Marianne Fredriksson

Het boek Kaïn

Uit het Zweeds vertaald door Anna Ruighaver

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Kains bok, verschenen bij Wahlström & Widstrand Stockholm

Oorspronkelijke tekst © Marianne Fredriksson, 1981

Published by agreement with Nordin Agency, Zweden

Eerste Nederlandstalige uitgave © Anna Ruighaver en De Geus bv, Breda 2004

Deze editie © De Geus bv, Breda 2012

Omslagontwerp De Geus bv

Omslagillustratie © Jeffrey Clements/ Corbis/ TCS

isbn 978 90 445 2699 8

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Soms hield hij opeens op met werken om naar zijn handen te kijken en ze grondig te bestuderen. Eens hadden die handen in wilde razernij de keel van zijn broer omvat, tot ze hun werk gedaan hadden. Soms kwam er iets boven. Zijn lange, soepele vingers konden zich nog herinneren hoe het gevoeld had toen het gebeurde. Hij meende dat op deze aarde alleen zij de waarheid over hem wisten.

…

Zelf kon hij het zich niet herinneren, dat was hem nooit gelukt. Hij kon zich de volgorde van de gebeurtenissen op die ene ochtend toen de woede hem overviel niet meer voor de geest halen. Het was allemaal in een flits gegaan, zo snel dat de handelingen niet meer los van elkaar gezien, geanalyseerd of begrepen konden worden.

Soms kwam even de gedachte bij hem op dat de hele gebeurtenis zich buiten de tijd had afgespeeld.

Daarom is het vast zo onwerkelijk, dacht hij dan.

Alsof het nooit gebeurd is.

Zoals zijn moeder bedoelde toen ze zei dat het een ongeluk was geweest. Ze had de daad van hem afgenomen en de schuld bij zichzelf gelegd. Als hij daaraan dacht werd de pijn, die eeuwige pijn, weer heviger. Niet zo hevig dat ze ondraaglijk werd, o nee, Kaïn verdroeg haar. Zelfs aan pijn raak je gewend.

…

Er waren goede dagen, dagen waarop de zon boven de velden scheen en de pijn vanbinnen alleen maar ergens zwak op de achtergrond zeurde. Maar op andere dagen vloog ze hem naar de keel en moest hij zich heel rustig houden.

Om niet tot een uitbarsting te komen.

Het ergst was dat altijd in de lente.

Kaïn liep over de roodgekleurde akker en zag tevreden dat het graan, dat hij een paar dagen eerder gezaaid had, al als dunne sprietjes uit de grond opschoot. Dit was nieuw akkerland. Het was hem gelukt om voor de komst van de winterse buien de bomen te kappen, de overige begroeiing te verbranden en de aarde om te spitten met een houten ploeg, die hij zelf had gemaakt aan de hand van de tekeningen in zijn hoofd van de ploegen die hij eens tijdens een reis naar het zuiden gezien had.

Onbewust wist Kaïn dat werken, net als zijn moeders valeriaan, hielp om de pijn te verzachten, en met een koortsachtige ijver voegde hij daarom steeds weer nieuwe stukken grond aan de oude toe, ontgon hij en breidde hij uit. De afgelopen winter had hij een nieuw verblijf voor de schapen gebouwd, en voor de oogst van de komende zomer zou hij de rietlanden van afwatering hebben voorzien en water vanaf het meer naar de akkers in het oosten hebben geleid.

Het werk en de vruchten van zijn arbeid gaven hem verlichting. Zo waren er nog andere momenten van bevrijding: de volmaakte momenten op deze aarde. De slaap bevrijdde hem bijvoorbeeld, vooral de welverdiende slaap van uitputting na een dag van ploeteren op de akker.

Niemand kon zo hard werken als Kaïn.

Zijn beloning was dat hij dan niet hoefde nadenken.

En er was nog een manier om rust te vinden: in de armen van een ander. De zachte Letha was er altijd voor hem. Als ze de liefde bedreven, matte hij zichzelf af, net als wanneer hij op de akker werkte: nog dieper, nog harder, nog sneller. En dan, na grote inspanning: de bevrijding.

Vroeger, voor Letha bij hem op de berg was komen wonen om haar leven met hem te delen, had hij geleerd om de ochtenden te vrezen. Want op het moment dat hij in het niemandsland tussen slapen en waken verkeerde, voelde hij als hij er niet op bedacht was die wurggreep weer; als hij niet op zijn hoede was bracht zijn droom hem precies op de grens.

De droom die hij zich later nooit meer kon herinneren, maar die overdag als een kleverige pijn aan hem bleef plakken.

Maar nu ontkwam hij daaraan, nu had hij Letha. Iedere ochtend, als hij nog slaapdronken was, nam hij haar in bezit en werd hij midden onder de daad wakker terwijl hij resoluut zijn geslacht bij haar naar binnen stootte.

