Marianne Fredriksson

Volgens Maria Magdalena

Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek-Oortgiesen

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel enligt Maria Magdalena, verschenen bij Wahlström & Widstrand, Stockholm

Oorspronkelijke tekst © Marianne Fredriksson, 1997

Published by agreement with Nordin Agency Malmö, Zweden

Eerste Nederlandstalige uitgave © Janny Middelbeek-Oortgiesen en De Geus bv, Breda 1999

Deze editie © De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp De Geus bv

Omslagillustratie © Buchholz-Hinsch-Hensinger

isbn 978 90 445 2697 4

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2006.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Ze hoorde hem spreken op een plein in Antiochië, hij die Simon heette, maar die Petrus genoemd zou worden. Hij was niet veranderd. De visser van de oever van het meer van Galilea had zowel zijn rijzige gestalte als zijn markante gelaatstrekken behouden. En zijn blik, kinderlijk, een open boek.

Sommige van zijn woorden herkende ze ook.

Als een echo.

‘Heb elkaar lief’, zei de man op het plein.

Dat had Hij ook gezegd. Maar pas nu realiseerde ze zich dat Hij niet had begrepen hoe weinig liefde mensen kennen.

‘Heb elkaar lief.’ De grote man herhaalde die woorden met zo veel nadruk dat ze een wet leken.

Nu zag ze dat hij een naïeve oogopslag had.

Even later sprak Simon over het licht dat niet verborgen mocht worden gehouden. En zij dacht nu verwonderd dat Hij niet geweten had dat mensen tot de schaduw veroordeeld zijn.

Hij werd verblind door zijn eigen licht, dacht ze.

Misschien was het om die reden dat Hij de meest duistere dood had gekozen.

Ten slotte kwam het gebed dat ze zo goed kende. ‘Onze vader …’ en daarna verspreidden de mensen zich. Hier en daar werd honend gelachen, maar dat hield snel op. De woorden van Simon Petrus bezaten een glanzende kracht, een weerschijn van wat er ooit was gezegd. Maar ze hadden hun raadselachtigheid verloren.

Was het lang geleden? Was het nog steeds aan de gang?

Op weg naar huis moest ze eraan denken dat ze die visser met zijn grote mond had gehaat en dat ze zich daarvoor had geschaamd en had geprobeerd te bidden: Onze vader, vergeef me mijn slechte gedachten.

Daarna bedacht ze dat ze niet naar de bijeenkomst had moeten gaan, dat ze beter had moeten weten. Het had haar jaren gekost om te vergeten en ze kon zich niet meer herinneren hoe Zijn gezicht eruit had gezien of Zijn handen, zelfs Zijn ogen niet of Zijn mond, die die bijzondere woorden had geformuleerd. Ook de zoetheid van de nacht had ze uit haar gedachten verdrongen. Zijn glimlach kostte haar de meeste moeite. Die kon haar tijdens de bezigheden van alledag op ieder moment overvallen.

Haar buurvrouw had verteld dat er een profeet van de nieuwe sekte zou spreken op het plein in de joodse wijk.

‘Ik ben wel nieuwsgierig, maar ik durf mijn man niet te trotseren’, had ze gezegd.

‘Ik ben ook nieuwsgierig naar de nieuwe dwepers’, had Maria geantwoord. En ze had haar mond vertrokken tot een bittere glimlach en gedacht aan Simon Petrus, die de Heer driemaal verloochend had.

Terwijl ze bezig was haar ontbijt klaar te maken, werd ze overweldigd door nieuwsgierigheid en deze groeide uit tot dwang: ik ga erheen; ik trek mijn zwarte mantel aan die alles verbergt en doe een sluier voor mijn gezicht. Niemand zal me herkennen.

Het was goed gegaan. Ze was niemand opgevallen; ze was een zwarte kraai geweest te midden van andere kraaien.

De nacht na de bijeenkomst kon ze niet slapen. Huilen ook niet, hoewel ze gekweld werd door verdriet. En door haar hart, dat bonkte alsof het van plan was in stukken uiteen te springen.

Ze stond op en probeerde over de vloer te lopen. Maar haar benen hielden haar niet. Even probeerde ze haar oude haat tegen Simon en al die verrekte vissers nieuw leven in te blazen. En tegen Jezus zelf, Hij die een wrede dood verkoos boven een leven met haar.

Maar haar verbittering was op.

Opeens stond haar de laatste samenkomst met de discipelen in Jeruzalem, in die donkere ruimte waar de man met de waterkruik hen heen had geleid, glashelder voor de geest. De zon baande zich een weg door de hoge ramen en weefde stralen van oplichtend stof in de lucht. De woorden volgden elkaar op. Ze vroegen haar: ‘Schenk ons de woorden die hij tegen jou heeft gesproken en die wij niet kennen.’

Ze kon zien dat de mannen huilden. Wat vreemd dat ze hun vertwijfeling vergeten was, dacht ze. Vervolgens hoorde ze haar eigen jonge stem.

‘Ik zag de Heer in een visioen en groette Hem. Hij zei: “Gezegend is degene die niet bang wordt van Mijn aanblik. Waar uw geest is, is de schat.”’

Ze was zo enthousiast dat ze niet merkte dat de gezichten van de mannen rond de tafel betrokken. Onverdroten ging ze verder met vertellen wat Hij gezegd had: ‘Houdt goede moed, de Mensenzoon bevindt zich onder u. Maakt u geen regels van hetgeen Ik u geopenbaard heb. Maakt u geen wetten zoals de wetgeleerden dat doen.’

