Marianne Fredriksson

Het boek Eva

Uit het Zweeds vertaald door Anna Ruighaver

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Evas bok, verschenen bij Wahlström & Widstrand, Stockholm

Oorspronkelijke tekst © Marianne Fredriksson, 1980

Published by agreement with Nordin Agency, Sweden

Eerste Nederlandstalige uitgave © Anna Ruighaver en De Geus bv, Breda 2003

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © Francis G. Mayer/corbis

isbn 978 90 445 2698 1

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2003

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Ze liep oostwaarts, volgde het lange rotsplateau dat de natuur aan de zuidkant van de berg had uitgesleten. Het was hier niet meer zo steil, maar toch spande ze zich tot het uiterste in, want onbewust wist ze dat het uitputten van haar lichaam haar bevrijdde van het nadenken.

Het was midden op de dag. De zon stond hoog aan de hemel en steeds weer moest ze het zweet uit haar ogen vegen om in elk geval te kunnen zien waar ze haar voeten neerzette. Het klauteren, het bewaren van haar evenwicht, de hitte – het was voldoende voor dit moment.

Ze was bijna bij de top. Daar zou ze uitrusten en het uitzicht over het dal, de rivier en het schitterende boslandschap aan de oostkant op zich in laten werken. Vanaf dat punt zou ze nog twee dagreizen te gaan hebben.

Ze was op weg naar een wereld die ze langgeleden verlaten had. Ze dacht dat ze daar antwoord op een aantal vragen zou krijgen.

Daarna zou ze terugkeren naar haar man, die op haar wachtte bij de grot, en naar de jongen met zijn vlammende ogen.

De wind werd kouder. Ze naderde de top. Nog steeds stond ze zichzelf niet toe te stoppen en om zich heen te kijken, om op adem te komen, de leren waterzak tevoorschijn te halen en haar droge mond en keel te verfrissen. Misschien dacht ze dat het water in de zak vies en warm geworden was en hoopte ze dat het kolkende water van de kleine waterval nog ijskoud zou zijn, al was het al laat in de zomer. O, als ze dacht aan die waterval, hoe zij en haar man er naakt en uitgelaten in rondgesprongen hadden, hoe hun huid, haar, mond en maag dat levenbrengende, vrolijke, sprankelende water hadden opgezogen! Dat was in die eerste lente geweest, toen alles nog nieuw was en nog een naam moest krijgen. Nu was het laat in de zomer.

Onbewust spitste ze haar oren om het bruisen van de waterval te kunnen horen, maar ze hoorde iets anders.

Er klonk zacht geritsel in de varens tegen de rotswand; een droog, verstolen geritsel.

Geconcentreerd bleef ze staan, klaar om te handelen, waakzaam – de kronkelende gedaante van haar doodsvijand was vaag tussen het groen zichtbaar. Haar wandelstok werd één met haar arm, deze keer zou hij haar niet ontkomen.

Hij wachtte af.

Zij wachtte af.

Geduld had ze genoeg, en het kostte haar zelden moeite om scherp te blijven. Ze had trouwens tijd nodig om na te denken. Het zag er deze keer slecht voor hem uit, want het groepje varens op het rotsplateau besloeg nauwelijks meer dan een meter, en daarboven verhief zich de gele klip als een loodrechte wand zonder schaduw. Daar zou haar stok het gemakkelijk hebben. De slang kon zich tussen de keien werpen die voor hen lagen. Dat was zijn enige kans, want verder lag het pad er in de brandende zon leeg en verlaten bij.

Ze wachtte af, ze had veel geduld, maar die welkome woede bleef altijd maar kort. Toen haar gedachten begonnen te malen, haalde ze diep adem, hield die vast en probeerde zo de kokende woede vast te houden, maar ze moest het opgeven en uitademen. En ja hoor, meteen kwamen de gedachten weer terug. Ze verslonden de woede, zoals ze van tevoren geweten had.

Arme jongen, zei ze in gedachten tegen de slang. Wat heb je me eigenlijk aangedaan? Dat het jouw schuld zou zijn is maar een fabeltje. Dat heeft de man verzonnen.

Over schuld gesproken, is het eigenlijk wel fout geweest?

Ik zou eerst op die vraag antwoord moeten hebben voor ik je zou kunnen doden.

De slang voelde haar aarzeling als een siddering in de hitte van de middag. Hij zag zijn kans schoon en glipte weg tussen de stenen, precies zoals ze verwacht had.

Zou ze anders in staat geweest zijn hem te doden?

….

De woede had haar kracht geschonken, dat voelde ze toen ze haar tocht naar de top voortzette. Het was niet ver meer, en plotseling hoorde ze de waterval. Haar hart maakte een sprongetje van blijdschap. De laatste dertig meter rende ze bijna en opeens stond ze midden in het klaterende water. Ze liet zich langzaam afkoelen en spoelde al het vuil van zich af tot ze door en door nat was.

Ze leste haar dorst, maakte haar haar los en daarna maakte ze het nat. Na een tijdje trok ze haar natte kleren uit, waste ze zorgvuldig en legde ze over een rots. Pas toen ze naakt in het zonlicht stond, keek ze voor het eerst naar de wereld om zich heen.