Soms kermde ze van onbehagen omdat ze zo bruut gewekt werd, soms schaamde hij zich en smeekte hij met zijn ogen om vergiffenis.

Woorden bezat hij niet, hij kon alleen maar handelen; dat was zijn manier om contact te maken. Soms zwom hij bij het eerste ochtendlicht een eindje het meer op dat bij hun nederzetting lag, en plukte een boeket van de lotusbloemen waar ze zo van hield, om dat aan haar te geven.

Als hij dan haar blijdschap zag, dacht hij: ze begrijpt het. Vandaag zal ik de pijn minder voelen.

Op zo’n dag was het zaak niet naar zijn handen te kijken.

…

Op deze ochtend, waarop zon en regen elkaar in hoog tempo afwisselden en er gekwetter van vogels over de velden klonk, liep Kaïn naar de nieuwe kaalslag, die op vijf steenworpen afstand naar het noorden lag. Hij wist dat hij vandaag aan de pijn overgeleverd was, want Letha had die ochtend tijdens de geslachtsgemeenschap geschreeuwd van angst; hij had haar pijn gedaan. Zijn plek in haar schoot werd iedere dag kleiner; het kind pakte haar van hem af.

Er groeide een kind in haar, zijn zoon, had Letha gezegd. Haar vreugde kende geen grenzen, ze zou een zoon baren die haar achting zou geven in het leven.

De achting die haar moeder, die nooit een zoon gekregen had, nooit ten deel gevallen was.

Kaïn kon die gedachtegang begrijpen, maar het gevoel erbij niet. Voor hem was het kind in Letha’s schoot een indringer, erger nog, een herinnering aan iets wat eerder gebeurd was.

Opnieuw zou hij van zijn plaats verstoten worden.

Hij werd nu al verdrongen. Al zijn moeite, zijn geploeter op de akker in het bos, de bloemen … niets zou meer van belang zijn. Een nieuw wezen zou de betekenis van alles wat hij gedaan had tenietdoen, het uit hun bewustzijn wegvagen.

Het zou weer allemaal om een nieuw kind draaien.

Ik haat dat ongeboren kind, dacht Kaïn terwijl hij op de kaalslag zijn bijl in de grootste boom zette.

Maar die gedachte was krachteloos, verzwakt door verdriet.

Het woord haat is te groot voor mij, dacht hij. Ik weet niet eens wat haten is.

…

Op deze dag keek hij tijdens het werk met de bijl vaak naar zijn handen. Hij nam lang de tijd om ze beter te bekijken.

Hij balde zijn vuisten, strekte zijn vingers en bestudeerde ze nauwkeurig.

Hij liet de pijn toe, gaf zich eraan over. Hier was niemand anders en hoefde hij zich niet uit alle macht goed te houden.

En plotseling zaten zijn handen weer om de keel van zijn broer, omklemden die, drukten die dicht – in het witte licht buiten de tijd.

Kaïn wist het weer, en één ding herinnerde hij zich heel duidelijk: op het beslissende moment van de daad had hij bevrijding gevoeld, een totale bevrijding zoals hij die nooit eerder gevoeld had en ook na dat moment nooit meer ervaren had.

Hij was vrij geweest, ver van de pijn, gelukkig zoals tijdens een geweldig orgasme.

Dat gevoel van bevrijding was de hele daaropvolgende week bij hem gebleven, terwijl zijn vader voor zijn ogen in een oude man veranderd was en zijn moeder als een dolle hond had gegild. Die enorme daad was nodig geweest om hen wakker te schudden, eindelijk was Kaïn geboren en had hij hen gedwongen om hem te zien.

Een week lang was hij op die manier levend geweest, was hij voor anderen zichtbaar geweest.

Toch onbereikbaar.

Maar vrij. In vrede met zichzelf.

Werkelijk.

Daarna had het verdriet hem ingehaald. Net als de anderen had hij vertwijfeld zijn kleine broertje Abel gemist, van wie hij altijd gehouden had. En met het verdriet was ook de angst gekomen.

Net als iedereen had hij een ijzige angst gevoeld: wie was hij, dat hij tot zo’n daad in staat was?

…

En zo was Kaïn weer terug bij de nooit aflatende pijn.

Hij zat op de kaalslag, met zijn rug tegen de gevelde boom, en keek naar zijn handen terwijl hij bedacht dat er behalve die angst toch nog iets anders belangrijk en waar was. Het volgende ogenblik wist hij het.

De daad had hem gemaakt tot iemand die werkelijk bestond.

Dit was een inzicht, een moeilijk te begrijpen inzicht. Even vouwde hij zijn handen en bad: God van Adam.