Ze sprak nog lange tijd, over de dood, over alles wat een mens moet overwinnen terwijl de ziel nog in het lichaam is: woede, begeerte en onwetendheid. Ze gaf een gesprek weer tussen het lichaam en de ziel: ‘Het lichaam zegt: “Ik zag je niet.” En de ziel antwoordt: “Ik zag jou wel. Maar jij zag noch herkende mij.” Ik vroeg Hem: “Wat is de zonde van de wereld?” En Hij antwoordde mij: “Er bestaat geen zonde in de wereld. U schept die zelf wanneer u de werkelijkheid vervalst.”’

Op dat moment riep Simon Petrus: ‘Dat zijn vreemde leerstellingen.’ Vervolgens wendde hij zich tot de anderen. ‘Ik geloof niet dat de Heer deze woorden heeft gesproken. Waarom zou hij onder vier ogen spreken met een vrouw en niet openlijk met ons?’

‘Broeder Petrus. Denk jij dat ik zou liegen over de Heer?’

In haar kamer hier in Antiochië kon ze eindelijk huilen. Ze sliep pas in toen het eerste licht van de dageraad de hemel kleurde; een onrustige slaap die versplinterd werd door dromen over de tochten rond het blauwe meer. Het was allang dag toen ze wakker werd en de druk voelde: ik heb stenen in mijn buik.

Maar haar hart sloeg gewoon en haar hoofd was helder.

Nu realiseerde ze zich dat ze de hele weg terug moest gaan, zich een doorgang moest banen door paden die waren dichtgegroeid, zich moest laten branden door brandnetels en geselen door kreupelhout.

Ze stond op en toen ze zich waste, meende ze Zijn glimlach te zien. Hij moedigde haar aan!

‘Maar ik ben maar een mens’, zei ze hardop.

Daarna ging ze zitten om te bidden en ze richtte haar gebed rechtstreeks tot de Mensenzoon: ‘Ik heb eindelijk begrepen dat je van me hield met een liefde die iedereen omvatte. Ik werd in de war gebracht doordat de discipelen het steeds hadden over wie je het meest liefhad.

Jij had lief. En misschien was je mij dankbaar omdat ik jou de liefde van het lichaam had leren kennen en daarmee je kennis van de levensomstandigheden van de mensen had vergroot. Je moeder probeerde met je te praten over de onontkoombare wreedheid van het leven, maar je luisterde niet. Naar mij luisterde je wel. Met je lichaam.

Grote God, wat was je eenzaam.

Toch heb ik eraan bijgedragen jou tot mens te maken. Maar de wereld der schaduwen leerde je pas kennen toen je bij het kruis aankwam.

Ik weet nog dat je vaak verwonderd was: “Waarom kijkt u naar de splinter in het oog van een ander, en merkt u de balk niet op in uw eigen oog?”

Ik had het je wel kunnen vertellen, hoe groot de angst is. Maar ik was pas twintig jaar. En een hoer.’

#

Maria had veel te doen. Leonidas zou vandaag thuiskomen, vies, moe en hongerig. Ze zette de grote waterketel op het vuur en ging water halen. Bij de put wierp ze net als altijd een dankbare blik in de richting van de bergen in het zuiden, waar de bronnen van Daphne aan de rotsen ontsprongen en de stad van een overvloed aan fris, helder water voorzagen.

’s Middags verwachtten ze Leonidas’ zuster; ze zou haar rekeningenboek meebrengen en Leonidas en zij zouden gezeten aan de grote tafel alle uitgaven en inkomsten van de reis noteren.

‘Laat God geven dat de handel goed is geweest’, zei Maria. Maar haar woorden kwamen vooral voort uit gewoonte, een onnodige bezwering in het luchtledige. Ze was gesteld op haar schoonzuster, maar vreesde haar ogen die schaamteloos door iemand heen keken.

Maria Magdalena had veel te verbergen.

Eigenlijk had ze gisteren al naar de markt moeten gaan. Nu moest ze zich haasten naar het plein. Maar ze had geluk; ze vond een groot stuk verse lamsbout, een paar gerookte vissen en ze vergaarde een mand vol groente en fruit. Op weg naar huis liep ze langs de synagoge en even wenste ze dat ze naar rabbi Amasja kon gaan om haar verhaal te vertellen. Maar dat was een onbezonnen gedachte.

Opeens schoot haar te binnen dat haar buurvrouw had gezegd dat Simon Petrus en zijn volgelingen bij de rabbijn logeerden. Ze trok haar hoofddoek over haar voorhoofd en begon sneller te lopen.

Ze had nog gelegenheid om het huis schoon te maken en haar vazen te vullen met bloemen uit de tuin. Ten slotte gunde ze zich de tijd om haar lange haar te kammen en het in een vlecht om haar hoofd vast te zetten. Een gouden kroon; ze was trots op haar haar. Maar ze was bezorgd toen ze in de spiegel zag hoe hol haar ogen stonden, omgeven door donkere kringen.

Toen Leonidas kwam, rook het huis naar kruiden, bloemen en pasgebraden lamsvlees. Hij snoof de geuren op en lachte luid van blijdschap. Zoals altijd nam hij haar handen in de zijne en zei: ‘Op reis probeer ik me iedere avond voor de geest te halen hoe mooi je bent. Maar ik heb weinig voorstellingsvermogen en je overtreft mijn beelden altijd weer.’

‘Gekkie. Ik begin oud te worden.’

‘Jij kunt niet oud worden.’

‘Liefde maakt blind’, zei ze glimlachend.

Maar toen zag hij de donkere kringen rond haar ogen en hij zei: ‘Maria, er is je iets overkomen.’

‘Vanavond’, zei ze. ‘Vanavond moeten we eens goed met elkaar praten. Nu ga je in bad en dan moet je eten. Livia komt zo.’