Even vergat ze alles; het enige wat ze voelde was hoe ze jarenlang naar dit moment verlangd had.

Ongelooflijk, alles was nog precies zoals ze het zich herinnerde! In de duizelingwekkende diepte beneden haar sleet de rivier haar glinsterende spoor in flauwe bochten door het vlakke landschap. Naar het noordoosten strekte het gebergte zich uit en liep het steeds steiler omhoog. Het rotsplateau liep verder door die kant op, en zonder dat ze er ooit geweest was, wist ze dat het rotsplateau naar de loodrechte poorten van het gebergte leidde, waar eenieder die aanklopte werd binnengelaten, om de weg naar buiten nooit meer terug te vinden. Daar ergens ontsprong de rivier vanuit zwarte meren en woeste watervallen.

Beneden in het dal liepen dieren te grazen. Vanaf haar hoge plek waren ze zo klein als vliegen. Het grasland was minder groen dan ze zich herinnerde. Dat kwam natuurlijk door de droogte van deze nazomer. Het sterke zonlicht schiep sidderende luchtspiegelingen aan de horizon, aan de overkant van de rivier, waar je de enorme bossen in het oosten vaag kon onderscheiden.

Als je tenminste weet dat ze er zijn, dacht ze.

Zij wist dat, want ze was er geboren, opgegroeid onder de grote loofbomen vol glanzende vruchten.

Ze liet zich meevoeren door haar herinneringen. Daar lag haar geboorteland, nu heel dichtbij. Herinneringen waren het trouwens niet; het was eerder een woordeloos, spottend spel van gevoelens.

Waarom had ze geen echte herinneringen? Waarom zag ze geen beelden van ouders, vrienden, gebeurtenissen, plaatsen, ontmoetingen, teleurstellingen, genoegens? Zou dat komen doordat ze nooit een naam hadden gekregen? vroeg ze zich af. Waren er geen herinneringen als er geen woorden waren? Wat was er dan, buiten woorden?

Er moest toch íéts zijn?

Niet buiten woorden, maar erachter, aan de andere kant ervan.

Ze ging nu terug naar haar geboorteland om dat uit te vinden.

….

Hier op de hoogvlakte waren wel echte herinneringen aanwezig: zij en haar man en hun geflirt onder de waterval. Ze liep naar de groene helling achter de waterval. Vanaf daar was het uitzicht minder mooi, maar het gras was er nog net zo zacht als ze het zich herinnerde. Hier had ze gerend met hem achter zich aan, hier had ze zich laten vallen, had hij zich op haar gestort en had ze, op handen en knieën gezeten, gevoeld hoe zijn geslacht bij haar binnen was gedrongen, barstensvol kracht, haar vervullend van lust, méér, méér.

Hier had ze hem ook – gedreven door het verlangen om zijn gezicht te zien – overgehaald variatie in het spel aan te brengen. In de schemering hadden hun ogen elkaar ontmoet en de zoetheid in haar lendenen had zich door haar hele lijf verspreid, ogen, tong, mond, huid, haar – alles had eraan deelgenomen.

‘Jij’, had hij gezegd en eindelijk had zijn stem het woord kunnen vormen dat zijn ogen al zo lang hadden verraden.

‘Jij’, had hij gezegd en hij had haar borsten gestreeld, haar hals, haar schoot.

Hier hadden ze elkaar aangekeken.

Jij. Ik.

Hij had zulke mooie ogen, dacht ze, bruin, met een speelse schittering erin, nieuwsgierig, onderzoekend, een beetje angstig.

Hij hééft zulke mooie ogen, corrigeerde ze zichzelf, bruin, nog steeds warm, maar ook nog steeds angstig, en op dit moment heel verdrietig.

‘Je komt toch wel terug?’ had hij gevraagd. ‘Pas je goed op jezelf? Ze hebben ons tenslotte destijds weggejaagd, weet je nog?’

Ja, ze herinnerde zich geen beelden, maar wel hoe dat gevoeld had. Ze verwachtte inderdaad geen hartelijke ontvangst en beloofde op haar hoede te zullen zijn.

Wie zou haar overigens moeten verwelkomen? Ze kon zich toch geen gezicht, naam of stem herinneren?

….

‘Vertrouw me’, had ze gezegd. ‘Ik red me wel, ik kom terug, en dan zullen we meer weten.’

Ze had zich omgedraaid en bij de eerste bocht gezwaaid. Hij had haar staan nakijken en er moe, verlaten en angstig uitgezien.

Ze had haar hand opgeheven gehouden, de handpalm naar hem toegekeerd. Vertrouw me!

De jongen was op het land bij de dieren geweest. Ze had geen afscheid van hem genomen.

‘Niet aan hem denken nu’, zei ze hardop. ‘Zet hem uit je hoofd. Verstoor niet dit moment waar je al zo lang van gedroomd hebt: om bij de waterval met de weide te zijn.’

De zon begon in het westen te dalen. Ze had het koud, maar genoot daar ook wel een beetje van. Haar lange hemd en rok waren inmiddels droog geworden in de wind en roken fris toen ze ze aantrok.