Maar God zweeg, zoals altijd.

Toch kwamen door het gebed uiteindelijk de tranen bij hem los. Kaïn huilde zich in slaap.

…

Toen hij wakker werd, hield hij zijn handen samengeknepen tegen de pijnlijke plek onder zijn hart, alsof er iets tegengehouden moest worden.

Zijn handen en de pijn.

…

Weer op weg naar huis kwamen er nieuwe gedachten bij hem op.

Nu wist hij waarom zijn daad koste wat kost ontkend moest worden, waarom ze nooit plaatsgevonden mocht hebben.

Ze had hem werkelijk gemaakt.

En dat verdroegen ze niet, zij noch hij.

Daarin lag de kern van de pijn in zijn leven.

Dat hij in zijn eigen ogen en in die van anderen nooit werkelijk had bestaan.

Niemand had hem ooit echt gezien, en daarom was hij daar zelf ook nooit toe in staat geweest.

Alleen die ene keer, in een onvoorstelbare daad.

2

Eva zag hem vanuit het bos in het noorden aankomen en zoals bij een eerdere gelegenheid hing er angst om hem heen, een geur van paniek die haar over het pad tegemoet kwam. Maar ze sloot zich af voor dat gevoel en de herinnering aan die gebeurtenis.

Dit was immers haar zoon, haar eerstgeborene, die na een dag van hard werken thuiskwam.

Toen Kaïn bij haar was, reikte ze hem het kind aan, haar dochtertje dat ze een halfjaar geleden gebaard had en dat haar bijna het leven had gekost.

‘Voel eens’, zei ze. ‘Voel eens hoe zwaar ze is geworden.’

Kaïn stond voor haar met het kind in zijn armen. Norea was de enige van Eva’s kinderen die op hem leek: dezelfde donkere ogen en sierlijke haviksneus. Het licht dat van het kind uitging, stuitte op zijn verdriet, sijpelde door de muur van zwijgen en terughoudendheid. Het hielp een beetje, hij glimlachte.

Maar het vlammende vuurteken op Kaïns voorhoofd gloeide toch, het lichtte rood op toen hij het kind teruggaf met de woorden: ‘Nou, ze groeit toch precies goed?’

Daarna ging hij naar Letha in zijn eigen grot en even later hoorde zijn moeder hem beneden in het meer zwemmen.

Eva had het litteken op Kaïns voorhoofd zien gloeien, wat altijd gebeurde als hij zich opwond.

De zwaarmoedigheid heeft hem weer te pakken, dacht ze zoals zo vaak.

Zwaarmoedigheid, dat was een goed woord, dat bracht het verdriet terug tot iets wat los van hem stond. En los van haar. Het was net als de regen in de winter of de droogte in de zomer, iets van buitenaf, waar je geen invloed op had.

Ze stopte het kind in de draagdoek op haar rug en begon het avondeten klaar te maken. Adam en Seth waren op het veld bij de schapen. De schaduwen werden langer en het zonlicht werd geler, maar terwijl ze de sneeuwwitte wortels in plakjes sneed en in de pan legde die boven het vuur hing, voelde ze het knagende dier in de ruimte onder haar hart. En zelfs toen Adam met het kind thuiskwam, haar zoontje dat zo vol levensvreugde was en zo vol vragen en invallen zat dat het al hun aandacht opeiste, gaf het knaagdier het niet op.

Zoals zo vaak dacht ze: Seth bezit de oerkracht. Het is maar goed dat hij zich zo op Adam richt, anders zou ik het niet volhouden.

Zij had namelijk bijna al haar kracht nodig voor het nieuwe kindje.

Net als de vorige keer, dacht ze. Maar die gedachte deed pijn en ze zette haar resoluut van zich af. Toen ze ’s avonds in bed lag, gleed ze onbekommerd de grens van de vergetelheid over.

…

Zoals gewoonlijk werd ze gewekt toen de wereld nog op haar donkerst was. Norea jengelde om eten. Het meisje was bij haar geboorte mager en veel te licht geweest en had bijna dag en nacht om voedsel gevraagd. Inmiddels had ze haar achterstand ingelopen en was ze mollig en stevig geworden, maar Eva kon er niet toe komen om met de nachtvoeding te stoppen, misschien wel vooral omdat ze zo was gaan houden van die stille nachtelijke uren met het gesmak van de baby aan haar borst.

Het is tenslotte zonder enige twijfel mijn laatste, dacht Eva.

Daarna glimlachte ze tegen de baby, en om zichzelf, en genoot ze een moment van de gedachte aan het nieuwe kindje, het kindje van Kaïn, dat in Letha’s schoot groeide.

