uitgesproken dat de Staten de ware soevereinen waren en dat eigenlijk altijd waren geweest.

Het idee kreeg internationale bijval. De Akte van Verlatinghe werd bestudeerd door de Pilgrim Fathers, die vanwege de godsdiensttwisten uit Engeland waren gevlucht en vanaf 1609 een tijd in Leiden doorbrachten. Zij namen de Akte vervolgens mee naar Amerika, waar de geest van het geschrift nog doorklinkt in de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring van 1776. Daarin staat dat de Britse vorsten geen macht meer hebben over de staten van Amerika, omdat niemand het recht heeft te regeren zonder toestemming van de geregeerden.

Het liep overigens niet goed af met prominente personen die voor de Nederlandse onafhankelijkheid opkwamen. Willem de Zwijger werd vermoord, zoals Filips het had gewild, op 14 juli 1584 in Delft. Zijn moordenaar, Balthasar Gerards, kon niet profiteren van de uitgeloofde beloning. Hij werd meteen na zijn daad opgepakt, berecht en met afschuwelijke middelen in het openbaar terechtgesteld. Johan van Oldenbarnevelt, die in 1581 als jonge pensionaris van Rotterdam was opgetreden, werd op last van prins Maurits op het schavot onthoofd, op 13 mei 1619, toen hij tweeënzeventig jaar oud was. Zelfs de trotse republiek legde uiteindelijk het loodje. In de grondwet van 1815 werd Willem Frederik, die langs diverse zijtakken verwant was aan Willem de Zwijger, koning der Nederlanden ‘bij de gratie Gods’.

In de zestiende en zeventiende eeuw werd Nederland een ‘ark voor vluchtelingen’, uit onder meer Spanje, Engeland en Frankrijk. De ballingen konden in Nederland teksten schrijven en publiceren die hun in eigen land op zware straffen zouden komen te staan. Zo was Nederland voor korte of langere tijd een veilig heenkomen voor de Portugees-Joodse filosoof Baruch Spinoza (kind van ballingen), de Franse filosoof Descartes en de Engelse denker John Locke.

Maar er waren ook mensen die uit de Nederlanden moesten vluchten. Hugo de Groot, internationaal bekend als Grotius, was de beroemdste van hen.

De vader van Hugo de Groot was burgemeester van Delft en decaan van de universiteit van Leiden. Hijzelf was een wonderkind. Hij schreef lofzangen in het Latijn op zijn achtste. Met elf jaar werd hij als student toegelaten op de letterenfaculteit in Leiden. Met vijftien jaar begeleidde hij de staatsman Johan van Oldenbarnevelt in een officiële missie naar Frankrijk. Dat jaar publiceerde hij zijn eerste boek over de politieke situatie. Boeken bleven elkaar opvolgen. In 1604 verscheen Over de wetten van de buit, waarin hij de zeeroverij door Nederlandse schepen verdedigde omdat Spanje de Nederlanden had beroofd van hun handelsrechten. In 1609 verscheen Over de vrije zee, waarin hij voorstelde dat het ‘territorium’ van een staat het bereik van een kanonschot vanaf de grenzen was, drie mijl – een maat die verscheidene landen nog altijd aanhouden.

Toen brak de strijd uit om de ‘predestinatie’: was het lot van de mens geheel door God voorbestemd, of had de mens ook nog een vrije wil? De rekkelijken stonden tegenover de strenge calvinisten. Tot de laatsten behoorde prins Maurits. In 1618 gelastte Maurits de arrestatie van onder anderen Hugo de Groot en Johan van Oldenbarnevelt. Van Oldenbarnevelt werd terechtgesteld, De Groot werd ‘voor het leven’ opgesloten in slot Loevestein bij Gorinchem. Hij begon daar te werken aan een inleiding op de ‘Hollandsche Rechts-geleerdheyt’, nota bene het rechtsstelsel dat hem zo onrechtvaardig in gevangenschap had gebracht. Die Inleiding werd, als aparte uitgave, een enorm invloedrijk werk. Op 22 maart 1621 vluchtte De Groot uit Loevestein, in een boekenkist. Hij kwam terecht in Parijs. Daar schreef hij zijn meesterwerk, Over het recht van oorlog en vrede, verschenen in 1625. Prins Maurits stierf dat jaar en De Groot kwam terug naar Nederland. Maar hij werd opnieuw bedreigd met arrestatie en ging naar Hamburg, waar hij door de Zweedse kroon werd gevraagd om ambassadeur te worden in Parijs. In 1645, op weg uit Zweden naar Parijs, leed hij schipbreuk voor de kust van Rostock in Noord-Duitsland. Hij stierf twee dagen later aan uitputting. Op zijn sterfbed zei hij: ‘Door veel te ondernemen heb ik niets bereikt.’

