Marianne Fredriksson

Norea, dochter van Eva

Uit het Zweeds vertaald door Anna Ruighaver

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Oorspronkelijke titel Noreas saga, verschenen bij Wahlström & Widstrand

Oorspronkelijke tekst © Marianne Fredriksson, 1983

Published by agreement with Nordin Agency, Sweden

Eerste Nederlandstalige uitgave © Anna Ruighaver en De Geus bv, Breda 2004

Omslagontwerp De Geus

Omslagillustratie Mercy’s Dream van Daniel Huntington, Corcoran Gallery © Corbis/ TCS

isbn 978 90 445 2700 1

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2004.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Het kind vloog over de velden.

Op de wind leek ze, niet begrensd, onberekenbaar en vol van de groene vreugde van de aarde.

Ze was nog zo goed als niemand, daarom was ze zo goed als alles. Ze kon neerhurken bij een bloem of een bij, en totaal opgaan in verwondering. Er stond een anemoon die was verbleekt en haar kroonbladeren had verloren – het kind bestudeerde haar lange tijd.

Zonder weemoed.

De verwelkende bloem zei haar niets over vergankelijkheid, bracht geen boodschap over de snelle dood van de lente opgegaan in de hete zomer. Het kind was nog niet onderworpen aan de tijd.

Haar moeder volgde haar op afstand, ook zij met open blik en lichte tred. Dit kind was voor haar, de beproefde, een geschenk van het leven. Ze had het laat gekregen, op rijpere leeftijd, toen er al veel afgesloten was. Het kind verving niemand, zou nergens voor gebruikt worden, diende niet als troost, hoefde niets goed te maken.

Ze mocht er zijn op deze aarde, gewoon zoals ze was.

Lang voor de geboorte van het kind had de moeder de moeilijke tocht in zichzelf durven maken en daar de voedingsbodem van veel leed gevonden. De raadsels die er nu nog voor haar waren, konden haar geen angst meer aanjagen.

In grote lijnen begreep ze hoe ze hier op de aarde gegroeid was. Er waren dingen misgegaan en daarover bestond verdriet. Maar ze had zichzelf vergeven, zowel voor wat fout gegaan was als voor wat nooit tot ontwikkeling was gekomen.

Ze had maar weinig angsten en daardoor kon ze opvoeden zonder te dreigen. En ze maakte geen misbruik van schuldgevoelens, dit kind hoefde niet bang te zijn haar moeder verdrietig te maken.

De moeder wist dat de verworven vrede in haarzelf niet afhankelijk was van iemand anders. Ze had duidelijkheid over zichzelf, daarom had ze duidelijkheid over haar kind.

Daar kwam bij dat het kind een meisje was, een even vanzelfsprekend wezen als zijzelf.

Volledig zichtbaar, dacht ze terwijl ze het dansende kind over de velden volgde.

Het verbaasde haar nooit dat het kind haar gedachten, die ze zelf maar half bewust had, in woorden wist uit te drukken. Zoals vandaag op deze lenteochtend, nadat ze erop uitgegaan waren om vroeg bloeiende, geneeskrachtige kruiden te oogsten en het geluk hadden gehad de zeldzame aloë te vinden, eens hierboven gezaaid door de vogels aan de hemel. Het stroperige vocht uit de blauwgroene bladeren genas brandwonden, was werkzamer dan enig andere plant, en de rijpe zaden konden met gentiaan, saffraan en rabarber worden vermengd tot een drank die levenskracht schonk aan de dodelijk vermoeide.

De vindplaats lag aan de droge zuidkant van de berg, precies boven de nieuwe kaalslag, waar mirte, oleander en hier en daar een cistus waren begonnen de grond weer te veroveren. Er stonden genoeg planten om haar voorraad voor een lange tijd op peil te kunnen houden, als ze het tenminste over haar hart kon verkrijgen om alles mee te nemen. Want bij alle vreugde over deze vondst voelde ze de aarzeling van de plunderende mens.

Toen ze zich vooroverboog om van de plant een paar van de in rozetvorm geplaatste bladeren te plukken en ook een paar van de zware stengels met zaden, kwam er een woordloos gebed in haar op, een smeekbede om vergiffenis en begrip.

Toen hoorde ze het kind zeggen: ‘Lieve plant, we nemen heel voorzichtig wat, een klein beetje maar. We moeten wel, snap je, voor de zieke mensen.’