Nadat ze zich had aangekleed, opende ze haar tas met eten. Ze moest bijna lachen om haar leren waterzak met lauw water, goot het over het roze kaasjeskruid in een spleet van de rots en vulde hem weer met fris, ijskoud water. Het schapenvlees was zout en het brood was al uitgedroogd, dus had ze vocht nodig. Haar appels waren zoals gewoonlijk klein, rood en van een wrange, bittere zoetheid, waar ze erg van hield.

Ze wist dat ze besluiten moest of ze een slaapplaats voor de nacht klaar zou maken of dat ze verder zou reizen, maar ook daar wilde ze nu niet aan denken.

Straks, zei ze tegen zichzelf, straks, als ik gegeten heb.

….

Na het eten rekte ze zich uit, ging op het rotsplateau liggen en liet zich verwarmen door de zon. Ze dommelde even weg – maar tijdens het dommelen zag ze de beelden weer. De ogen van de jongen, de armen van de andere jongen om zijn hals …

Nee.

Ze ging rechtop zitten; daar waren die beelden waar ze niet aan mocht denken weer. Het kon aan de appel liggen, waarvan de bittere nasmaak nog op haar tong lag, of aan de rozemarijn die aan haar voeten geurde; rozemarijn versterkt het geheugen …

Ze dwong zichzelf haar ogen op de horizon te richten en haar gedachten op vandaag te concentreren, op het nu. Het lukte. Als ze vannacht op het rotsplateau zou blijven, zou ze goed kunnen slapen, want het risico dat er hierboven roofdieren waren, was klein en ze had zicht naar alle kanten.

Het zou wel koud worden, maar ze had een dikke, dubbelgeweven deken in haar ransel, dus zou de kou geen probleem zijn.

Maar er zouden wel uren verloren gaan waarin ze had kunnen lopen. De zon stond immers nog aan de hemel en ze zou de afdaling zeker nog kunnen maken voor het donker viel. Aan de andere kant zou het op de laagvlakte moeilijk worden om een beschutte en veilige plek voor de nacht te vinden, en er waren ongetwijfeld katachtigen en slangen. In het daglicht was ze niet bang voor ze, maar in het donker waren ze in het voordeel.

Ze kon goed zien in het donker, haar reukzin was verfijnd, maar niet zo goed als die van de roofdieren. Tegen hen had ze slechts een paar wapens: haar heldere geest en haar vermogen om snelle beslissingen te nemen. En haar ervaring, waardoor ze wist dat roofdieren ’s nachts jagen.

Ze keek weer naar de rivier en schatte de afstanden tussen de verschillende boomgroepen op de laagvlakte. De zwijgende bomen waren haar bondgenoten en zouden haar bescherming bieden, dat wist ze, maar tussen de stukken bos was het behoorlijk open met her en der afstanden van een uur lopen.

Nee, ze zou vannacht op het rotsplateau blijven slapen, omringd door goede herinneringen, gewiegd door de wind, in slaap gezongen door het geruis van de waterval.

Het gras achter de waterval was zacht en uitnodigend. Daar hadden ze langgeleden hun liefdesnachten doorgebracht. Maar toen waren ze met z’n tweeën geweest; nu was ze alleen en ze herinnerde zich de confrontatie met de slang in de groene varens op de oplopende helling. Ze koos voor het rotsplateau, legde haar deken op de gladde rotsgrond en begon er kleine steentjes en grind omheen te leggen.

Geen slang zou kunnen passeren zonder dat de steentjes van hun plaats zouden rollen en haar zouden wekken.

De rustgevende plek, haar vermoeidheid, het geruis van het water – alles droeg ertoe bij dat ze snel in slaap viel. Het donker omsloot haar en wiste alle gedachten uit.

Ze sliep, een droomloze slaap.

2

De afdaling was lastiger dan ze had verwacht en de berg was steiler dan ze zich herinnerde. Op haar rug bonkte haar ransel. Soms moest ze springen, af en toe moest ze zelfs achterstevoren op handen en voeten naar beneden klimmen. Het vergde al haar aandacht, heerlijk!

Een doornstruik haalde de huid aan de bovenkant van haar hand open. Ze vond niet dat het pijn deed, likte de wond dus alleen maar schoon en ging verder. Na een tijdje merkte ze echter dat ze behoorlijk bloedde en moest ze stoppen om te zoeken naar geneeskrachtige planten om daar een verband van aan te leggen.

De eerste zonnestralen kwamen net langs de zuidkant van de helling tevoorschijn. Tot dan had ze het licht van de zon alleen maar achter het gebergte in het oosten zien stralen. Ze was die ochtend vroeg wakker geworden, had snel en besluitvaardig haar spullen gepakt, gesterkt door de slaap en de rust die de plek op het rotsplateau haar gebracht had. Ze wilde opschieten omdat ze vond dat ze de verloren uren van de vorige dag moest inhalen.

Er was hier grote weegbree genoeg. Ze maakte er een verband van en bond het behendig met lange, taaie grasstengels vast. Daarna keek ze uit over het gebied. Een stukje verderop zag ze een wildpad. Dat moest het pad zijn waar ze eens overheen gekomen waren. Mooi. Ze klauterde een eind schuin naar beneden om bij het pad te komen. Daarna kwam ze gemakkelijker vooruit.