O, wat verheugde ze zich op dat kind, een kind dat ze sterk en gezond in haar armen zou nemen, zelf niet afgemat door pijn!

Weer een baby erbij, dacht Eva. Ze keek naar het meisje in haar armen, en vond bijna dat ze groot was geworden.

Kleinkinderen, dacht ze. Misschien betekende dat wel meer, nog een kant van het wonder.

Het was een warme nacht, ze hadden het luik in het plafond opengelaten en Eva kon een stukje van de sterrenhemel zien. Maar de sterren keken haar deze nacht kil aan. Eva huiverde even en richtte haar blik op de uitdovende gloed in de haard.

Het kind sliep inmiddels. Behoedzaam legde de moeder het in het mandje naast het bed en kroop toen stilletjes weer naast haar man in bed.

Toen werd Eva door de droom meegevoerd, de kwade droom die met geweld bij haar binnendrong en verwoestend te werk ging.

…

In het maanlicht rende ze door het bos van haar jeugd, in razende vaart, struikelend over boomwortels, gegeseld door striemende takken, naar mamma toe. Hij zat haar op de hielen, de duivel, uitzinnig van geilheid door de jacht. En ze ontkwam niet aan hem. O god, wat een pijn deed dat, o mamma, help me! Naderhand zat er bloed aan zijn handen, bloed dat over haar buik en benen liep en zich vermengde met snot en tranen toen ze haar gezicht en schoot probeerde te verbergen.

Hij sloeg haar handen weg, een lach, maar ook twee paar ogen die elkaar in een flits aankeken. En plotseling wist ze dat die ogen haar haar verdere leven achtervolgd hadden, dat die blik van zwaarmoedigheid zich voor altijd in haar had vastgezet.

Toen liep ze opeens weer in datzelfde bos, bij datzelfde maanlicht, en ook deze keer werd ze achtervolgd. Ze kon zijn voetstappen duidelijk achter zich horen en ze wist heel zeker: ze zou niet aan hem ontkomen. Maar toen ze langzamer ging lopen, deed hij dat ook, en toen ze stil bleef staan, stonden ook de voetstappen stil. Alsof het om een schaduw ging.

Uiteindelijk dwong ze zichzelf om zich om te draaien en nog eenmaal naar de man te kijken. De maan scheen helder, ieder detail was duidelijk zichtbaar en voor haar ogen veranderde hij: de gedrongen gestalte werd lang en slank, zijn grove gezicht kreeg fijne trekken. Het was Kaïn die haar in die nacht vol angst ver terug in haar jeugd achtervolgde.

Ze draaide zich om en liep op hem af. Ze zag dat hij een kind op de arm droeg. Op het moment dat hij haar het kind aanreikte, kwam ze op de grens tussen dromen en waken en herinnerde ze zich het: ja, zo had hij haar nog diezelfde avond Norea aangereikt.

…

Ze was nu klaarwakker van haar eigen gehuil en zag dat Adam zich onrustig bewoog en Seth zijn deken van zich af trapte. Maar niemand werd wakker, de baby ademde nog zwaar, op merkwaardige wijze beschermd tegen de beelden die deze nacht door de grot gewaard hadden.

Eva’s hart klopte als een bezetene, haar mond was droog en had de bittere smaak van het zout langs de zuidkant van de berg.

Ze kwam overeind, greep naar de houten lepel in de waterkruik en dronk van het water. Daarna legde ze de dekens over haar man en Seth terug en ging ze in de grotopening zitten terwijl ze opnieuw naar de koude sterren keek. De nacht was nog niet helemaal voorbij, maar voor geen goud ging ze weer slapen.

Gedachten waren er niet, nog niet, alleen een paar woorden die ze niet begreep: Kaïn, mijn schaduw.

Ze herhaalde het nog een keer in zichzelf, zonder veel wijzer te worden … mijn schaduw.

Toen voelde ze de pijn uit de droom weer in haar lichaam. De verkrachting had zo ondraaglijk veel pijn gedaan dat haar schoot nog steeds verkrampt was. Dat herinnerde haar aan iets, iets van heel lang geleden.

Het volgende moment wist ze het weer. Ze zag de geboorte van Kaïn weer voor zich, hier op de berg, in hun nieuwe nederzetting waar het leven destijds hard was geweest. Nauwelijks een dak boven hun hoofd, weinig voedsel, veel zorgen, een enorme angst voor de naderende winter.

En toen op een nacht met volle maan die onverwachte pijn in haar baarmoeder, dezelfde pijn als in haar droom. Net als in haar droom had ze aan het kind dat zich een weg naar buiten baande willen ontkomen, had ze willen vluchten voor de pijn, die onhoudbare pijn. Er was geen vrouw in de buurt geweest om haar te helpen, niemand die haar had kunnen vertellen dat deze ondraaglijke pijn bij het baren hoorde.