Haar lichte stemmetje flikkerde als het zonlicht over de plant en de moeder vond dat het haast leek alsof ze vrijwillig haar zaden afstond.

Nu wilde het kind weer verder, onder de ceders door en nog verder, naar de voet van de kale berg. Dat was een ongastvrij gebied: stenen, zand en hier en daar een rotsblok.

Alleen het dapperste groen, de planten die geleerd hadden te kruipen en zich zonder water en schaduw te redden, kon een beetje houvast vinden. Maar het rook hier naar tijm, die zijn voedingsbodem voor een paar pretentieloze polletjes in de schaduw van de grote rotsblokken gevonden had.

De moeder plukte een beetje voor eigen gebruik, daarna ging ze zitten en liet ze haar gedachten en gevoelens de vrije loop, heel dat chaotische geklets dat een mens tijdens zijn reis op aarde vergezelt. Grote en kleine dingen, plezierige en pijnlijke, zorgen en vreugden, ze liet alles komen zoals het kwam, want ze wist uit ervaring dat de stroom, als ze hem probeerde te stoppen, andere, pijnlijker wegen kon zoeken.

Het kind had geen gedachten waar ze naar moest luisteren of die ze moest tegenhouden, geen plezierige gedachten om te koesteren of ordenende gedachten om het leven mee te structureren. Ze hield van deze plek. Hier glinsterde het zand, hier straalden de stenen in duizenden kleuren, hier danste de wereld voor haar. Hier was ook het dier.

Ze had hem gezien op een morgen toen de vorst de stenen nog met een witte glans bedekte. Ze hadden elkaar aangekeken in een volledig opgaan in elkaar. Het was een klein diertje, met een bruine vacht, schuw en razendsnel. Toch was hij niet voor haar op de vlucht geslagen, hij had daar gewoon maar gezeten en met zijn zwarte ogen het kind strak aangekeken.

Er had een plechtige stemming geheerst.

Haar broer was er die keer bij geweest. Hij was ongeduldig geworden en had aan haar arm staan trekken, tegen haar geschreeuwd dat ze mee moest komen.

‘Maar zie je dat dan niet?’ had ze gefluisterd.

Haar broer had naar het dier gestaard, maar het niet gezien.

En zo was ze erachter gekomen dat het dier God was. God was immers onzichtbaar, had haar vader gezegd. Hij openbaarde zich slechts af en toe aan een uitverkorene.

Dus vandaag zat ze hier tussen de dansende stenen in een wereld die zong van licht en kleur en wachtte af. Hij zou komen, dat wist ze. En haar moeder zou hem ook zien.

Haar moeder was een uitverkorene, net als Norea zelf.

Het moment daarop zat hij daar, op een rotsblok dicht bij de voet van de berg, en opnieuw ontmoetten hun ogen elkaar, en zij werd hem en hij werd haar, terwijl ze tegelijkertijd één werden met heel het oneindige bestaan.

Ook haar moeder zat doodstil. Op het laatst fluisterde ze: ‘Dat is een wezel, Norea.’

Het moment daarop was het dier verdwenen en werd het meisje bevangen door een onbestemd gevoel van droefheid. Haar moeder had het gezien, iets anders was immers niet mogelijk. Maar waarom noemde ze God ‘wezel’? En wat was er met dat woord, dat het de vreugde beetpakte en aan scherven sloeg?

Even later maakte de moeder aanstalten om te vertrekken.

‘Het wordt te warm en te onaangenaam. Dit is geen prettige plek’, zei ze.

Toen keek het meisje om zich heen en zag ze dat de stenen gestopt waren met dansen.

Het kind begon te huilen, zo onverklaarbaar en ontroostbaar als alleen maar heel jonge kinderen soms doen.

2

Lu-Sin was vroeg in de lente naar de nederzetting gekomen en ze had meteen geweten dat het hier om een gewijde plek ging. Het was juist de tijd geweest waarin de anemonen de heuvels met hun schitterende kleuren bekleedden, en ze wist dat de goden deze boodschappers op de adem van de wind naar de mensen op gewijde plekken sturen om hun vreugde te schenken.

Lu-Sin was kinderloos. Tijdens haar lange en liefdevolle huwelijk was er nooit een zaadje in haar ontkiemd, offers, gebeden en geheime rituelen in de tempels hadden haar niet kunnen helpen.