Halverwege de afdaling volgde er weer een rotsplateau, met lage bomen, gras en een bron – ja, hier herkende ze het. Dit was de plek waarop ze voor het eerst schuw en onzeker over de woorden hadden gesproken.

Over hoe de woorden bij hen gekomen waren.

Het was begonnen met een bloem, herinnerde ze zich. In dat voorjaar was de grond op deze plek met kleine, witte bloemetjes bezaaid geweest, die een fijne geur van ontluikend groen, van aarde en water hadden verspreid. Ze had zich niet kunnen heugen eerder een bloem gezien te hebben, al moesten het er in het verleden toch duizenden geweest zijn. Zou het soms door de grote hoeveelheid zijn gekomen dat zij – en ook hij – ze toen voor het eerst opmerkten?

‘Wat een mooie bloemen’, had ze gezegd en ze had iets volkomen nieuws gedaan: ze had er een paar geplukt, alleen maar omdat het leuk was om te doen, alleen maar om te kijken en te ruiken.

‘Hoe weet je dat dat een bloem is?’ had hij gevraagd, hij had om haar moeten lachen.

Ze herinnerde zich niet wat haar antwoord geweest was, alleen dat hier hun eerste gesprek was ontstaan, met zinnen die zich aaneenregen met andere zinnen, met vragen en antwoorden.

Ze hadden er veel plezier in gehad.

Maar ze had in die tijd nog niet over zo veel woorden beschikt dat ze zijn eerste vraag gemakkelijk had kunnen beantwoorden, hoe ze wist dat een bloem een bloem was. Had ze destijds het antwoord trouwens geweten?

Zou ze vandaag de dag eigenlijk de woorden kunnen vinden om hem duidelijk te maken dat er een vertrouwelijke band bestond tussen haar en alles wat er op de bodem groeide? Dat ze bevriend was met de kruiden, en dat die hun geheimen aan haar prijsgaven? Dat ze altijd van ze doorkreeg welke wortels goed en voedzaam waren, welke bladknoppen kracht gaven en welke zaden verlichting van pijn gaven en ziekten genazen?

De woorden waren een gevolg van die vertrouwelijke band, want iemand met wie je je verbonden voelt, vertel je als vanzelfsprekend je naam. En met het weten van de namen groeide de kennis, de kennis des onderscheids, het inzicht. Zoveel planten als ze had leren kennen sinds ze ontdekt had dat ze deze gave bezat!

Zo is het immers met woorden, dacht ze, ze maken dat de wereld meer inhoud krijgt. Voor er woorden waren, waren het gewoon allemaal ‘planten’ voor me, nu zie ik kleuren, soorten, verschillen, indrukken, eigenschappen, patronen, mogelijkheden.

Woorden gaven ook zekerheid, had ze vaak gedacht. In plaats van dat de angst haar naar de keel greep als de hemel oplichtte, kon ze zeggen: Het is onweer. Het zal voorbijtrekken, net als het onweer van vorige zomer. Ze kon zelfs voorspellingen doen: Met deze hitte moet er wel onweer komen. We zullen een schuilplaats moeten zoeken.

Haar man beleefde dit allemaal heel anders, ook al haalde hij wel zijn voordeel uit haar manier van denken. Hij had geen band met de aarde, met het zichtbare, het tastbare, maar voor hem was er zijn verbintenis met de hemel, met een kracht die zich daarin bevond en die hij God noemde. Ze had dat nooit begrepen en was er ook nooit echt in geïnteresseerd geweest. Ze had er nooit de tijd voor gehad, zei ze tegen zichzelf. Ze had immers voor de kinderen moeten zorgen: dat ze voedsel hadden, dat ze overleefden, dat ze kleding hadden, en …

De laatste tijd had ze wel eens vluchtig gedacht dat dat met de hemel en God misschien toch ook wel nut had. Op deze open plek kwam die gedachte weer bij haar op. Alles wat ze een naam gegeven had, wat ze uitgedacht, voorspeld en gepland had, was namelijk toch niet voldoende gebleken.

De jongen was immers gestorven …

De jongen was vermoord …

De andere was overgebleven, de jongen met de vlammende ogen, die ze nooit had begrepen. De jongen die ook haar zoon was, maar die al vanaf zijn geboorte een vreemdeling voor haar was geweest.

Bij die gedachte voelde ze een pijn die nog heviger was dan het verdriet om de dode. Ze durfde daar niet verder bij stil te staan, dat gevoel onder ogen te zien of een poging te doen het te bevatten. Niet nu. Pas als ze zichzelf weer had teruggevonden.

Ze geloofde dat het met pijn misschien net zo was als met onweer; als je er een naam aan had kunnen geven, had je haar overwonnen.

Haar man had ook moeite gehad met de jongen met zijn harde ogen, verontschuldigde ze zich. Zijn god had hem daarbij niet geholpen. Maar hij had tenminste geprobeerd contact met hem te krijgen, hij had meer begrepen, meer gezien. Ze dacht aan de onhandige vriendelijkheid van haar man, aan zijn pogingen om het recht van de jongen als eerstgeborene te benadrukken. Ze herinnerde zich voorzichtige gesprekken, en de tochten van vader en zoon naar het meer waar ze samen vlotten hadden gebouwd.