Volgens De Groot was het volkenrecht een stelsel van regels, gelijkend op dat van het maatschappelijk verkeer binnen een land. Staten hebben zelfbeschikkingsrecht en volken hebben in het uiterste geval het recht om zich van een staat af te scheiden als hun voortbestaan op het spel staat. Als het al tot oorlog moet komen, mag dat alleen op gerechtvaardigde gronden. De ernst van de situatie moet dwingend zijn, soldaten mogen niet op zelfmoordmissie worden gestuurd voor een onbereikbaar doel, een oorlog moet openlijk worden verklaard en het belangrijkste: een oorlog moet het allerlaatste middel zijn. Behalve over dat recht op oorlog schreef De Groot over het recht ín oorlog. Er golden volgens hem drie gouden regels: alleen strijders mogen doelwit zijn, de ingezette middelen moeten binnen proporties blijven en gevangen strijders moeten goed worden behandeld. Dit is ook de geest, en soms de letter, van het moderne humanitaire oorlogsrecht, zoals in de Geneefse Conventies van 1949. Burgers mogen geen doelwit zijn van moord, ontvoering, represailles of doelbewuste bombardementen. Marteling, mishandeling en standrechtelijke executie zijn nooit ‘aanvaardbare middelen’. En krijgsgevangenen gelden niet meer als deelnemers aan de strijd.

Niccolò Machiavelli, die een eeuw eerder dan De Groot over oorlog en politiek schreef, onderscheidde geen enkele moraal en vond de ‘ethiek’ alleen maar een sluier die machthebbers over hun hypocrisie legden. Hugo de Groot stelde beperkingen aan oorlog, ook al was veel van wat hij voorstelde een utopie. Maar De Groot had de pech dat hij een protestant was die door protestanten werd vervolgd, omdat hij de visie verdedigde dat mensen een vrije wil hebben. En de katholieken waren verbolgen omdat hij in zijn boek de pausen met onvoldoende respect behandelde. Over het recht van oorlog en vrede kwam bijna meteen op de pauselijke index van verboden boeken te staan en katholieken mochten het tot 1901 niet lezen. Het boek kreeg echter de ene herdruk na de andere, gemiddeld verscheen er elke drie jaar een nieuwe editie.

De Groot had een heilig respect voor het contract tussen overheid en burgers dat volgens hem de grondslag was van de staat, zelfs als dat met tirannie en repressie gepaard ging. Maar hij bouwde waarborgen in, zoals de van nature gegeven rechten, waaronder het recht op zelfverdediging, de gewetensvrijheid en de goede trouw. Zijn leerstellingen over internationaal recht, opgesteld in het Latijn, waren rond 1700 al vertaald in het Nederlands, Engels, Frans en Duits.

‘Ik blijf bij mijne zelve maximen’, schreef De Groot. ‘Men kan alles wel misduiden, ook de Heilige Schrift, maar die de vrede liefhebben duiden alles tot vrede.’ Ondanks de moeilijkheden die hijzelf van de vaderlandse staat ondervond, bepleitte hij dogmatische tolerantie en een harde aanpak van opstandige burgers. Hij vond de Akte van Verlatinghe, dat zinnebeeld van opstandigheid, echter helemaal legitiem. ‘Zoals persoonlijke vrijheid de overheersing van een meester uitsluit, zo sluit burgerlijke vrijheid koningschap uit en alle wijze van soevereiniteit die zo wordt benoemd.’

De erfenis van De Groot is niet weg te denken uit het hedendaagse denken over oorlog, vrede en mensenrechten. Hier iets over drie van zijn geestelijke nazaten.

De eerste is de Nederlander Tobias Asser. Hij werd als volgt gekenschetst door iemand die hem op een Haags diplomatenbal aantrof, in de zomer van 1899: ‘Onder de diplomaten ziet men de ietwat schrale, niettemin nog jeugdige gestalte van de Nederlandse staatsraad Asser, wiens fijn getekende trekken de scherpzinnige jurist verraden en wiens levendige blik telkenmale in de zaal een ander rustpunt vindt.’ T.M.C. Asser (1838-1913) kreeg in 1911, als enige Nederlander ooit, de Nobelprijs voor de Vrede vanwege zijn rol bij het tot stand komen van het Permanent Hof van Arbitrage op de eerste Haagse vredesconferentie in 1899. Daarmee bracht hij een doorbraak in de daadwerkelijke uitvoering van internationale rechtsregels, want dat hof ging het gedrag van staten toetsen aan de door hen aanvaarde beginselen. Een nationaal figuur werd Asser vooral omdat hij liet zien waar naar zijn mening de plaats van Nederland in de internationale verhoudingen lag: een onzijdige mogendheid met een bemiddelende en rechtscheppende taak. Het Nobelprijscomité verbond zijn betekenis met die van Hugo de Groot. ‘Zijn landgenoten zouden hem als vanzelfsprekend moeten zien als opvolger van en voortzetter van het Nederlandse pionierswerk op het gebied van internationaal recht in de zeventiende eeuw.’ Zijn Hof van Arbitrage zou uiteindelijk ondergebracht worden in het Vredespaleis, maar de opening daarvan (in 1913) maakte hij niet meer mee. Misschien was dat maar goed, want zo werd een pijnlijke ontmoeting vermeden met de jonge koningin Wilhelmina, die dat instituut opende. Ze had van Assers initiatieven gezegd dat die ‘niet eens meelijwekkend schouderophalen’ teweeg konden brengen. Het idee dat Nederland het voortouw zou nemen stond haar in het geheel niet aan. ‘Immers werd daardoor op ons het stempel gedrukt van luchtfietserij.’