De blinde priesteres van Inanna in de tempel van Nod had ten slotte tegen haar gezegd: ‘Je wilt het niet, daarom willen de goden het niet.’ Op dat moment had de woede haar als een rivier overspoeld, met een rood gezicht had ze haar furieuze tegenwerpingen gehakkeld. Maar de priesteres met de niet-ziende ogen had de kwetsende woorden gewoon over zich heen laten komen, zonder sympathie of medelijden te tonen.

Had ze eigenlijk wel geluisterd?

Lu-Sin wist het niet, ze wist alleen dat toen haar woede uiteindelijk gezakt was, er verdriet gekomen was, een enorm en zuiverend verdriet dat haar gemoed had vervuld. En op de bodem van dat verdriet lag een diep besef.

Ze was een van die vele mensen op aarde die al vroeg van het inzicht doordrongen was dat het leven nergens toe diende, dat er geen taak voor haar was weggelegd. Niet dat ze het opgegeven had, integendeel, met meer ijver dan de meesten vocht ze ervoor om nuttig te zijn. Ze zat vol goede plannen, had veel vrienden, was geliefd. Er waren maar weinigen die zoveel voor anderen deden als Lu-Sin, weinigen waren bereid zoveel moeite te doen en zulke grote offers te brengen om zich te verzekeren van een plek om te mogen bestaan.

Maar in het diepst van haar lijf en ziel had ze altijd geweten dat haar inspanningen nooit voldoende zouden zijn. Hier in de tempel, staand voor de oude priesteres, zag ze dat in, durfde ze eindelijk te luisteren naar die stem, die haar altijd vanuit het diepst van haar wezen had toegefluisterd: het heeft toch geen zin.

Toch was dit moment van inzicht niet met het verstand te bevatten. Nog lange tijd erna probeerde ze de ervaring te begrijpen, doolde ze rond tussen de vragen die erdoor in haar hoofd waren ontstaan. Met heel haar bewustzijn wilde ze immers een kind, veel kinderen. Niets in het leven zou prachtiger zijn dan Ast-An na een van zijn vele reizen te mogen begroeten met een pasgeboren kind op haar armen, het hem aan te reiken en te zeggen: ‘Kijk, je zoon.’

Misschien ontweek het kind haar wel, wilde het niet bij een moeder terechtkomen die onzeker in het leven stond.

Lange tijd probeerde ze het daarom over te halen: kom, kom maar wel. Voor jou is er absoluut plaats.

Maar haar smeekbede bezat geen kracht, dat voelde ze.

Op een dag begon ze met de voorbereidingen voor het tweede huwelijk van Ast-An, voor de bijvrouw, die het huis met haar zou delen en haar man eindelijk de zonen zou schenken die hij zo verdiende. Ast-An wilde daar in eerste instantie niets van weten, de band tussen hem en zijn vrouw was altijd sterk geweest en was zelfs krachtiger geworden door hun gemeenschappelijke verdriet. Toen hij uiteindelijk instemde, deed hij dat voor haar, met de verwachting dat de komst van een kind in het huis het enige was wat Lu-Sin gemoedsrust zou geven.

Lu-Sin begon met een zoektocht onder de families aan het hof van Nod. Al te hoge eisen kon ze niet stellen, het ging tenslotte maar om de plaats van een bijvrouw die ze aan te bieden had en ze kon dus niet zoeken onder de belangrijkste families. Dat gaf haar nog enige troost in haar trieste besluitvaardigheid, want zelf behoorde ze tot een van de oudste geslachten van rond het koningshuis.

Al te mooi mocht het meisje ook niet zijn. Al was dat een gedachte die Lu-Sin zichzelf nooit toestond hardop te denken en heftig zou hebben ontkend.

Toch was die gedachte er wel. Lu-Sin was tenslotte ook maar een mens en Ast-Ans liefde was voor haar het grootste geschenk van haar leven. Die liefde was de vervulling van haar bestaan, maar verontrustte haar tegelijkertijd, bedreigde haar basisgevoel.

Dat ze het niet verdiend had.

Soms dacht ze: hij is er ingetuind, ik heb hem bedrogen. Voor straf ben ik kinderloos.

