Annelies Beck

Over het Kanaal

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De kaart van Glasgow is afkomstig uit de nalatenschap van August Keppens, overgrootvader van Annelies Beck

© Annelies Beck, 2011

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Jupiter Images

isbn 978 90 445 2704 9

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

Toen de oorlog uitbrak, was Marie niet thuis. Haar vader en moeder hadden het onafwendbare niet afgewacht en planden een zomer in Schotland. Maries mening daarover werd niet gevraagd. Toen ze op de laatste dag van het schooljaar door haar ouders op de hoogte werd gebracht, waren twee kisten vol huisraad al verscheept. Een lange vakantie in een ander land, wat kon daar nu op tegen zijn? Haar vader en moeder hadden het over de oversteek met de boot, over steden met vreemde namen en over nieuwe vrienden. De opwinding deed Maries huid tintelen, maar in haar mond kreeg ze een bittere smaak. Haar vriendinnen zouden in juli en augustus dus zonder haar door de duinen zwerven. Ze zou er niet bij zijn als er tijdens logeerpartijen geheimen werden uitgewisseld, lang na bedtijd.

‘En Charles?’

Nee, die bleef, dat snapte ze toch.

‘Kan er echt niemand mee?’

En toch, telkens als ze in de week voor het vertrek het verhaal deed aan een van haar vriendinnen, ging ze er iets meer in geloven: ze zou een reizigster zijn deze zomer, en een nieuwe taal leren. Wie bezorgd of angstig reageerde, negeerde ze. Wie bewondering uitsprak, of zelfs afgunst, wuifde ze gegeneerd weg. Ze had het nagemeten op haar wereldbol, de afstand België-Verenigd Koninkrijk was maar een vingerdikte ver en de zomer was om voor je het wist. Ze zouden schrijven, een eed bekrachtigd met speeksel en bloed. Wie moest huilen bij het afscheid, troostte ze, maar zelf had ze geen tranen. Eerlijk gezegd, het viel haar tegen, het gebrek aan enthousiasme van haar vriendinnen. Geen van hen vroeg of ze mee mocht. Niemand zei: ‘Blijf!’ Alsof ze er nu al niet meer bij hoorde.

Zo voelde het, maar zelfs aan Charles kreeg ze dat niet uitgelegd. Hij was speciaal uit de stad gekomen, de laatste zondag voor het vertrek. Hun moeder had zich uitgeleefd op zijn lievelingskost, terwijl Charles haar gezelschap hield in de keuken. Aan tafel had hij Marie voortdurend zitten plagen en hun moeder aan het huilen gebracht van het lachen. Toen er afgewassen moest worden, trok Charles zich met hun vader terug in de voorkamer. Marie werd er kwaad van. Het afgedroogde bord kwam harder neer op de tafel dan de bedoeling was, maar haar moeder leek het niet te horen. Ze deed het nog eens, dit keer doelbewust. En zij dan? Pas bij de derde klap keek haar moeder op.

‘Geen zin meer? Laat ook maar. Ga je broer vragen of hij nog eten mee wil.’

En toen was er toch nog even tijd voor hen samen geweest.

‘Tot aan de kerk, de lange route?’ stelde Charles voor. Marie knikte. Ze liepen langs de witte villa’s, parmantig op hun heuvel, en becommentarieerden de extravagante voortuintjes. Van rotspartijen tot kabouterparadijs, niemand wilde hier onderdoen voor de buren.

Charles hoorde haar uit over school en vrienden en over haar toekomstdromen. Pas voorbij de waterplas en het café van de boogschutters kwam de kerk in zicht. Het was een bescheiden gebouw, eeuwenoud en opgetrokken in grijze steen. Het kerkhof eromheen was groter dan het op het eerste gezicht leek. Kiezel ging na een paar rijen graven over in gras, groen dat zich uitstrekte tot beneden aan de beek. Jaren geleden was Marie eens urenlang verdwenen. Charles had haar uiteindelijk hier gevonden, ronddwalend op het kerkhof. Ze had bloemen geplukt en was bezig die te verdelen over verwaarloosde graven, vooral die van jonge kinderen. Van verse graven, nog bedolven onder kleurige kransen, haalde ze waar het niet te veel opviel een krans weg om die dan op een scheefgezakte steen te leggen of aan de voet van een wankel houten kruis. Ze was zich van geen kwaad bewust geweest. Thuis had Charles een excuus verzonnen en haar moeder deed of ze hem geloofde. Marie was er goedkoop van af gekomen dankzij haar broer en zo was het sindsdien altijd gegaan. Twee tegen twee als het nodig was.

‘Ben je hier daarna nog vaak geweest?’

‘Af en toe.’