Hij steunde.

Toen hij uit het bad opstond, zag ze wat ze niet wilde zien. Dat hij ouder was geworden, dat zijn lenige lichaam langzaam aan souplesse begon te verliezen. En dat er witte draden in zijn donkere haar zaten.

Ze gingen eten. Het vlees was mals en de wijn rood en zwaar.

‘Je hebt nog wel even tijd om te slapen voordat je zuster komt.’

Hij knikte dankbaar en verdween naar de slaapkamer. Meteen daarna hoorde ze hem snurken.

Toen Livia kwam was Maria volop met de afwas bezig en haar schoonzuster zei, zoals zo vaak: ‘Ik snap niet waarom je geen slavin neemt.’

Maria had de woorden voor op de tong liggen, maar ze hield haar mond. Livia zou het niet begrijpen: ‘Dient elkaar.’

Maria zei: ‘Wil je een beker wijn?’

‘Nee, dank je wel, ik moet mijn hoofd erbij houden. Geef me liever wat van die drank die je van kruiden brouwt.’

Ze gingen in de tuin zitten, ieder met een beker, en keken elkaar aan. Ze wordt niet ouder, dacht Livia. Ze is nog net zo jong als op de dag dat ze kwam. Nog net zo blond. Donkerblauwe ogen, maar toch zo helder dat ze duidelijk het goede verstand weerspiegelen dat de goden haar geschonken hebben. Maar dat verstand gebruikt ze zelden; ze is helemaal omgeven door haar eigen kracht, zoals ze hier rondloopt.

Eigenlijk is ze niet mooi; ze heeft een lange neus en een kleine mond in een smal gezicht. Die mond verraadt met iedere trek haar kwetsbaarheid en vormt een vreemd contrast met haar blik, die zo krachtig is en waarmee ze alles doorziet.

Een vlucht witte ooievaars met zwarte vleugels vloog over de tuin, op weg naar de koude wateren van de Germanen, ver weg in het noorden. Livia volgde hen met haar blik. Wat zijn ze vrij, dacht ze. Daarna keek ze Maria vorsend aan.

‘Je ziet er moe uit.’

‘Ik heb vannacht slecht geslapen.’

‘Voelde je je eenzaam?’

‘Ja’, zei Maria, opgelucht dat ze niet hoefde te liegen.

En Livia dacht: ze geeft bereidwillig antwoord op elke vraag en slaagt erin alles achter eenvoudige woorden te verbergen. Ze liegt niet; daar is ze te intelligent voor.

Toch heeft ze grote geheimen.

Een zwerm flamingo’s schreeuwde boven de daken van de huizen en kleurde de hemel roze. Nu was het Maria die de vogels nakeek en ze zei: ‘Deze gaan in de rivier zitten.’

Livia bleef zich verbazen over haar schoonzuster.

Misschien geven haar geheimen haar wel kracht, misschien zouden we allemaal wel meer kracht hebben als we een innerlijk gebied hadden waar niemand toegang had.

Ze zuchtte; zelf was ze een opengerold boek.

Nu zag ze dat de somberheid die Maria omgaf zwaarder was dan anders. Livia wist allang dat haar schoonzuster nare herinneringen had. Leonidas had haar verteld over Maria’s ouders; haar vader was als opstandeling gekruisigd en haar moeder en broers waren met messteken om het leven gebracht.

Joden. Livia dacht aan dat halsstarrige volk dat brutaal genoeg was om te beweren dat er maar één god was en dat dat de hunne was.

Het waren fanatici.

Maar Maria zag er helemaal niet joods uit; ze had een opvallend lichte huid en was blond. En dan haar ogen, stralend blauw als de gentiaan die in het voorjaar in de bergen bloeit. Ze ging af en toe naar de synagoge. Maar als ze al godsdienstig was, dan had ze in elk geval een mild geloof.

‘Er is een profeet in de stad’, zei Livia. ‘Een jood die de mensen oproept tot een nieuw geloof. Heb je al over hem gehoord?’

Maria hoefde niet te antwoorden want Leonidas stond in de deuropening. Maar Livia en hij zagen allebei dat Maria wit wegtrok en dat ze een beetje wankelde toen ze van tafel opstond.

‘Jullie moeten mij verontschuldigen’, zei ze. ‘Ik heb hoofdpijn gekregen.’

‘Och lieverd, ga maar even rusten.’

Leonidas liep met haar mee naar het bed. Hij keek ongerust.

‘Wie is het?’ vroeg hij.

‘Simon Petrus.’

‘We spreken elkaar vanavond.’

Maar die avond kwam er niets van een gesprek. Leonidas en Livia hadden besloten om naar het plein te gaan om te luisteren naar de nieuwe profeet.

‘Ik wil hem toch eens zien.’

‘Zorg ervoor dat hij of zijn volgelingen je niet herkennen.’

‘Jij gaat niet mee?’

‘Nee, ik kan het niet … nog een keer aan.’

‘Ben je er gisteren dan al geweest?’

‘Ja.’

Livia was naar huis gegaan om zich te verkleden. Net als Maria koos ze zwarte kleren en een grote hoofddoek. Toen ze hen kwam ophalen, hoorde ze dat Maria zich nog steeds niet lekker voelde.

‘En ze is trouwens niet geïnteresseerd in dweepzieke profeten’, zei Leonidas. Livia dacht dat haar broer niet zo verstandig was als zijn vrouw; hij loog terwijl het niet nodig was.