Nu bleek algauw dat het aanbod aan mogelijke echtgenotes voor Ast-An groter was dan ze had gedacht, zijn positie was namelijk versterkt door de komst van de nieuwe koning, die hem zo duidelijk zijn vertrouwen had geschonken. Ast-An was de contactpersoon tussen de koning en diens familie ver weg op de berg van An en dat was een taak die tact en discretie vereiste. Een taak ook die gebaseerd was op vriendschap, en vriendschap met de koning bracht een man en zijn huis glans.

Lu-Sin vond plotseling dat ze snel een beslissing moest nemen, vóór haar man zelf zijn goede positie in de gaten kreeg. Ze koos voor een koopmansdochter, het vierde meisje uit een gezin met zes kinderen. Ze heette Bar-Et en haar ouders voelden zich buitengewoon gevleid door het aanbod, waren blij ook om weer een dochter kwijt te zijn. Het meisje was mollig, bijna dik – niet mooi, maar aantrekkelijk op een manier waarop zeer jonge meisjes dat bijna altijd zijn.

In alles was ze het tegenovergestelde van Lu-Sin: een beetje lijzig, weinig spraakzaam, meegaand.

Lu-Sin was tevreden met haar keuze en Ast-An maakte geen bezwaar, hij leek juist blij en verwachtingsvol.

De bruiloft was buitengewoon kostbaar voor die van een bijvrouw, Bar-Et en haar familie hadden weinig te klagen, meende Lu-Sin toen de gasten het huis van de bruiloft hadden verlaten.

Zelf was ze onvoorbereid op het eindeloze gevoel van verlatenheid dat haar overviel nadat het bruidspaar zich teruggetrokken had in de kamer die ze voor hen in orde gemaakt had. En aangezien dat gevoel verboden was, kon het ook nergens heen, ze kon niet huilen. Lu-Sin zou zich dat moment altijd blijven herinneren als het moment waarop ze in steen veranderde, waarop alles wat vlees en bloed en warmte in haar was, hard, brokkelig en koud werd.

Die nacht werd haar innerlijke boodschap volledig bevestigd: precies zoals ze altijd had geweten had niets ooit zin gehad.

Ast-An zag de volgende ochtend direct dat Lu-Sin versteend was, tenslotte was de verbintenis met zijn vrouw de stuwende kracht in zijn leven. Hij zag het en besefte dat al haar overtuigende woorden dat het nieuwe huwelijk een zegen zou zijn, vals geweest waren, het spel van de goede voornemens met de waarheid.

Op dat moment haatte hij Lu-Sin en wilde hij haar toeschreeuwen dat ze zowel hem als zichzelf vernederd had met haar vervloekte opdringerigheid. Hij schreeuwde niet, dat was niet zijn gewoonte, maar hij zei wat hij dacht en hoopte op een ruzie.

Maar het leek alsof Lu-Sin hem niet hoorde, alsof zijn woorden haar in haar verstening niet konden bereiken.

Nu was Ast-An een verstandig man met een praktische inslag. Toen zijn woede was gezakt, kwam hij tot een besluit. Al lange tijd, al sinds Kaïn de macht in Nod had overgenomen, leefde Ast-An twee levens: een hier thuis in de stad en een ver weg op de berg van An. Lu-Sin moest weg uit Nod, naar de koningin-moeder op de berg. Zijn vrouw zou daar nodig zijn en niemand had er meer behoefte aan om nodig te zijn dan zij.

Het is moeilijk om met een mens te spreken die versteend is, maar het is gemakkelijk om zo iemand te laten doen wat je wilt. Daar kwam Ast-An de daaropvolgende weken achter toen hij de reis voorbereidde. Lu-Sin schikte zich, vroeg niets en gehoorzaamde. Dat beangstigde hem meer dan wat dan ook, meer nog dan het feit dat ze zijn aanrakingen als een standbeeld onderging.

De nieuwe echtgenote zette hij uit zijn hoofd, hoewel niet volledig. Ze had hem een aangename nacht bezorgd en toen ze uit elkaar gingen, had hij haar met zijn blik een boodschap gezonden: later, ik kom terug.

Een vage dankbaarheid voor haar meegaandheid voelde hij ook, maar zijn gedachten werden verder totaal in beslag genomen door de ongerustheid over zijn vrouw en haar merkwaardige verstening.

Even was hij bang dat de koning zijn plannen zou verhinderen, maar Kaïn reageerde verheugd op zijn verzoek. Lu-Sin was een sterke en wijze vrouw, precies het soort vrouw waarmee zijn moeder blij zou zijn.