Maar die keer had ze er niet voor weg kunnen rennen en de drang om in paniek te vluchten had nieuwe wegen gezocht, had haar in de richting van bewusteloosheid gedreven, in de richting van de dood. Adam had koud water in haar gezicht gegooid om haar te dwingen voor het leven te kiezen en het gevecht met de pijn aan te gaan die haar uiteenscheurde en water en bloed naar buiten perste.

Een nacht lang had ze gezwoegd, en in de ochtendschemering was haar zoon geboren, een klein, donker kindje met ogen die haar verwijtend en droevig hadden aangestaard.

De zwaarmoedigheid, dacht ze, en het moment daarop: je had het recht om zo te kijken. Je was ongewenst, niet welkom.

Haar hart sloeg weer in het normale ritme, ging niet meer als een wilde tekeer alsof het uit haar borstkas wilde springen. De paniek maakte plaats voor verdriet.

Kaïn was niet welkom geweest.

Ze keek naar Seth. Het jongetje, dat nu op zijn rug lag, sliep rustig. Hoe anders was het bij zijn geboorte gegaan. En haar dochter, ja, die bevalling was niet minder pijnlijk geweest.

‘En toch’, zei ze hardop in de nacht. ‘Ik was moe en uitgeput, maar ik hield vanaf het eerste moment van haar. Dat gaf zin en inhoud aan haar geboorte, maar wat gaf zin aan Kaïns geboorte?’

Ze had hem wel de borst gegeven en verzorgd. Onhandig en met angstige handen had ze voor haar oudste zoon gezorgd en daarbij een instinct gevolgd dat ouder en sterker was dan haar eigen gevoelens en gedachten.

Hij had niet veel gehuild. Deze nacht, in de opening van de grot gezeten, probeerde ze het zich te herinneren, probeerde ze twintig levensjaren terug te denken, zich gebeurtenissen voor de geest te halen. Maar ze kon zich slechts zo weinig herinneren. Hoe had hij eruitgezien?

Er kwamen geen beelden.

Had ze hem eigenlijk wel ooit gezien?

Ze probeerde zichzelf gerust te stellen.

Ik was zelf ook nog maar een kind, dacht ze. Niemand had me verteld hoe een bevalling ging of wat een kind nodig had om zijn leven zin te geven.

Plotseling herinnerde ze zich de woorden van de sjamaan toen zij en Adam destijds weggevlucht waren: ‘Met smart zult gij kinderen baren …’

Als ik geluisterd had, was ik er misschien beter op voorbereid geweest, dacht ze en ze moest bijna lachen, want in de drukte van het leven van alledag was er absoluut geen plaats voor de sjamaan. Hij was haar vijand in de strijd om Adam. Ze gunde die oude zwartkijker geen enkel krediet.

…

Eva huilde een poosje, uit medelijden met zichzelf en met het kind, dat droeve kind dat nooit aandacht voor zichzelf had opgeëist. Zoals Seth wel gedaan had, haar jongste zoon, die de oerkracht bezat.

En zoals Abel gedaan had. Abel was dood, hij rustte in het graf in de voorhof en fluisterde bij tijd en wijle door de nieuwe blaadjes in de lente over leven ondanks alles. Om Abel was gerouwd. Voldoende gerouwd. Ze moest in het ‘nu’ leven, waar haar nieuwe kinderen waren. Dat had Eva besloten, zo voelde ze dat als ze in het heldere daglicht met haar vele werkzaamheden bezig was, maar vannacht schoot er opeens een brandend verlangen naar het overleden kind in haar op.

O God van Adam, waarom zou ze nooit meer zijn glimlach kunnen zien, zijn vragen kunnen horen, naar zijn verhalen kunnen luisteren?

Abel was een verteller geweest.

De wereld had zijn beelden nodig gehad, vond ze. Seth kon Abel niet vervangen, dat was maar een leugen, een fabeltje dat ze vertelden om je te troosten. Diep in haar hart wist ze immers dat geen enkel mens een ander mens vervangen kon.

Het volgende moment haatte ze Kaïn, haatte ze hem om zijn misdaad.

Duivelsgebroed dat je bent, dacht ze. Geen enkeling die zoiets als jij gedaan heeft, heeft het recht nog langer op aarde rond te lopen. Je mag misschien zwaarmoedig zijn, maar dat is slechts een geringe straf voor die afgrijselijke misdaad van je.

Die misdaad tegen het leven.

Tegen mij.

De morgenwind streek over het gras, fluisterde vanuit de boomtoppen in de appelgaard. De woede ebde weg en werd opgeslokt door de twijfel.

Maar toch.