Diep in de nacht keerde Leonidas terug. Maria sliep, maar zelf kon hij niet in slaap komen. Al het ongelooflijke dat hij te horen had gekregen maalde rond in zijn hoofd; fantastische beelden raakten vervlochten tot een ongelooflijke legende. In de ochtendschemering ging hij naar Maria’s kamer: ‘Nu moeten we praten.’

Ze was minder zwaarmoedig dan de avond ervoor, maar ze voelde hoe haar hart steeds oversloeg.

Leonidas was verontwaardigd en vervuld van woede, dat kon ze in zijn ogen lezen. Simon Petrus was een grote leugenaar geworden, zei hij. De discipel had een geschiedenis vol magische onzin uit verschillende godsdiensten verteld.

‘Wat dan?’

‘Moet je horen. Jezus werd geboren uit een onaangeraakte maagd en is door God zelf verwekt.’

Hij lachte. ‘De god van de joden is duidelijk net zo geworden als Zeus van de Grieken: met een groot zwak voor aardse maagden. Jezus zelf kwam ter wereld in een stal in Betlehem, want er staat namelijk in een oude profetie dat de Messias daar geboren zal worden. Verder stamt hij rechtstreeks af van koning David, van een geslacht dat honderden jaren geleden al uitgestorven is.’

Hij zweeg om even na te denken en vervolgde toen: ‘Sommige van deze legenden zijn afkomstig uit de geschriften van de joden, de rest is bijgeloof uit andere godsdiensten. Alles wordt samengeweven tot een fantastische mythe om te bevestigen dat Jezus een god was, die zich uit barmhartigheid onder de mensen geboren liet worden.’

Maria was vreemd genoeg niet verbaasd. Hij keek haar aan en zei uitdagend: ‘Heb jij hem ooit horen zeggen dat hij de Messias was?’

‘Nee, nee. Hij noemde zich de Mensenzoon. Ik heb zijn moeder gekend, een goede, aardse vrouw. Ze was de weduwe van een timmerman uit Nazaret; ze had veel kinderen en leidde een moeilijk bestaan.’

Leonidas steunde en vervolgde toen: ‘Na drie dagen stond Jezus op uit de dood. Net als Osiris, de echtgenoot van Isis. Ook zij baarde, zoals je weet, een godenzoon.’

Maria was niet geïnteresseerd in Osiris.

‘Hebben de discipelen Jezus in een visioen gezien?’

‘Nee, hij was lijfelijk aanwezig; ze konden de littekens voelen van de wonden die hem aan het kruis waren toegebracht. Na veertig dagen steeg hij op ten hemel en binnenkort komt hij terug om ons allemaal te veroordelen.’

‘Jezus veroordeelde nooit iemand’, zei Maria. ‘Hij veroordeelde niemand, tollenaars niet, hoeren niet en andere stakkers ook niet.’

Leonidas luisterde niet. Hij ging verder: ‘Volgens Petrus is hij voor onze zonden gestorven. Wij zouden door zijn bloed gezuiverd worden. Hij heeft zich opgeofferd als een lam der verzoening, zoals de joden ze slachten in hun bloederige tempel.’

Ze probeerde haar hart tot bedaren te brengen. Maar toen wist ze het weer: ‘Zelf zei hij dat wij ons kruis op moesten nemen om hem te volgen.’

Een hele poos bleven ze zwijgend zitten, totdat Maria het woord nam: ‘Hij koos zelf zijn dood, dat is waar. Maar de mensen begrepen hem niet. Toen niet, en nu ook niet.’

Ze keek Leonidas aan; hij was zo zeker van zijn opvattingen. Zelf had ze geen mening, maar ze dacht dat als je Jezus wilde begrijpen, het helemaal niet gek was dat je kracht ontleende aan alle dromen die in de wereld gedroomd waren sinds het begin der tijden.

Ze moest denken aan het oude gebed dat ze als kind in de synagoge van Magdala had gehoord en dat ging over Hem, die zou komen om de doden op te wekken, de gevallenen te ondersteunen, de zieken te genezen, de gevangenen te bevrijden en zich trouw te betonen aan hen die slapen in het stof.

‘Ze noemen zich christenen en beginnen overal aanhangers te krijgen’, zei Leonidas. ‘Met behulp van legenden kunnen ze succesvol worden.’

Opnieuw zwegen ze.

Ten slotte durfde Maria te spreken over de gedachten die ze in die moeilijke nacht had gehad: dat ze terug moest gaan in haar herinnering, en ieder woord en iedere handeling uit de jaren dat ze had rondgetrokken met de Mensenzoon moest weergeven.

Leonidas reageerde enthousiast: ‘Schrijf het op, schrijf alles op wat je je herinnert. Tenslotte was jij degene die hem het meest na was en die hem het beste kende.’

Maria schudde haar hoofd. Ze dacht dat niemand Hem gekend had en dat ieder van Zijn discipelen Hem op zijn of haar eigen manier had begrepen.

‘Dat zal moeilijk worden’, zei ze. ‘Hij was te groot voor ons.’

Zoals ze hadden afgesproken gingen ze tegen de avond naar Livia, die haar broer een welkomstdiner aanbood. Ze maakten een omweg langs de statige Daphnepoort en terwijl Leonidas ging controleren of zijn goederen al ingeklaard waren, beklom Maria de steile trap van de stadsmuur om uit te kijken over het enorme karavaankamp. Duizenden hutjes en tenten strekten zich tot aan de horizon uit over de vlakte. Honderden kamelen liepen al schommelend in de steegjes tussen tenten, hutten en het gewemel van mensen in exotische, bonte kledij. Ze kon niet horen wat die tegen elkaar riepen, daar was de afstand te groot voor. Maar dat maakte niet uit; ze wist dat ze de vreemde talen toch niet zou kunnen verstaan.