Eenmaal onderweg met het reisgezelschap moest Ast-An veel aan Eva denken, met vertrouwen en hoop. Die wijze vrouw op de berg zou Lu-Sin begrijpen en een geneesmiddel voor haar weten.

Zoals de wens van de koning was, hadden ze koeien en ossen bij zich, het eerste rundvee voor de kolonisten. Vanwege die dieren was de reis uitgesteld, want ze hadden zeker moeten weten dat de lente echt doorzette en er ruim voldoende gras was om de trage dieren over de vlaktes te kunnen brengen. Nu vertraagden de langzame dieren de tocht en Ast-An vond dat de reis maar oneindig veel tijd kostte zonder dat ze iets opleverde. Hij had namelijk toch hoop gehad dat de vele nieuwe indrukken, het beleven van een ander landschap en het zien van nieuwe vergezichten de verstening van zijn vrouw zouden doorbreken, maar daar was niets van te merken. De schoonheid van de bergen en de vrolijkheid van de open vlakte deden Lu-Sin niets.

De kampvuren ’s avonds konden haar ook niet verwarmen, en zelfs het slapen in zijn armen ’s nachts in de tent kon haar haar warmte niet teruggeven. Niet dat ze bevroor, dat zou beter geweest zijn. Levende mensen bevriezen immers, dacht hij in grote vertwijfeling.

Maar toen ze bij de berg van An aankwamen en ze aan de zware tocht omhoog begonnen, gebeurde er toch iets met Lu-Sin. Ze werd gedwongen uit haar verstening te komen door haar hart dat met harde slagen in haar borst sloeg en door het bloed dat door haar aderen ruiste. Eindelijk werd ze warm. En toen ze het hoogplateau bereikten en ze zich mocht verkoelen onder de waterval, zag ze hoe mooi de aarde was met haar enorme vlaktes, de rivier ver weg en de grote loofbossen aan de horizon.

Het leven had haar toch nog iets te bieden.

Maar toen haar ogen die van Ast-An ontmoetten en ze zijn lijden zag, werd ze overmand door schaamte. En die bracht de oude, nare gedachten terug: je hebt een beter iemand verdiend dan ik. Ik breng alleen maar ongeluk.

Maar toch, de macht der verstening was verbroken en de Lu-Sin die bij de nederzetting aankwam was een mens van vlees en bloed, vol vertwijfeling en verwachting.

De nederzetting ontving hen met al haar vredigheid en vreugde. De pas gezaaide akkers sidderden in de hitte van de zon na de regen van die nacht, de rode aarde straalde kracht uit. De tamarisk bloeide, spiegelde zich in het meer en kleurde het water aan de oever roze. Rond de woningen stond metershoog de rozemarijn die de hele omgeving in een frisse boslucht hulde.

In Nod ging het gezegde: de rozemarijn gedijt waar de vrouw heerst, ging het door Lu-Sins hoofd.

En dan waren er nog al die anemonen.

Ze kwamen aan toen de zon nog hoog aan de hemel stond, de nederzetting lag te dommelen in de stilte van de middag. Een vrouw kwam hen tegemoet met een kind aan de hand, en zoals altijd als Lu-Sin een kind zag, voelde ze een steek van pijn.

Maar toen vergat ze het kind en vond ze dat ze nog nooit een mooiere vrouw gezien had dan deze, de koningin-moeder. Ze was niet jong en ze droeg eenvoudige kleren, de zon had haar huid gebrand, zorgen hadden haar een web van fijne rimpels gegeven, maar toch was ze mooier dan de sterren ’s nachts aan de hemel.

Ze bezat alle kenmerken van het oude koningsgeslacht: de hoge jukbeenderen, de gebogen neus, haar houding en vanzelfsprekende waardigheid. Maar dat was niet de bron van haar schoonheid. De ogen die Lu-Sin aankeken waren bijna zwart, stonden vol warmte en wijsheid, maar toch waren ook zij het niet die haar die onbegrijpelijke schoonheid schonken.

Pas later begreep Lu-Sin wat het was, nadat Ast-An gezegd had: ‘Dit is mijn vrouw’, en Lu-Sin haar lach te zien kreeg en haar diepe stem hoorde: ‘Wat leuk, je bent welkom.’

Dit was iemand die tot groot liefhebben in staat was.