Hoe had de jongen op hem gereageerd? Ze wist het niet. Ze had zich er niet genoeg voor geïnteresseerd.

‘God, als u bestaat,’ sprak ze rechtstreeks tegen de hemel, ‘leg me dan uit hoe een moeder een zoon kan baren voor wie ze vanaf het allereerste moment bang is.’

Er kwam geen antwoord, maar dat had ze ook niet verwacht. Het was tijd om haar tocht naar de laagvlakte voort te zetten.

….

De vlakte was een peulenschil, zo gemakkelijk kwam ze erop vooruit. Halverwege stuitte ze op een plek met wat bomen en een bron met koel water. Ze leste haar dorst, waste zich en bleef met haar voeten in het water zitten terwijl ze wat at. Ze had gedroogde salomonszegel bij zich. Hier stond verse salomonszegel, maar ze had niet de puf om de lange uitlopers te volgen en ze uit te graven.

Ik ben moe, dacht ze, ik moet een middagdutje doen.

….

Het schemerde toen ze de rivier naderde. Ze liep in de richting van de bomen die bij de smalste bocht van de rivier stonden; ze wist de juiste richting door de kaart in haar hoofd. Het gaf haar een tevreden gevoel dat het allemaal zo klopte. Ze was altijd helder van geest geweest.

En dat komt een mens in het leven meestal verdraaid goed van pas, dacht ze.

Maar aan de reuzen, die enorme beesten die tegen de avond altijd bij de rivier kwamen om te drinken, had ze niet gedacht. Toen ze gedreun op de grond hoorde, voelde ze eerst een steek van schrik door zich heen gaan. Was dit een soort aardbeving?

Toen doemden ze als geweldige silhouetten tegen de avondhemel op en voelde ze dat haar hart oversloeg en luid begon te bonzen. Een paar seconden ervoer ze een oerangst, maar toen begonnen haar hersenen weer te werken.

O ja, ze wist weer wat dat waren: dat waren die reuzen waarvoor haar volk zich sidderend van angst op de grond geworpen had. Ze had geen naam voor de dieren, maar ze had wel een helder beeld van ze in haar hoofd, en ze wist dat ze geen mens kwaad deden.

Ik herinner het me weer, dacht ze.

Toen zei haar verstand haar dat de dieren wél vlak voor haar waren. Ze besloot om heel zacht, zonder een takje te breken, in westelijke richting in een boog om ze heen te trekken en de begroeide plek aan de rivier van de andere kant te naderen.

Haar hart klopte nu weer gewoon en in haar opluchting voelde ze hoe moe ze was. Bij de begroeiing moest ze een plek voor de nacht zien te vinden. Ze zou boven in een boom een slaapplaats maken. Het zou ongemakkelijk liggen, maar het was wel het veiligste.

Geruisloos als een roofdier in de nacht naderde ze de plek. Eenmaal aangekomen veranderde ze de zwaarte van haar pas – in plaats van zacht te sluipen, begon ze met haar voeten op de grond te stampen. Als er slangen tussen de struiken of het gras zouden zitten, zou dat voldoende zijn om ze op een afstand te houden. Ze liep naar de grootste boom, die het dichtst bij de rivier stond. Het was nu bijna helemaal donker. Ze was tevreden, want ze had het stuk ingehaald dat ze met de lange nacht op het rotsplateau verloren had.

Haar tijdschema klopte nu weer – eerst twee dagreizen om bij de rivier te komen, en dan vanaf de overkant nog één dagreis te gaan.

De boom was oud, had veel takken, een grote kroon en een ruwe stam. Ze legde haar beide handen tegen de stam, drukte haar voorhoofd tegen de schors en stelde haar vraag.

Ja, het was een goede boom, ze was welkom. Hij zou haar beschermen zo goed als hij kon. Ze moest een aanloopje nemen om de onderste tak te kunnen grijpen, maar daarna ging het klimmen als in een dans; haar lichaam wist nog hoe je van tak tot tak moest slingeren en hoe je heen en weer moest schommelen om vaart te maken als je nog een paar takken verder omhoog wilde komen.

Ze was bijna bij de top toen ze bij een brede vertakking kwam die vlak genoeg was om er een slaapplaats te maken. Uit haar ransel haalde ze haar deken tevoorschijn, bond die met het touw om zich heen en knoopte het andere eind van het touw rond het dikste deel van de vertakking. Als ze tegen haar verwachting in zo diep zou slapen dat ze naar beneden viel, zou het touw haar tegenhouden.

Maar dat gebeurde vast niet, dacht ze, want het zou een zware nacht worden, met maar weinig uren slaap en veel onderbrekingen. Het was tenslotte alweer lang geleden dat ze voor het laatst in een boom had geslapen. Haar lijf was inmiddels aan een ander comfort gewend.

Bovendien was ze bang voor het katachtige roofdier dat zelf ook niet zo slecht in klimmen was. Pech dat ze een wond aan haar hand had, dacht ze. De geur van bloed kon hem naar haar toe leiden.