Maria liet haar blik naar het westen glijden. Ze volgde de lange vestingmuur steen voor steen, in de richting van de zee en de havenstad Seleucië. Ze zag de armenwijken die tegen de muur gekluisterd lagen en dacht aan de versleten, dronken mannen, aan de hoeren die probeerden te overleven door hun lichaam te verkopen en aan de kinderen die bedelden en in het afval van de schepen wroetten.

Het was een onverdraaglijke wereld en resoluut wendde ze haar blik naar de andere kant. Daar kon ze nog juist de karavaanweg over de bergen zien. Etmaal na etmaal zou de karavaan zich langzaam slingerend naar het oosten begeven, in de richting van de Eufraat en nog verder, naar het hart van het rijk der Parten.

Toen Leonidas haar kwam halen was hij tevreden; alles was gegaan zoals hij had verwacht. Maar net als anders mopperde hij over de hoge tolgelden.

Livia woonde aan de oever van de Orentes, niet ver van het eiland in de rivier waar de Seleuciërs hun paleis hadden gebouwd. Toen ze aan tafel gingen, konden ze het gekabbel van de traagstromende rivier horen en zagen ze hoe de nachtvogels aan de oever gingen zitten om een plekje voor de nacht te zoeken. Livia’s dochter Mera en haar man waren er ook. Maria begroette Mera hartelijk. Het was een jonge vrouw met een groot godsvertrouwen. Ze vereerde Isis en was dagelijks in gebed verzonken voor de steen van deze grote godin in de tempel.

Zoals altijd bij Livia was het eten voortreffelijk. Maar dat interesseerde Leonidas niet; hij was humeurig en zag er moe uit.

Zijn zuster echter was helemaal vol van de vorige avond en onder de indruk van Simon Petrus. In grootse bewoordingen vertelde ze over de kracht die er van de man uitging.

‘Dat moet toch een bijzonder mens geweest zijn, die jonge profeet in Palestina’, zei ze. ‘Ik vond dat er iets ontroerends in de verhalen over zijn deugden zat, iets onschuldigs.’

Het verwonderde Maria dat Livia dat eruit had gehaald. Even stond ze in de verleiding om haar in vertrouwen te nemen, maar Leonidas’ blik hield haar tegen. En Livia praatte al verder: ‘Voorzover ik het begrijp, vertoont zijn leer grote overeenkomsten met die van Orpheus. En deze nieuwe christenen lijken ook op veel andere broederschappen van slaven en armen elders in het Romeinse rijk, waar niemand zich iets van hun lijden aantrekt.’

‘Je vergeet dat deze slaven en armen een gevaarlijke meerderheid vormen’, zei Nikomakos, haar schoonzoon.

‘Maar hij was toch geen revolutionair, deze jonge profeet.’

‘Hij is in elk geval wel gekruisigd als oproerling.’

Livia luisterde niet naar hem, maar vervolgde: ‘Op mij kwam het over dat hij, hoe heette hij ook al weer, o ja, Jezus, weigerde te onderkennen dat de mens in wezen slecht is. Hij was naïef.’

Maria wilde uitroepen dat Jezus veel groter was dan Livia ooit zou kunnen begrijpen. Maar ze wist zich te bedwingen en hield haar mond. Ze herinnerde zich nog dat ze zelf ook dergelijke gedachten had gehad: Zijn uitstraling was zo sterk geweest dat Hij zelf moeite had om helder te zien.

Simon Petrus bleef nog een paar dagen om te spreken op de statige openbare pleinen van Antiochië. Hij had succes: de eerste grote christelijke gemeente buiten Jeruzalem werd opgericht.

Maar Maria ging niet naar zijn bijeenkomsten toe.

#

Maria vond het moeilijk om herinneringen op te halen. Dagenlang zat ze voor de lege papyrusrol.

‘Trek je van de chronologie niets aan’, zei Leonidas. ‘Begin gewoon met een gebeurtenis; het maakt niet uit wanneer die plaatsvond.’

Ze probeerde opnieuw de scène in het huis in Jeruzalem te vangen, die keer dat Simon Petrus haar verstootte. Nu herinnerde ze zich dat het Andreas, de broer van Simon, was geweest, die zodra zij ophield met vertellen had gezegd: ‘Dat zijn eigenaardige leerstellingen, die jij verkondigt. En ik geloof je niet.’

Het moment daarop uitte Simon de verachtelijke woorden dat Jezus niet onder vier ogen met een vrouw sprak. Maar nu herinnerde ze zich dat er ook een andere stem had geklonken: ‘Je bent een heethoofd, Simon. Nu strijd je tegen de vrouw alsof ze een vijand is. Als de Verlosser haar waardig achtte, wie ben jij dan om haar te veroordelen. Hij kende haar wezen en kon daarom kennis aan haar openbaren die wij niet zouden hebben begrepen.’

Dat had hij gezegd, de zachtaardige Levi. Waarom was ze die woorden vergeten?

Nu werd Maria’s hart vervuld van trots. Ze liep de tuin in en was blij met iedere bloem die ze zag.

Wat had Hij in haar gezien?

De enorme vraag wie Hij was zou nooit beantwoord worden, dat wist ze. Het enige wat zij kon doen was haar getuigenis afleggen van het onbegrijpelijke zoals zij dat had opgevat. Maar om dat te kunnen doen moest ze weten wie ze zelf was. Ze zou Leonidas’ raad niet opvolgen; ze zou bij het begin beginnen.