Toen Eva haar handen beetpakte, kwamen de tranen voor Lu-Sin, de tranen die stenen doen splijten.

Ast-An had er veel over nagedacht hoe hij ervoor kon zorgen dat hij Eva onder vier ogen te spreken kreeg en welke woorden hij moest gebruiken om de situatie uit te leggen en om om hulp te vragen. Dat was verspilde moeite geweest, besefte hij opgelucht, toen hij zag hoe Eva Lu-Sin het nieuwe grote woonhuis achter de hagen van geurende rozemarijn binnenleidde.

Zelf kon hij weggaan om Adam te gaan opzoeken en om zich eindelijk te gaan wijden aan mannenzaken: de praktische werkzaamheden in deze wereld, het zorgen voor de aarde, de dieren en de huizen, alles wat noodzakelijk is voor het leven en heerlijk vrij is van onbegrijpelijke gevoelens.

Hij liep met vrolijke pas, zag in het voorbijgaan dat de nieuwe stal voor de koeien al nagenoeg klaar was. Hij had de koeien, het grootste deel van de bepakking en de begeleiders nog op de weide achter de waterval achtergelaten. De dieren hadden rust, water en vers gras nodig na de klim de berg op, pas tegen de avond als de hitte zou afnemen zouden ze hen achterna komen, had hij besloten.

Adam verwelkomde hem hartelijk en de twee mannen waren algauw druk in gesprek over het zaaigoed en de beplanting, over de verdeling van het werk, de vaardigheden van de helpers en het lammeren dat juist begonnen was. Adam had problemen met de nieuwe herder, die star volhield dat ze de oude ooien moesten slachten en ook de oudste ram, die geen zin meer in de vrouwtjes had en dus geen dienst meer deed.

Adam had zonder valse trots alle hulp aanvaard die zijn zoon hem vanaf zijn troon in Nod had toegezonden. Met grote vreugde had hij gezien hoe de nederzetting veranderd was, hoe de huizen uit de grond gestegen waren, hoe er nieuwe gewassen waren uitgeprobeerd, hoe alles in kracht en sterkte was toegenomen. Zelfs de nieuwe pottenbakker had hij warm verwelkomd, ook al had hij zelf vroeger altijd veel plezier gehad in zijn gepruts met de potten.

Alleen als het om de kudde ging bestond er bij hem een gevoelig punt, een nauwelijks uitgesproken aarzeling tegenover al dat nieuwe. Ast-An wist dat al vanaf het begin, hij had verschillende keren van herder gewisseld voordat hij Beri gevonden had. Beri was een verantwoordelijk en fijngevoelig man, Ast-An moest ervoor zorgen dat de twee gingen samenwerken.

Morgen zou hij opnieuw een gesprek met de herder hebben.

Ze liepen langs de waterkant. Trots wees Adam hoe hij het riet had laten verwijderen en de sloten had laten schoonmaken, waar Kaïn al mee begonnen was. Seth kwam aangerend, het bericht van Ast-Ans komst had het jongetje bereikt en nu vloog hij die vaderlijke man uit Nod in de armen. Ast-An hield veel van de jongen, bij ieder weerzien meende hij dat die langer en verstandiger geworden was. En Seth had voor niemand meer bewondering dan voor hem, in de dromen van de jongen versmolten Ast-Ans trekken met die van zijn broer, die de zware taak van het koningschap in Nod op zich genomen had en die hij zich niet meer voor de geest kon halen.

Ast-An beantwoordde de vragen die in de jongen opborrelden allemaal zo goed als hij kon. De meeste gingen over de koeien, de nieuwe dieren waar Seth nu al maanden over had gehoord. Waar waren ze?

Toen wilde Seth naar de koeien toe, maar Adam schudde zijn hoofd, de tocht zou veel te ver zijn voor de jongen.

Op de weg terug naar de nederzetting voelde Ast-An de behoefte om over zijn vrouw te vertellen, heel die trieste en absurde geschiedenis over zijn nieuwe huwelijk, maar hij kon het niet en zei alleen maar: ‘Ik heb mijn vrouw meegebracht.’

Adam keek verbaasd, een beetje aarzelend ook, vond Ast-An.

‘Ik hoop niet dat je er iets op tegen hebt?’ zei hij.