Ze pakte haar vuursteen en wat flinterdunne houten stokjes uit haar ransel. Mocht hij komen rondzwerven, dan was het zaak zo snel mogelijk een stokje aan te steken en dat tussen de takken door naar beneden te gooien. Vuur meed hij als de pest, dus zou dat zeker helpen.

Morgen zou ze een klein vlot bouwen om haar ransel en kleding op te leggen en daarmee zou ze de rivier oversteken. Tot dat punt had ze alles tot in detail uitgedacht.

Maar daarna.

Tja, verder reikten haar plannen niet. Je kunt je niet voorbereiden op iets waar je niets over weet. Ze voelde een steek van onrust als ze dacht aan het onbekende land dat nu zo dichtbij was.

Maar ze verdrong haar angst. Wat een onzin om bang te zijn! Juist omdat het onbekend was, moest ze er immers naartoe. De kaart in haar hoofd moest afgemaakt worden, compleet worden.

Dan zal ik met mijn angst afrekenen, zei ze tegen zichzelf. Dat was immers de bedoeling van deze reis. Alleen was ze daar op dit ogenblik, zo helemaal alleen bij de rivier, niet meer zo zeker van. Maar ook de twijfel onderdrukte ze.

‘Morgen,’ zei ze hardop, ‘morgen krijg ik zekerheid.’

Toch gaf dat weinig troost.

Onbekend land.

En plotseling werd ze weer overvallen door hetzelfde duizelingwekkende gevoel als toen haar zoon was gestorven.

….

Ze was nu heel erg moe. En ook hongerig. Het was te donker voor haar om te kunnen zien wat er in haar ransel zat. Haar handen tastten rond, kregen een appel te pakken en aarzelden even. Toen at ze van de wrange, bitterzoete vrucht.

Misschien dacht ze dat het haar geheugen zou helpen, dat de appel ervoor zou zorgen dat ze zich de beelden van het land van haar jeugd weer zou herinneren nu ze zo dichtbij was.

Ze zou toch niet al te veel slaap krijgen, zei ze tegen zichzelf. Maar voor ze het laatste stukje appel op had, was ze al ingedommeld.

Ze sliep echter niet helemaal; ze bevond zich in het grensgebied van de lichte slaap. De herinneringen kwamen inderdaad terug, maar het waren niet de beelden waarop ze gehoopt had. Het waren de nare beelden van thuis; het gehavende lichaam van haar kleine jongen, de ogen van de grote jongen vervuld van angst.

Laat het ook maar komen, dacht ze. Ik moet er toch doorheen.

3

Het was begonnen als een heel gewone dag. De zon had boven de velden waar de dieren graasden aan een strakblauwe hemel gestaan. De jongens waren zoals gewoonlijk na het ontbijt naar het land gegaan, de oudste naar de akker met graan en groenten, de jongste naar de stal om water te verversen, zout neer te leggen, en schoon te maken.

‘Het vlees is op’, had ze tegen haar man gezegd en die had geknikt. Ze wisten beiden dat hij het moeilijk vond om dieren te slachten en dat hij het daarom zo lang mogelijk uitstelde. Dat was altijd al zo geweest en ze drong nooit aan, want ze wilde hem niet onder druk zetten.

‘God zal het bepalen’, had hij geantwoord en ze had een beetje geglimlacht, zoals altijd wanneer hij het besluit bij God legde.

Even later hoorde ze hoe haar man in de tuin, waar hij onder de grootste appelboom een altaar had opgericht, een gesprek had met de Hemelse Heer. Die bomen waren hun trots, het enige wat ze meegenomen hadden uit het land van hun jeugd. Toen waren het natuurlijk nog geen bomen geweest. Ze kon zich nog goed de dag herinneren waarop ze had begrepen dat de kleine scheuten die opkwamen uit de afvalberg achter de grot van de laatste verrotte appels kwamen, die ze met spijt had moeten weggooien nadat ze ze tot lang in de herfst had bewaard.

De appels uit het land van onze jeugd krijgen hier bij ons kinderen, had ze gedacht en duizelend van vreugde had ze ze aan haar man laten zien. Hij had zijn god gedankt, zij had de kleine scheuten weggehaald en met de grootste voorzichtigheid in een van hun allereerste aardewerken potten geplant.

Het waren er vier geweest. Allemaal hadden ze het gered, op één na. Toen de lente echt begon door te zetten, konden ze geplant worden in de tuin die ze hadden ontgonnen en waar zij was begonnen met het kweken van heilzame kruiden en eetbare wortels.

Een van de scheuten was bijzonder krachtig geweest, was als een speer uit de grond geschoten en had zo’n prachtig bladerdek gekregen dat de vogels en bijen jubelden. Ze dacht aan de eerste keer dat de boom in bloei had gestaan, aan het gezoem van de hommels, aan de eerste bitterzoete vruchten rond de herfst.

Het waren zulke vredige herinneringen dat ze nu echt diep in slaap viel.

….

Ze werd wakker doordat de boom waarschuwend met zijn takken schudde. Haar maag kromp ineen, haar handen begonnen te tintelen.

Beweeg je niet, dacht ze, terwijl ze oneindig langzaam haar hoofd omdraaide en de enorme kat beneden haar in de gaten kreeg die snuffelend langs de stam van de boom wreef. Hij was waakzaam en duidelijk op jacht.