#

Ze was geboren in Magdala aan de oever van het meer van Galilea. Het was een arm dorp; de bevolking ontleende haar bestaan aan schrale akkers. En aan het meer, dat rijk aan vis was. Schapen en geiten graasden in de dorre bergen. Maria was nog geen vijf jaar oud toen ze de dieren moest gaan hoeden op de hellingen rond het dorp. Haar moeder waarschuwde haar: ze mocht niet tussen de bomen komen die wat hoger op de hellingen groeiden. Daar, tussen de kronen van de terebinten en de grijze stammen van de oude eiken, lagen de wilde honden en de lachende hyena op de loer – belust op mensenvlees.

Maria was een gehoorzaam kind, maar het kon gebeuren dat ze het verbod trotseerde. Ze werd aangetrokken door het bos. Het was er stil en plechtig tussen het glinsterende groen onder de bomen. Daar woonde God, dat begreep het kind wel.

Bij haar thuis werd vaak tegen God gesproken. In de winter hoorde ze haar vader iedere ochtend de almachtige danken: ‘Geprezen zijt gij, Here, Koning van het Werelds Al, dat gij mij niet tot vrouw geschapen hebt.’ En haar moeders stem antwoordde: ‘Geprezen zijt gij, Here, dat gij mij naar uw wil geschapen hebt.’

De vader keek het meisje nooit aan; hij keek langs haar heen of door haar heen alsof ze niet bestond. Ze was bang voor hem; er hing iets duisters rondom zijn grove gestalte en zijn gesloten gezicht met de harde blik.

Als het voorjaar aanbrak voelde ze zich opgelucht, en niet alleen vanwege de warmte en de bloemen. Want het kon niet missen: wanneer de lichte bries de rode anemonen op de hellingen deed wiegen, vertrok vader en een grote vreedzaamheid daalde neer over hun huis. ‘Waar gaat hij naartoe?’ En haar moeders’ antwoord was altijd hetzelfde: ‘De bergen in.’ Ze zei het met samengeknepen mond, alsof ze die woorden niet graag wilde uiten, en het meisje begreep dat ze verder geen vragen moest stellen.

Maar ook haar moeder was opgewekter wanneer haar man vertrokken was. Niet dat ze dat aan iemand liet blijken; misschien was Maria de enige die het geheim kende. Wanneer ze met zijn tweeën naar de put liepen om water te halen, gebeurde het weleens dat ze onderweg stil bleven staan om op te kijken naar de bergen waar de oleander roze bloeide tussen de kamperfoelie en de brem. Als het kind het lief vroeg, kon ze haar moeder soms overhalen om uit het hoofd uit de Schrift te citeren: ‘De winter is voorbij, verdwenen is de regen. Er zijn weer bloemen buiten, je hoort de vogels zingen, de tortelduifjes koeren overal. Aan de vijgenboom zwellen de vruchten, de wijnstokken bloeien en geuren.’

Dan glimlachten ze naar elkaar.

De familie van Maria bezat geen vissersboot en geen wijngaarden. Maar ze bezaten een schat: de grootste vijgenboom van het dorp groeide bij hen voor de deur. Die gezegende boom met haar duizenden groene, vingervormige bladeren schonk tijdens de hete zomer schaduw aan de mensen. De boom was gul voor de armen, want ze gaf twee oogsten per jaar. Als het voorjaar zacht was, rijpten de eerste zoete vijgen soms al voor het paasfeest. En tegen de winter, voordat de regenstormen kwamen, waren de vruchten die aan de jaarscheuten waren gegroeid rijp en werden voorzichtig, haast plechtig, van de boom geplukt.

Haar moeder baarde elke zomer een kind; vier zoons in even zovele jaren. De bevallingen kwamen altijd ongelegen, midden in de oogsttijd. Ze baarde zonder te klagen en stond na enkele dagen alweer op de akker, met een nieuw kind in een buidel op haar rug. De buren hielpen haar zo goed ze konden, maar pas nadat de nieuwe zoon besneden was.

Toen de laatstgeborene na de besnijdenis met koorts in bed lag, zwaar geplaagd, besefte Maria, die hem verzorgde, voor het eerst dat niet alleen haar vader haar niet aankeek, maar dat ook de buren, ja zelfs de broer van haar moeder, zich gedroegen alsof ze niet bestond. Nu had ze al wel begrepen dat het een vloek was om als meisje geboren te worden, en dan ook nog eens als eerstgeborene.

Maar ook dat dat niet de hele verklaring kon zijn voor het feit dat ze een vreemdeling was.

En dan had je die hoofddoek. Andere kleine meisjes mochten hun doek afdoen wanneer de wind verkoeling bracht tijdens het werk op het veld. Maar zij niet. Iedere ochtend, zodra haar moeder de slaapmatten had opgerold, borstelde ze Maria’s haar. Ze bond het samen in een harde vlecht en trok de doek strak vast om het hoofdje. Ten slotte legde ze er onder de kin een stevige knoop in die zo ingewikkeld was dat het kind hem onmogelijk los kon krijgen.

Het meisje schaamde zich voor haar haar. Op een keer, toen ze alleen met de schapen was, lukte het haar om de doek over haar schouders naar beneden te krijgen en een streng haar uit haar vlecht te trekken. Ze werd bang. Tot haar ontzetting zag ze dat haar haar onnatuurlijk was, goudkleurig als het rijpe graan. Sinds die dag klaagde ze niet meer over de hoofddoek; integendeel, ze hielp om de knoop nog strakker te trekken en trok de doek zo ver over haar voorhoofd dat haar haargrens verborgen werd.

’s Ochtends, als ze Maria’s haar vlocht, zuchtte haar moeder. Op een dag zei ze dat de hoofddoek weinig zin had zolang ze de ogen van het meisje niet konden verbergen.