Eva dacht aan Abel en opeens kwam er een aaneenschakeling van duizenden luchtige herinneringen in haar op. Kinderarmpjes rond haar hals, mollige handjes in haar haar, alle woordjes die hij al zo vroeg kende, zijn eerste stapjes, de trots, de vreugde.

Van Kaïns jeugd herinnerde ze zich niets. Waar was Kaïn geweest terwijl Abel opgroeide tot een vrolijk en slim jongetje?

…

Het was haar schuld, dat wist ze heel goed. De boosheid die ze tegenover Kaïn voelde zou haar daarvan nooit kunnen bevrijden.

De morgenwind begon toe te nemen, in het oosten was de lucht roze. De baby huilde in haar mandje; er wachtte Eva een nieuwe dag vol verplichtingen. Terwijl ze het vuur aanmaakte, water kookte en vers brood pakte, liepen de tranen over haar wangen. In de grotopening haalde ze nog even een keer diep adem voor ze Adam ging wekken.

En terwijl ze dat deed, kreeg ze eindelijk een beeld van Kaïn te zien. Een messcherpe herinnering. Op de ochtend waarop Abel gestorven was, had Kaïn voor haar gestaan zoals hij werkelijk was: mooi, krachtig en sterk.

3

Ook dit werd weer een dag waarop de zon aan een heldere hemel scheen. In Eva’s en in Letha’s grot stonden het brood en fruit klaar op tafel.

Na de maaltijd kwamen de twee mannen elkaar tegen op de smalle strook tussen de akker en het rietland. Kaïn op weg naar de kaalslag, Adam op weg naar de schaapsstal. Ze bleven een tijdje staan praten. Zoals gewoonlijk spraken ze niet over hun tegenstrijdige belangen. Kaïn wilde namelijk meer grond omploegen, terwijl Adam zich zorgen maakte dat er straks niet meer genoeg grasland voor het groeiende aantal schapen zou zijn.

Kaïns voorstel om voor de schapen een nieuw stuk bos te kappen had de verhouding tussen hen voor een poosje hersteld. Helemaal toen Kaïn het zware werk van het bomen kappen op zich genomen had.

…

Adam heeft namelijk last van zijn rug en hij weet dat Kaïn dat doorheeft.

Kaïn kan soms heel attent zijn.

Ze hebben bovendien iets gemeenschappelijks: ze zijn allebei mannen van weinig woorden. Eenvoudigweg omdat woorden hierboven in de bergen nauwelijks nodig zijn.

‘Ik heb gisteren niet zoveel gedaan als ik van plan was’, zei Kaïn en Adam knikte. Hij was een beetje verbaasd, want het kwam zelden voor dat Kaïn de dagtaak die hij zichzelf gesteld had niet afkreeg. Maar Adam dacht dat Kaïn het misschien onprettig vond als hij ernaar vroeg en hij wist bovendien dat hij toch geen antwoord zou krijgen.

Toen de mannen uiteengingen, ontmoetten hun ogen elkaar en Adam zag de pijn in de ogen van zijn zoon. Hij zag ook hoe het litteken op diens voorhoofd gloeide. Wat onbeholpen legde hij zijn hand op de schouder van de jongen, maar Kaïn verstijfde nog meer en toen Adam naar de velden liep, dacht hij zoals zo vaak: hij is een vreemde voor me.

Adam had altijd aan Kaïn gezien dat hij anders was. Hij had het gezien, gerespecteerd en gevreesd. Het grote ongeluk veranderde daar eigenlijk niets aan, het bevestigde alleen maar de juistheid van het beeld dat hij had van dat kind dat anders was en dat hier geboren was toen ze er nog maar net waren en hun leven nog zo chaotisch was.

Hij dacht aan de andere kinderen: Seth, kind van het licht, dat God hun geschonken had als plaatsvervanger voor Abel. Abel, van wie God zoveel gehouden had dat Hij hem voortijdig tot zich genomen had. En het meisje, ja, ze was natuurlijk anders, zoals vrouwen anders zijn, maar ze was geen vreemde, zoals Kaïn.

…

Alleen Adam wist dat Kaïn door God gezonden was, als tegenhanger en kwelling, de mens die nodig was om als offer te dienen voor de groei van het geslacht in licht en duisternis.

Even noodzakelijk als het zout, dacht Adam.

Even krachtig als de slagregens tijdens de herfst, en even onschuldig.

Gepassioneerd, niet pervers, zoals de duivel. Heel, uit één stuk gemaakt door God. Niet gespleten, zoals Adam zelf, niet overgeleverd aan de schaduwen. In de wereld van de schaduwen huizen de schuldgevoelens, die verwarring scheppen en het de mens moeilijk maken om de dingen duidelijk te zien, die ervoor zorgen dat hij twijfelt bij iedere stap die hij zet. Adam weet ervan, zijn hele leven heeft hij er gewoond.