Een andere Nederlander onder de erfgenamen van Grotius was Bert Röling (1906-1985). Net als De Groot stond Röling een praktisch gebruik van internationaal recht voor: niet voor hoge abstracte doelen, maar voor het zo veel mogelijk handhaven van de vrede. Hij was namens Nederland rechter in het militair tribunaal dat na de Tweede Wereldoorlog Japanse oorlogsmisdadigers berechtte. Bij elk vonnis kreeg elke rechter de gelegenheid zijn eigen standpunt toe te lichten. Rölings genuanceerde ‘dissidente mening’, die afweek van die van de andere rechters, werd in juridische kringen het meest gewaardeerd. Hij vond dat er bij de Japanners geen sprake was van een ‘van hogerhand georganiseerde gemeenheid zoals die in Neurenberg was gebleken’. Misdaden tegen de vrede, zei hij, waren vóór de oorlog geen misdrijven en daarom kon niemand ervoor worden berecht. Oorlogsmisdaden telden wel. Röling vroeg om vrijlating van enkele verdachten, maar daarvoor kreeg hij geen bijval bij zijn collega-rechters. Zeven veroordeelde Japanse legerleiders werden ten slotte opgehangen. Later richtte Röling in Groningen het Polemologisch Instituut op. Dat had de naam ’s werelds eerste instituut te zijn dat zich helemaal richtte op het onderzoek naar oorlog en vrede.

Vandaag de dag is de belangrijkste opvolger van De Groot de Amerikaanse politicoloog Michael Walzer (geboren in 1935). Ook hij vindt dat internationaal recht niet abstract moet zijn, maar moet wortelen in de tradities en cultuur van samenlevingen. In zijn belangrijkste boek, Rechtvaardige en onrechtvaardige oorlogen, presenteert hij een moderne versie van het idee van de rechtvaardige oorlog. Sommige stellingen van De Groot doet hij af als onwerkelijk. ‘Als we De Groots “oorlog als laatste toevlucht” letterlijk nemen, zou dat beginsel elke oorlog moreel onmogelijk maken. Er is altijd nog iets wat gedaan kan worden: nóg een diplomatieke brief, nóg een resolutie van de VN, nóg een conferentie.’ Maar soms dwingt de situatie hoe dan ook tot ingrijpen. En over het beginsel van de ‘gerechtvaardigde gronden’ zegt Walzer dat dat niet strikt kan worden genomen. ‘In de Golfoorlog betoogden veel mensen dat de Verenigde Staten een “imperialistisch” doel hadden: de nieuwe wereldorde was niet meer dan een masker voor een verlangen om invloed en macht over de Golf uit te oefenen, vanwege het strategisch belang en het veiligstellen van de oliewinning. Ik neem aan dat dergelijke motieven een belangrijke rol hebben gespeeld in de Amerikaanse besluitvorming: zelfs rechtvaardige oorlogen hebben zowel politieke als morele redenen. En dat zal, denk ik, zo zijn tot aan de utopische tijd dat recht wordt gedaan alleen om rechtswille.’

Walzer is net als De Groot gefascineerd door het beginsel van tolerantie. In vroeger tijden (zeg rond 1700) bestond tolerantie daaruit dat staten elkaars verschillende opvattingen min of meer duldden. Moderne staten laten zich voorstaan op hun tolerantie voor minderheidsgroepen. Maar juist omdat die groepen een minderheid zijn, ligt er steeds grote druk op hen om zich aan te passen. Als gevolg daarvan is de nationale staat helemaal niet zo tolerant als ze pretendeert te zijn. Het meest tolerant zijn volgens Walzer de immigrantensamenlevingen, zoals Canada. En laat dat nou het land zijn dat door de Vrede van Utrecht in het leven werd geroepen.

[3] Bron: Den Haag, Koninklijke Bibliotheek 1703 B 36