‘Wat mankeert er aan mijn ogen?’

‘Ze zijn mooi’, zei haar moeder blozend. ‘Blauw als de irissen op het veld in het voorjaar.’

Even meende Maria een onderdrukt verlangen in de stem van haar moeder te bespeuren. Het was vreemd, maar ze begreep dat dat op een raadselachtige manier met haar en de band tussen hen beiden te maken had. Niemand anders kon het zien, maar Maria wist dat zij het kind was van wie haar moeder het meest hield. Zij was degene die stiekem een stukje versgebakken brood kreeg. En soms, als ze alleen in de stal waren, gaf haar moeder haar de romige bovenste laag van de melk.

Nu voelde ze zich getroost: ze had mooie ogen. Maar al diezelfde middag begon ze onopvallend naar de ogen van de andere kinderen te kijken. Sommige waren zo donker dat je de pupil niet kon onderscheiden, maar de meeste waren bruin in verschillende nuances. Een enkeling had een lichtere oogopslag en er was er zelfs een bij die grijze ogen had. Dat was een jongen. Ze nam hem goed op en zag dat ook zijn haar blonder was dan dat van de anderen. Het was niet zo afschuwelijk goudkleurig als dat van haar. Maar als de zon op zijn hoofd scheen, blonk het soms als zilver.

Slechts één keer zag ze een man met blauwe ogen. Dat gebeurde toen er een Romeinse eenheid door het dorp reed en de mensen zich in hun huizen schuilhielden, bleek van verbittering en angst. De ruiters reden vlak langs de huizen en toen Maria vanachter een pilaar in de stal stond te gluren, kruiste haar blik opeens die van een jonge soldaat. Zijn ogen waren zo blauw als de hemel en onder zijn helm kon ze nog net iets zien van zijn haar – net zo blond als dat van haar.

Het moment duurde maar even, maar het maakte een diepe indruk op haar. Ze leek op die gehate vreemdelingen!

Enige tijd later zou ze een gesprek horen tussen buurman Abiatar en een van zijn zonen. Ze spraken over de Romeinen die door het dorp waren gereden en over de joodse opstandelingen die zich in steeds grotere aantallen in de bergen verzamelden om zich in de krijgskunst te bekwamen. De jongen wilde er ook naartoe: ‘God wil dat zijn volk bevrijd wordt.’

‘Alleen idioten volgen de Galileeërs van Juda de bergen in. Gekken als Barak, die vrouw en kinderen hals over kop in de steek laat en zich verbeeldt dat wij de Romeinen eruit kunnen gooien.’

‘Maar God wil …’

‘God wil dat Zijn volk lijdt en afwacht. Wanneer Hij de tijd rijp acht, zal Hij ons een teken geven. En dat heeft Hij niet gedaan; nu niet en voor de andere oorlogen ook niet. Hier gebeuren geen wonderen.’

Hij verhief zijn stem en schreeuwde: ‘Al dat oproer leidt tot slachtingen. Vrouwen en kinderen worden vermoord, akkers en dorpen platgebrand. En de helden uit de bergen worden gekruisigd.’

Die laatste woorden spuugde hij uit met een van minachting druipende stem. Toen ze verder liepen, zweeg de zoon en Maria durfde te voorschijn te komen uit het bosje waar ze had zitten luisteren. Snel rende ze naar haar moeder, die juist de olielamp had aangestoken.

‘Moeder, wordt het oorlog?’

‘Waar heb je dat gehoord?’

‘Is vader een krijger die oefent in de bergen?’

Haar moeder had haar nog nooit geslagen, maar nu sloeg ze Maria hard in het gezicht.

‘Maria, dat is gevaarlijke praat. Nooit, nooit mag je daarover praten, tegen helemaal niemand.’

Maria wreef over haar wang. De tranen sprongen in haar ogen en haar moeder kwam weer tot zichzelf.

‘Laten we voor de vrede bidden. Maar eerst moet je me op Gods heilige schrift beloven dat je nooit meer zulke woorden in de mond neemt.’

Huilend beloofde het kind het. Maar tijdens het gebed zat ze stilletjes achter haar dichtgeknepen ogen te denken dat het waar moest zijn wat Abiatar tegen zijn zoon had gezegd: vrouwen en kinderen worden vermoord, akkers en dorpen platgebrand. En de helden uit de bergen worden gekruisigd.

Waarom zou haar moeder anders zo vertwijfeld bidden?

De volgende dag was de oudste zoon van Abiatar verdwenen en het kind kon de angst van de gezichten van de mensen aflezen. Maar ze zwegen alsof het gevaarlijk was om over het gevaar te praten. Stilte nestelde zich in het dorp en in de schaduw daarvan groeiden de wrok en het wantrouwen. De mensen groetten elkaar nog wel, maar bleven niet langer staan om een paar woorden te wisselen.

Haar moeder was altijd eenzaam geweest, maar nu werd de vrouw van Barak uit de gemeenschap verstoten.

Op een dag kwam het meisje de oude herder tegen. Het was een man van weinig woorden, die zelden zijn mond opendeed. Hij dreef zijn schapen langs die van haar, wierp een blik op het kind en zei: ‘Ja, ja. Het is eerder gebeurd en het zal opnieuw gebeuren.’

Nieuwtjes bereikten in het geheim het dorp. Sommige daarvan werden meegebracht door de herders die in de bergen andere herders waren tegengekomen. Maar de meeste berichten bereikten hen per boot, via vreemdelingen die met vissersboten over het meer waren gevlucht. Sommigen spraken over overwinningen, succesvolle hinderlagen. Maar hun woorden waren vaag en hun ogen stonden niet hoopvol. Anderen vertelden over grote veldslagen en duizenden gekruisigde joden.