‘Nee, integendeel, wat gezelschap zal Eva goed doen. Ik ben er alleen bang voor dat ze zich zal gaan vervelen. Er is hier voor een hofdame uit Nod niet zoveel te doen.’

‘Bij Sin, mijn vrouw weet zich altijd nuttig te maken’, antwoordde Ast-An opgelucht.

‘Net als de mijne’, zei Adam, en de beide mannen moesten hartelijk lachen terwijl ze het woonhuis binnenliepen, waar de soep als welkom voor hen klaarstond.

Het werd laat die avond, zoals altijd op de dag van Ast-Ans aankomst, zelfs later nog dan gebruikelijk door alle commotie rond de nieuwe dieren die in de schemering aankwamen en in de nieuwe stal een slaapplaats kregen. Trots, alsof het haar eigen koeien waren en het haar idee geweest was om ze naar de nederzetting te brengen, liet Lu-Sin aan Eva zien hoe ze gemolken moesten worden. En Eva verwonderde zich over de overvloed in de grote uiers van de dieren.

Lekkerder melk had ze nog nooit gedronken, zei ze.

Toen was het tijd voor het overbrengen van groeten, en er moest de tijd voor genomen worden om uitgebreid verslag te doen van het leven in Nod en van Kaïns vele werkzaamheden. Eva probeerde zoals gewoonlijk te horen of er in Ast-Ans verslag iets tussen de regels door gezegd werd, maar zoals altijd vond ze niet veel.

Voorzover ze het kon inschatten, had hij het goed, haar grote zoon. En was hij velen tot zegen. In Ast-Ans verhaal was niets te horen over zijn zwaarmoedigheid en ze vermeed het om ernaar te vragen.

Even bleven haar gedachten stilstaan bij Kaïns nieuwe vrouw, dat vreemde meisje Natie, de dochter van de opperbevelhebber.

Ze dacht zonder sympathie aan haar.

Maar ze voelde een steek in haar hart toen ze te horen kreeg dat Natie Kaïn opnieuw een zoon geschonken had, een kleinkind dat ze nooit te zien zou krijgen.

Toen gingen haar gedachten weer naar Lu-Sin, die naast haar zat, eigenlijk had ze geen moment van de dag níét aan haar gedacht.

Zo’n wanhopige geschiedenis.

Die nacht joeg Lu-Sin door de nauwe steegjes van Nod achter een geestverschijning aan. Ze wist dat de gestalte die voor haar uit vluchtte haar moeder was en dat zij – Lu-Sin – haar een vraag van levensbelang te stellen had. Maar de geestverschijning ontsnapte aan haar, loste op in het duister van haar droom en de vraag werd nooit gesteld.

Toch herinnerde ze zich hem toen ze in het nieuwe huis ontwaakte: waarom wilde je me niet hebben?

3

‘Zie je, mamma, dit is een vogel. Een grote, mamma, net als de adelaar. We vliegen samen naar de wolken, naar de zee waarover Ast-An vertelde.’

De moeder moest lachen om het enthousiasme en de geestdrift van haar kind, dat op een stellage van zorgvuldig kruislings over elkaar gelegde takken zat, die werd ondersteund door potscherven en versierd was met bloemen.

‘Mamma …’

Het stemmetje klonk zo aanstekelijk en blij dat de moeder even probeerde te zien wat haar kind zag.

‘Ja, meisje van me. Ik zie het, we vliegen.’

Maar ze loog, ze kon niet vliegen. Toch maakte het kind iets in haar los, een gevoel uit haar eigen jeugd, toen ook voor haar alles nog mogelijk was geweest. Het was een lichamelijke ervaring, los van het verstand. Ook zij had eens een wereld zonder grenzen bezeten.

Er bestaat een andere manier van zien, dacht ze. Kinderen weten dat voor we ze leren kijken zoals wij dat willen.

Lu-Sin meende dat het kind een ongewone gave bezat. Maar Eva zag het niet zo.

Alle kinderen hebben de beschikking over een andere werkelijkheid, dacht ze, en ze dacht aan de ogen van pasgeborenen die vol wijsheid stonden.

De volwassenen dwingen hun kinderen de werkelijkheid te zien zoals we hebben afgesproken dat die is, dacht ze. Waarom?