Duivels beest, dacht ze en ze keek recht in zijn oplichtende spleetogen. Ze kneep haar eigen ogen half dicht, ook al wist ze dat die niet oplichtten in het donker. Langzaam en geluidloos bereikten haar handen de stokjes, de vuursteen en het vuurslag. Er zou een knalletje te horen zijn als ze vuur sloeg. Zou het beest meteen op haar afspringen als hij dat geluid hoorde? Wat als ze miste, als de licht ontvlambare tonderzwam niet droog genoeg zou zijn of als het stokje niet wilde branden?

Rustig, dacht ze, het lukt je altijd om bij het eerste vonkje vuur te maken. Waarom zou het je dan nu niet lukken?

Het volgende ogenblik begon het aanmaakstokje als een bliksemschicht in haar handen te branden en razendsnel liet ze het recht naar beneden in de richting van de groene ogen vallen. De kat brulde van schrik en razernij. Dat stelde haar tevreden.

Zo, die zit.

Het rook naar brand, en even was ze bang dat de grond vlam zou vatten en ze naar beneden zou moeten klimmen om het vuur te doven, maar het ging al snel vanzelf uit in het dauwnatte gras.

Ze dankte de boom dat hij haar gewekt had. Ze aaide de vuursteen en stuurde in gedachten voor de duizendste keer een groet naar die bijzondere mensen van het herdersvolk, die zij en haar familie eens op een winterdag beschutting hadden geboden tijdens een onweersbui en geholpen hadden bij een slangenbeet, waarna de herders hun als dank de vuursteen hadden geschonken.

….

Toen ze weer indommelde, kwamen de herinneringen terug, maar deze keer zouden ze haar bij de les houden en uitstapjes naar een appelgaard of andere luchtige zaken niet toestaan.

Het was dus op die morgen geweest toen ze hem met God had horen praten. De stem die ze hoorde als hij aan het bidden was, herinnerde haar altijd aan die van iemand anders, iemand die ze gekend had, maar ze wist niet meer wie.

Later was hij naar haar toe gekomen. Plechtig en resoluut had hij haar meegedeeld dat er een lam geslacht zou worden, dat geofferd zou worden aan de Heer.

Ze was blij geweest; dat betekende vers vlees bij het eten en voor een hele tijd gezouten vlees in de pot. Ze had altijd goed voor de brandoffers gezorgd als haar man de ceremoniën in het veld uitvoerde, maar deze keer zouden de jongens de vuren verzorgen, had hij gezegd. Hij zou ze leren God aan te roepen terwijl de rook naar de hemel steeg.

‘Ze zijn tenslotte al bijna volwassen’, had hij gezegd.

Ze had geknikt, maar hem verzocht er wel op toe te zien dat ze het vlees niet zouden laten verbranden en ze was daarna naar binnen gegaan om op te ruimen. Ze had de deken op de lange banken rond het vuur opgerold, de pot in de opening op het zuiden met verse bladeren gevuld en was begonnen de as uit de haard te schrapen.

Ze was van plan geweest het vuur bij de vuurplaats bij het meer aan te steken om water te verwarmen voor de was, en ook voor als haar man en haar twee zonen straks onder het roet en bebloed van hun arbeid met het vuur en het offerdier terug zouden komen. Als het weer goed bleef, zou ze het vlees buiten gaan koken, had ze zich voorgenomen. Het zag ernaar uit dat het een warme dag zou worden, dus was het maar beter om het lam meteen klaar te maken.

Ze had net het vuur onder de grote pot bij het meer aangemaakt toen ze hen over de velden aan zag komen lopen, haar man voorop met het bloederige offerdier in zijn armen. Wat leek het lam groot, en waarom waren ze maar met z’n tweeën? was er nog door haar heen gegaan.

Van het moment daarop herinnerde ze zich geen gedachten, alleen hoe langzaam en meedogenloos tot haar was doorgedrongen dat het bloederige schepsel dat haar man daar droeg niet het lam was, maar haar zoon …

Iemand begon te schreeuwen – een oerschreeuw van pijn en afgrijzen. Pas nu, in deze nacht, besefte ze dat zij degene was geweest die had geschreeuwd. Nooit had ze kunnen vermoeden dat ze zo’n schreeuw in zich had.

Haar man had geprobeerd het uit te leggen, had iets willen zeggen, maar er was niets meer tot haar doorgedrongen. Er waren geen tranen gekomen en ze had geen verdriet gevoeld. Ze had dagenlang gezwegen. Ze had niet eens naar het verminkte lichaam gekeken, zelfs niet toen ze de kuil aan het graven waren waarin ze hem uiteindelijk hadden begraven. Haar man had alles alleen moeten doen.

Ze was in zichzelf gekeerd geraakt, verstard als een houten beeld.

Onbereikbaar.

Er was maar één gedachte door haar heen gegaan: hij is dood, terwijl ik nog leef, met de zekerheid dat gebeurd is wat niet kon gebeuren.

Alles was voor niets geweest.

Dag en nacht had ze haar man buiten onder de appelbomen met zijn god horen praten. Af en toe had ze een paar woorden uit het gesprek opgevangen. Op die manier was ze er ook achter gekomen dat haar oudste zoon zijn jongere broertje had doodgeslagen.