‘Je bent toch een rare.’

Ze waren nu achter aan het kerkhof, waar onder de eiken een bankje stond. Het was fijn hem nog eens even voor haarzelf te hebben, bijna zoals voor hij naar de Hogeschool vertrok.

‘Zullen we hier even gaan zitten? Ik heb iets voor je.’

Uit zijn binnenzak haalde hij een plat pakje.

‘Wat is het?’

‘Kijk dan.’

Marie scheurde het papier eraf.

‘Briefpapier!’

‘Ik heb er je initialen op laten zetten als briefhoofd. Dan kun je me dus schrijven hoe het daar is, over het Kanaal.’

De lichtblauwe M en C krulden wat veel naar haar smaak, maar het papier was crèmekleurig en zwaar, net zoals het papier dat haar moeder gebruikte. Marie ging met haar vinger over de letters.

‘Ik heb alvast wat voor je opgeschreven in het Engels.’ Charles streek een opgevouwen blad glad waar ze in zijn regelmatige handschrift een tiental zinnen zag op staan, netjes onder elkaar, eerst in het Nederlands, daarna in het Engels. ‘Binnen de kortste keren spreek jij de taal, daar ben ik van overtuigd.’

Hij doorliep de lijst met haar, zei alles voor en liet het haar herhalen tot hij tevreden was.

‘Marie, je bent een natuurtalent.’

‘Waarom blijf je hier?’

Hij keek haar aan, legde zijn arm om haar schouder: ‘Dat weet je toch. Ik moet studeren en er is het leger.’

‘Wil je dan niet mee?’ Het klonk verongelijkter dan ze het bedoelde.

‘Natuurlijk wel. Maar die andere dingen gaan nu even voor. Ik beslis dat niet.’

‘Vind je het erg?’

‘Wat? Studeren?’

‘En het leger.’ Ze had het zich proberen voor te stellen wat dat was, ‘het leger’, maar het was iets waar zij niks mee te maken had en wat ze niet echt kon vatten, een beetje zoals een vader die werkte en een moeder die aan liefdadigheid deed – tenminste, zo ging dat bij haar ouders en bij die van haar vriendinnen, en sommige broers gingen dus naar het leger.

Of iets soortgelijks, een bepaalde rol, iets wat bij haar hoorde, ook voor haar in het verschiet lag, en wat dat dan zou kunnen zijn, dat was iets wat ze zich pas sinds kort was begonnen af te vragen.

Charles dacht even na. ‘Nee, eigenlijk niet. Studeren is fijn en het leger is niet voor lang.’

‘En dus moet ik maar alleen naar Engeland. Alleen, met mama en papa.’

‘Marie!’ Charles greep haar in haar nek. ‘Iedereen is stikjaloers. Niet zielig doen. Je maakt daar binnen de kortste keren vrienden. Do you want to be my friend? Komaan, zeg het dan.’

Ze kneep haar lippen op elkaar en staarde voor zich uit. Charles bleef haar aankijken. Tot hij haar begon te kietelen, net als toen ze klein was, en ze happend naar adem om genade smeekte.

‘Zeg het dan! Do you want to be my friend!’

Gierend van het lachen snikte en hikte ze de zin.

‘Zie je wel, voor je het weet, wil je niet meer terugkomen, wie blijft er dan alleen achter, hè?! Dan moet ik je achterna reizen, als ik je nog eens wil zien …!’

Ze zakte onderuit op het bankje.

‘My name is Marie.’ Hij wist van geen ophouden, haar broer. Ze liet de zinnen af en aan rollen in haar hoofd. Dacht er niet echt bij na, zong gewoon de klanken na die hij haar voorzei. Er was zo veel dat ze met hem wou bespreken, maar ze wist nu even niet wat. Ze wist het nog steeds niet toen ze een uur later weer thuis waren en Charles afscheid nam.

‘Ik kom jullie nog uitzwaaien, tot dan.’

Pas ’s avonds, in haar bed, kwamen de vragen en verhalen bovendrijven.

De laatste dagen voor hun vertrek vlogen voorbij. Een reis was nog wat anders dan louter vakantie. Sjouwers liepen af en aan. Alles wat los zat, werd stofvrij ingepakt en gestockeerd bij de douane – een vriendendienst van haar vaders collega’s. Marie had nog net haar wereldbol uit een kist kunnen redden.

‘Kind, zo’n onding! Het is maar voor een zomer.’

Wist haar vader veel. Ze had hem van Charles gekregen voor haar vijftiende verjaardag. Hij had haar alle plekken aangewezen waar hij ooit naartoe wou – Indonesië, Brazilië, Zuid-Afrika – en samen hadden ze vlaggen en munten opgezocht. Nu ging zij naar Schotland, slechts een zeearm ver, maar zelfs daar was Charles nog niet geweest. Natuurlijk moest-ie mee. Haar vader zuchtte en zwichtte.