Maar ze kende het antwoord: we doen dat vanuit onze bezorgdheid, dat vervloekte gevoel van dreiging dat de wereld tot een vijandige plaats maakt. Eva herinnerde zich het voortdurende gevoel van angst toen haar eerste kinderen klein waren en er zoveel gevaren geweest waren: de bron en het meer, het vuur en het bos, de giftige planten en de slangen in het gras.

Daarna moest ze denken aan die keer toen Norea was thuisgekomen met een gifslang in een mand. Ondanks dat ze bang voor slangen was, had ze het kind kalm overgehaald om terug te gaan naar de steenhoop waar ze de slang gevangen had en haar daar weer los te laten. Met een blik die was verstard door de moeite die ze moest doen om niet te laten merken hoe haar hart bonsde, had ze staan toekijken hoe het meisje de kronkelige gifslang in haar handen nam en over heel de glibberige kop kuste, alvorens ze haar vrijliet.

Ze had complimenten gekregen voor haar tegenwoordigheid van geest, maar dat was niet verdiend geweest. Als een moeder die zeer in angst gezeten had om twee kinderen, met wie het slecht gegaan was om redenen die geen mens ooit had kunnen bedenken en waartegen niemand ze had kunnen beschermen, had ze zich voorgenomen om zich geen zorgen te maken over haar twee jongste kinderen.

Ze zouden mogen opgroeien met vertrouwen in het leven en de natuur, zoals Eva het zelf uitdrukte.

Adam had het over God, beiden bedoelden ze hetzelfde.

Haar vertrouwen maakte dat de kinderen goed gedijden, ze waren zelfstandig en zelfverzekerd. Over haar zoontje voelde Eva zich zeker: hij was slim, niet bang, en vindingrijk, hij hield ervan om onder de mensen te zijn en hij was geliefd bij iedereen in de nederzetting. Eva was daar blij om en ze besefte dat Seth zorg voor anderen had, op eenzelfde manier als zijn vader dat altijd gehad had.

Hij was immers vooral Adams jongen, was dat vanaf het prille begin geweest.

En Norea?

Eva moest erkennen dat het meisje meer op zichzelf was. Vrij, op een bijzondere manier.

Terwijl het kind deed of ze vloog, zocht haar moeder naar het juiste woord. Ze vond het: onafhankelijk.

Bij die gedachte voelde Eva een vlaag van onrust. Kon Norea’s eenzaamheid komen doordat ze in andere werelden thuishoorde? Er bestond een raadselachtige band tussen het kind en de natuur. Ze kon met de bloemen spreken en lang en ernstig vertellen over wat de dieren, de vogels en de insecten zeiden als ze ze tegenkwam in de omgeving rond het huis.

Ze maakte geen onderscheid tussen fantasie en werkelijkheid.

Zou ze dat inmiddels niet moeten kunnen? Ze was al vijf jaar.

Het moment daarop moest Eva om zichzelf lachen. Had ze niet net nog tegen zichzelf gezegd dat het de angsten van de volwassenen zijn die het kind begrenzen?

Norea was wie ze was, een ongewoon zelfstandig en begaafd kind. Vroeg genoeg zou ze gedwongen worden om voor begrenzing te kiezen.

Nu daalde de grote vogel van het kind neer vanuit de lucht en Norea sloot even haar ogen, zoals ze altijd deed wanneer ze de grens van de ene naar de andere wereld overstak. Toen was ze in de armen van haar moeder alsof ze nooit weggeweest was. Voor het kind was het moment altijd het ‘nu’, de plaats altijd het ‘hier’, de daad altijd ‘zijzelf’.

Kinderen kennen geen gespletenheid, dacht de moeder terwijl ze het huppelende kind over de binnenplaats het huis in volgde, waar het tijd was om de avondmaaltijd te bereiden.

Later die avond, toen het kind moest gaan slapen, kwam ze nog terug op het vliegen.

‘Ik kwam daar bij de zee een jongen tegen’, zei ze. ‘Een grote jongen, een man bijna.’

‘O ja? Wie was het?’

‘Het gekke is dat ik dat niet weet, terwijl ik hem toch al heel lang ken’, antwoordde het meisje. ‘Hij is aardig en hij heeft lang bruin haar. En weet je, hij heeft een moedervlek in zijn hals, onder zijn ene oor, een vierkante, bijna zwart. Ken je hem niet, mamma?’

Eva was helemaal stilgevallen, natuurlijk kende ze hem. Abel, die al vele jaren dood was, had zo’n moedervlek gehad.