De zwijgzame herder keerde terug uit de bergen en zei dat de Romeinse generaal Varius, de gouverneur van Syrië, op weg was met twee legioenen. Het ene leger trok rond het meer en viel uit het zuiden aan, terwijl het andere de weg over de bergen in het noorden koos.

‘Wij worden tussen twee muren verpletterd’, zei de herder.

Maria luisterde zonder het te begrijpen.

Een paar dagen later, toen ze naar de oever van het meer werd gestuurd om vis te kopen, schreeuwde een oude visser tegen haar dat ze moest weggaan; ze maakte de vangst onrein, schreeuwde hij. Ze kwam thuis met het geld stevig samengeknepen in haar handje en helemaal verstijfd van schrik.

‘Ik heb hun vis onrein gemaakt.’

Haar moeder zweeg als het graf maar haar oudste broertje, net vijf geworden, schreeuwde dat Maria de familie te schande maakte.

‘Iedereen zegt dat jij onrein bent, een zondig hoerenjong’, schreeuwde hij. Maar toen maakte hun moeder zich los uit haar verstarring. ‘Als Maria een hoerenjong is dan ben ik een hoer’, zei ze. En haar stem klonk bars en haar ogen schoten vuur toen ze de jongen door elkaar schudde en vervolgde: ‘Ben je vergeten hoe God oordeelt over degene die zijn ouders niet eert?’

Maria, die niet wist wat een hoer was, begreep vanaf dat ogenblik dat al het kwaad dat het gezin overkwam, haar fout was. Dat was het moment waarop ze besloot om weg te lopen.

Gedurende de daarop volgende nachten verzamelde ze moed. Ze zou wachten tot de nacht aanbrak wanneer er geen maan was en in het donker naar de nieuwe stad lopen die Herodes Agrippa ter ere van de Romeinse keizer liet bouwen. Herodes noemde die stad Tiberias en de joden noemden hem de Stad der zonde.

Soms moest Maria huilen, maar slechts een klein beetje en alleen als ze aan haar moeder dacht.

En toen kwam eindelijk de nacht zonder maan. Het was moeilijk om in het donker haar voeten goed neer te zetten en ze viel dan ook een paar keer. Ze schaafde haar knieën, maar veegde het bloed af met de mantel die ze om haar schouders had geslagen. Vertwijfeld besefte ze dat ze nog maar een klein stukje op weg was, maar toch al moest pauzeren en de ochtendschemering afwachten. Ze rilde van de kou, maar dat was niet wat haar wakker hield. Nee, dat waren de eigenaardige geluiden die de nacht vervulden.

De engelen van Satan, dacht ze. Dus het is waar dat de aanhangers van Lucifer in de nacht dat de maan rust, brullen in de bergen.

Toen hoorde ze hoefgetrappel op de rotsen, van honderden paarden. En kort daarna het kletterende geluid van zwaarden die op elkaar ketsten, het gebrul van mannen die elkaars helm doorkliefden, commando’s die geroepen werden en overwinningskreten.

Pas toen begreep ze dat de oorlog over hen was gekomen.

Ze moest terug naar huis, naar moeder.

Maria rende zoals ze nog nooit gerend had. In het noorden lichtte de hemel rood op; dat kon de dageraad niet zijn.

Seoforis stond in brand.

Ze kon nu de eerste huizen van Magdala onderscheiden en daar was het donker en rustig. Maar voor de deur van hun eigen huis bleef ze staan, want verwonderd hoorde ze haar vaders stem, kwaad en ruw: ‘Zwijg, vrouw.’

‘Ga weg de bergen in. Ze zitten je achterna en je leidt hen rechtstreeks naar de kinderen en mij. Ga weg!’

‘Ben je vergeten wat er in de Schrift staat over de vrouw die zich keert tegen haar man?’

Hij schreeuwde alsof hij gek geworden was, zo hard dat hij het hoefgetrappel van de paarden van de Romeinse troepen overstemde. Maar Maria hoorde dat toch. Zonder erbij na te denken verdween ze bliksemsnel. Het huis had maar drie gemetselde muren, de vierde werd gevormd door de rots waar het huis tegenaan leunde. In de verste hoek bevond zich een smalle opening tussen de rots en de muur. En een ladder die naar het dak leidde. Ze hees zich halverwege de trap. Ze wist dat de dageraad naderde en dat ze op het dak te zien zou zijn.

Dus bleef ze hier staan, ingeklemd tussen de rotswand en de ladder. Er was een spleet en ze kon in de kamer kijken toen de soldaten de deur insloegen, lachten, haar vader in het gezicht sloegen en vastbonden, met touwen vanaf zijn voeten, over zijn buik, borst en armen.

Hij zag eruit als een grote vis, zo eentje die je bijeenbindt voordat je hem rookt.

‘Aan het kruis met hem.’

Dat zei een Griek die gebroken Aramees sprak.

Toen kregen de soldaten de vrouw en de kleine kinderen in het oog.

‘Laat hen met rust.’

‘Nee, we zullen de joden uitroeien als ongedierte.’

Maria kneep haar ogen stijf dicht toen ze haar moeder en broers de keel doorsneden en daarna had ze nog maar één gedachte: ze wilde sterven.

Maar ze wist niet hoe je dat moest doen. Ze bleef haar ogen dichthouden, totdat ze een brandlucht rook.

Ze hadden het huis in brand gestoken.

Zonder erbij na te denken en zonder het eigenlijk te willen vluchtte Maria weg, de berg op, waar ze het oude geitenpad vond. En ze bleef rennen.