Maar dat was toen niet echt tot haar doorgedrongen. Het volledige besef van die broedermoord had ze niet aangekund, toen nog niet. Ze had er alleen maar aan kunnen denken dat hij dood was, haar kleine jongen, die groot geworden was en niet kon sterven. Die de reden was geweest waarom ze het leven weer hadden opgepakt.

….

Ze was nu klaarwakker en hoorde elk geluidje in het dichte bladerdek. Ze begon vogels te onderscheiden, die met hun kopjes onder hun vleugels naast haar in de boom zaten te slapen. Dat was een grappig gezicht. Ook nu kon ze niet huilen.

….

Over een uurtje zou de ochtendschemering het landschap voor haar zichtbaar maken. Dan zou ze verdergaan.

Maar een uur tot de schemering kan een jaar lijken voor iemand die besloten heeft terug te gaan in zijn herinneringen.

Ze voelde pijn, alsof er binnen in haar iets was stuk gegaan.

….

Als de tranen kwamen zou dat verlichting geven, verwachtte ze.

Maar ze kon niet meer huilen.

In plaats daarvan voelde ze woede en had ze een heleboel vragen.

De woede had haar de kracht gegeven om deze reis te ondernemen.

….

Het eerste, roze licht kwam op en deed de rivier beneden haar glinsteren. De wind trok door de bladeren van de boom en streek over het gras op de grond. De vogels tilden hun kopjes uit hun vleugels, rilden en schudden hun veren op. Vanaf de top van de boom zond een zwarte lijster een lange triller naar de ochtendschemering.

Opeens viel haar het geluid van het stromende rivierwater op. Had het water die nacht soms gezwegen? Konden de beelden in haar hoofd de rivier tot stilstand hebben gebracht?

De vrouw kwam nu in beweging, kroop te voorschijn vanonder haar deken, pakte haar ransel in en klom naar beneden. Toen ze naar de rivier liep om zich te wassen, kwam de zon op.

Net of hij uit de aarde omhoogkomt, dacht ze, terwijl ze bij de oever neerknielde, haar gezicht, haar haar en haar handen nat maakte en van het water dronk.

Ze at snel en veel, als iemand die weet dat ze kracht en besluitvaardigheid nodig zal hebben.

Aan de boom waarin ze geslapen had, groeiden kleine, groene vruchten. Vaag meende ze zich te herinneren hoe bijzonder sappig en zoet die smaakten, maar ze had niet de rust om ze nu te proeven. Op de terugweg, besloot ze.

….

Het lichte bamboeriet groeide precies op de plek waar ze het had gedacht, langs de steile oever aan de zuidkant van de boom. Met het vuurstenen mes sneed ze heel secuur de lengtes af die ze nodig had. Daarna vlochten haar handen bedreven het riet, en voor de zon helemaal was opgekomen, was het al klaar: een klein, licht en stevig vlot, dat een proefrondje voer op de rivier.

Ze duwde het naar beneden en meteen kwam het weer bovendrijven, net als de kleine bootjes van boomschors waar haar kinderen vroeger mee speelden. Mooi. Nu zou ze een stukje stroomopwaarts lopen, zodat ze precies bij de landtong aan de overkant uitkwam.

Ze volgde de rivier in noordelijke richting. Hoe ver moest ze lopen? Het was zaak zo goed mogelijk te berekenen hoe ver ze zou afdrijven. Plotseling stuitte ze op een kleine rots, merkwaardig, want voorzover ze zich kon herinneren had ze bij daglicht geen rotsen op de vlakte gezien.

Ze beschouwde het maar als een teken, kleedde zich uit, legde haar kleren, deken en ransel op het vlot en waadde door de rivier. Toen het diep begon te worden gaf ze zich rustig aan het water over. Het vlot hield haar drijvend, ze liet zich een stukje met de stroom meevoeren, zette daarna resoluut met een stevige beenslag koers. Het was heerlijk; even liet ze alle controle varen, gaf ze zich helemaal over aan het water en de ochtendkoelte, stopte ze met denken en zich zorgen maken. Het water spoelde de pijn van die nacht weg, de wind verjoeg de nare beelden uit haar hoofd.

De nare herinneringen zijn even weg, dacht ze. Dat zal niet lang duren, dus laat ik er maar van genieten.

Zo was ze; zelfs momenten van geluk benaderde ze rationeel, ze berekende hoeveel tijd ze zorgeloos kon zijn, zoals iemand doet die van mening is dat het leven hard en vol gevaren is.

Aan de overkant van de rivier liet ze zich langzaam naar het ondiepe deel bij de landtong drijven. Ze had al een tijdje het gevoel dat ze bij de bodem kon voor ze ook daadwerkelijk met tegenzin haar voeten op de vlakke zandbodem plaatste. Toen waadde ze naar de oever, liet zich opdrogen in de wind, kleedde zich aan, kamde haar haar, stak het op en pakte haar ransel in.

Het vlot verstopte ze tussen twee boomstammen, voor de terugreis. Daarna begon ze naar het oosten te lopen, in de richting van de opkomende zon.