…

Kaïn aarzelt nooit, schuldgevoelens zijn hem vreemd, dacht Adam. Daarom bezit hij die kracht, die kracht om te scheppen. Dankbaar dacht Adam aan alle veranderingen die Kaïn op de berg teweeggebracht had, hoe hij de omvang van de akkergrond en het bouwland verdubbeld had en schaapskooien en woningen had gemaakt.

Kaïn was nodig op deze aarde, voor de strijd die de mens verder zou brengen.

Lijden was Kaïns deel, dat was onontkoombaar, vanuit Adams gezichtspunt. Dat lijden kwam voort uit de eenzaamheid die zo kenmerkend was voor zijn lot. En daar kwam ook de kracht vandaan die hem voortdreef.

Dat was niet gemakkelijk, en Adam kon medelijden voelen als hij de gekwelde blik in de ogen van de jongen zag, zoals deze morgen.

Nu had Adam er spijt van dat hij zijn hand zo onhandig op de schouder van zijn zoon gelegd had. Kaïn kon immers niet getroost worden, zo’n gebaar kon hem alleen maar kwetsen. Ook woorden konden hem niet bereiken, al die troostende woorden waar Eva er zoveel van had. De woede die nu plotseling bij Adam opkwam maakte zijn gedachten helder, en terwijl hij de schapen naar de weidegronden in het westen dreef, laaide ze verder op.

Net zo zelfverzekerd als God zelf was die vrouw van hem! Ze had de schuld van Kaïns daad op zich genomen. Ze meende serieus dat zij de jongen had gemaakt tot wie hij was. Waanzin was dat, oneerbiedig, godslastering!

Moeders hadden ongetwijfeld macht, maar mensen maken deden ze toch niet, dacht hij, nu bijna tot razernij gebracht.

Vanavond zal ik dat tegen haar zeggen, haar aan het verstand brengen dat ze nederigheid moet betrachten.

Waarom kon ze er, na alles wat er gebeurd was, nog steeds niet Gods hand in zien en zich buigen voor die Almachtige van hemel en aarde?

Eva bezat veel kennis, maar weinig vertrouwen. Ze kon zich niet overgeven aan de simpele maar moeilijke gedachte: je moet het loslaten.

Hij kon dat zelf ook niet, ook al was hij zich er wel van bewust dat hij dat moest doen.

Degene die het weet, maar het niet doet, voelt machteloosheid, dacht Adam.

Kaïn bezat onwetendheid en onschuld. Daar kwam zijn energie vandaan, en daar kwam zijn daadkracht vandaan. Kaïn had toegang tot de daad die niet werd versplinterd door gedachten. Daar kwamen veel goede dingen uit voort, maar ook de nare.

Adam was nu bij de beek waar hij het vee ’s morgens altijd liet drinken. Hij had snel gelopen en een beetje verbaasd merkte hij op dat de kudde achter was gebleven.

Nou, ze halen me wel in, dacht hij. Hij vond een plekje op een richel in het beekdal, ging zitten en liet zijn voeten in het water zakken. Het was ijskoud, de kou verspreidde zich via zijn benen omhoog door zijn lichaam. Het werkte verkoelend en temperde zijn woede.

Wat vreemd toch dat ik zo boos werd, dacht hij. Ik ken Eva immers, ik weet dat ze het onbegrijpelijke ontkent.

In Eva’s wereld moesten alle dingen tot een samenhangend geheel gemaakt kunnen worden.

Wat niet paste in het geheel, werd verworpen.

Dit was een pijnlijke plek.

Terwijl de schapen om hem heen dromden, besefte Adam dat hij zijn ochtendgebed in de appelgaard verzuimd had. Zijn ontmoeting met Kaïn en het lijden in de ogen van de jongen hadden gemaakt dat hij het vergeten was.

Daarom voelde ik me zo onrustig, dacht hij.

Midden tussen de grazende schapen viel hij op zijn knieën, en de warmte keerde weer terug in zijn lichaam toen hij bad:

Almachtige,

Heer der wereld,

die ons het leven gegeven heeft,

en het ons ieder jaar weer opnieuw schenkt,

volgens Uw ondoorgrondelijke wetten.

Geef dat ik met mezelf in het reine kom,

ondanks al het kwaad dat ik tegenover U gedaan heb.

Zie ook in genade op Kaïn neer,

de vertegenwoordiger van Uw boosheid hier op aarde.

Zodat zijn taak volbracht kan worden zonder al te grote schade,

en zodat hij niet ten onder zal gaan aan zijn eigen pijn.

Het gebed stroomde door Adam heen, reinigde en heelde hem, en toen hij langzaam terugkeerde uit dat gebed, zag hij hoe mooi de wereld was met de glinstering van de zon in het water onder hem, de rode anemonen in het beekdal en het zachte, groene gras.

Zo onbegrijpelijk dat iemand denken kan dat deze wereld en alles wat erin gebeurt totaal te bevatten is, dacht hij.

Nu voelde hij mildheid en begrip bij die gedachte. En ook een zekere dankbaarheid, want het was immers absoluut waar dat Eva’s heldere geest en onafgebroken strijd voor een samenhangend geheel hem ook kracht geschonken hadden.

Geborgenheid gebracht hadden bij het leven hierboven.

Eva was nodig op deze aarde, net als Kaïn.

…

De glinstering in het meer deed hem denken aan het vlotten bouwen langgeleden. Het was begonnen als een spelletje, een bezigheid voor de jongens, in net zo’n lente als deze, met een snelle afwisseling van zon, regen, warmte en kou. Kaïn was op het idee gekomen, na uren aan de waterkant te hebben zitten vissen, zonder iets gevangen te hebben en totaal verkleumd.

Verderop in het meer zaten grote vissen, konden ze daar maar komen …

Iedere lente hadden ze weer een groter vlot van boomschors gemaakt, en ze ontdekten het merkwaardige verschijnsel dat je zelfs een zware steen kon laten drijven.

Zo werd het idee geboren om een vaartuig te maken dat henzelf zou kunnen dragen en bij de plek zou kunnen brengen waar de vissen zaten. Gevaarlijk was dat niet, want de jongens konden net zo goed zwemmen als de eendenjongen aan de waterkant.

Ze waren begonnen met het kappen en op gelijke lengte zagen van armdikke takken, om ze vervolgens in de grot bij het vuur te laten drogen (Adam moest glimlachen bij de herinnering daaraan, vooral aan Eva’s geklaag over die takken, die haar overal in huis in de weg stonden). Daarna vlochten ze ze met repen boomschors zo stevig mogelijk aan elkaar. Het duurde even voor ze in de gaten kregen dat de repen eerst goed vochtig moesten zijn. Maar toch kregen ze het vlot nooit helemaal waterdicht.

Op een dag bedacht Kaïn dat ze repen van schapenhuid konden snijden. Het vergemakkelijkte het werk en maakte het vlot beter waterdicht. Toch was het vlot gedeeltelijk een mislukking: het zonk dan wel niet, maar het dreef een stukje onder het wateroppervlak en de benen van degene die ging vissen, werden grotendeels nat. Eva schold: liever geen vis dan van die jongens die constant nat en koud waren, ze konden nog ziek worden en doodgaan, zei ze.

Het was koud dat voorjaar en Adam moest haar gelijk geven.

Adam en Abel gaven het op.

Alleen Kaïn was zich met het probleem van het vlot bezig blijven houden.

‘Het zou groter moeten zijn’, zei hij.

‘Groter?’ Adam begreep niet hoe dat het drijfvermogen zou verbeteren.

‘Groter en lichter’, zei Kaïn, en op een dag begon hij weer helemaal opnieuw, boog takken tot spanten en had algauw een skelet in de vorm van een kuip, dat hij dichtvlocht met riet. Adam herinnerde zich nog dat ze hem hadden staan uitlachen. En op hem hadden staan schelden toen hij zijn zorgvuldige vlechtwerk met schapenvet bestreek, wat een kostbaar goedje was en niet bedoeld was om mee te spelen.

Maar toen Kaïn klaar was, dreef er een lichte en waterdichte boot op het meer, en hij was zo groot dat ze er gemakkelijk met twee man mee konden gaan vissen.

Abel, gewend als hij was om alle aandacht te krijgen, had de bewondering die Kaïn had geoogst niet goed kunnen verdragen. Eva had alleen maar zwijgend en met grote ogen staan kijken, ze had begrepen dat hier een grote uitvinding was gedaan, dat Kaïn een vermogen bezat dat haar verstand te boven ging.

Adam had verbazing en respect gevoeld en zoals zo vaak tegen zichzelf gezegd dat er iets bijzonders was met deze jongen.

Had hij dat met tegenzin gedaan?

Had hij zijn zoon eigenlijk wel zijn bewondering laten merken?

Hij herinnerde het zich niet, het was ook zo lang geleden.

…

De schapen waren inmiddels op een veilige plek aangekomen, op de berghelling boven de beek. Hij kon weer naar huis gaan, hij herinnerde zich opeens dat Eva vers vlees wilde hebben, om een feestmaaltijd te bereiden voor de geboorte van het nieuwe kind.

Hij was vergeten Kaïn daarom te vragen. Tegenwoordig deed Kaïn al het slachtwerk. Hij was bedreven met het mes.