En toen namen ruimte en stilte bezit van alle kamers. De grote stukken die overbleven, trokken zich terug onder witte lakens als roerloze schimmen. Hun lichte, aangename huis bleef zielloos en gesloten achter.

Op de dag van het vertrek keek Marie niet meer op of om. In Oostende wachtte de boot, en Charles. Weerzien om weer afscheid te nemen. En van dan af zou ze het twee maanden alleen moeten rooien met haar ouders.

Zo veel mensen in Oostende. In elkaar gehaakt en tegen elkaar geleund. Een zee van gezichten, en geen Charles. Haar moeder die alweer haar hoedenpen goed stak, met haar armen achter haar hoofd gevouwen net een reuzenvlinder. ‘Hij komt echt wel’, en ze begon haar opmaak van voren af aan. Haar vader die voor de dertigste keer de etiketten aan de valiezen nakeek. De scheepshoorn die loeide. Op de kade ontbond de massa zich in blijvers en vertrekkers.

Opeens was hij er toch. Ernstig, maar zodra hij haar had gezien met een brede lach. Ze zag ’m ontstaan, die lach. Hij tilde haar op alsof ze vijf was in plaats van vijftien en snoof in haar nek.

‘Dag zusje. Dag Marie.’ Haar moeder veegde tranen weg. Charles zette haar weer neer. ‘Dus je schrijft me zodra je bent aangekomen. Ik wil alles weten. En ik schrijf terug. Echt iets voor jou, Marie, op reis gaan.’ Ze monsterde hem. Ze was geen vijf meer. Opluchting omdat hij er was en achterdocht vanwege zijn opgewektheid vochten om voorrang. Hij slorpte haar op met zijn ogen en drukte haar nog eens tegen zich aan, haar gezicht in de ruwe stof van zijn uniformjas.

‘Beloofd.’

‘Ja,’ zachtjes bij haar oor, alleen voor haar, ‘we schrijven. Vertel het zoals het is.’

‘Vertel het zoals het is’, zoals hij haar vroeg te doen als ze weer eens vol frustratie thuiskwam van school, omdat ze verkeerd was begrepen, of als ze niet meer wist wat ze wou. Alleen, die opgekropte ervaring was meestal niet eenvoudig ‘zoals het was’. De meeste dingen waren ook nog zo anders, zo tegelijk. Het lukte haar meestal niet, vertellen in veelvoud.

‘Ja. We schrijven.’

En toen was hij weg. De loopbrug af, nog één keer zwaaien zonder om te kijken, en weg.

Toen de oorlog uitbrak, was ‘thuis’ voor Marie al een hele poos Glasgow.

Nooit is de herinnering aan die oversteek teruggekomen. Alleen het gevoel van ‘hier noch daar’ bleef haar bij. Een bestaan tussen twee werelden die ze niet kon kennen. De plek van waar ze was vertrokken en die ze nooit had gekend zonder er zelf deel van uit te maken. En de plek waar ze straks voet aan wal zou zetten en die al zo lang had bestaan zonder haar. Het gevoel tussen die parallelle universums te bewegen, dat kon ze jaren later nóg oproepen – maar wie had daar wat aan?

Het was avond geweest toen ze aankwamen bij hun flat. Twee mannen hadden hen gebracht, met paard en kar vanaf Central Station. Met een paar woorden maar hadden ze hen rondgeleid in het donkere appartement: een kamer en een keuken. Dat moest toch indruk maken?

Ze waren veel te moe geweest om het allemaal in zich op te nemen en gepast dankbaar te reageren. Pas de volgende ochtend, na een nacht onder geïmproviseerd beddengoed, manoeuvreerden ze hun verwachtingen rond in de beperkte ruimte tot alles precies paste. Ze hadden het getroffen met zo’n plek. Een schrobbeurt of twee, een paar eigen spullen her en der, en het was als thuis. Marie geloofde het meteen.

Dit was dus Glasgow, bedacht Marie, hangend uit het raam, een tweekamerflat die aan de achterkant uitkeek op de binnenplaats, met washok en wasdraden, en die aan de voorkant zicht bood op de straat. Aan de overkant winkels op de begane grond met daarboven flats zoals de hunne: grote ramen in honingkleurige muren. Aan de ene kant liep hun straat uit op een park, met op de hoek een kerk. Aan de andere kant liep Stevenson Drive uit op een T-splitsing die links aansloot op King Albert Road en rechts op Kilmarnock Road, een drukke verkeersader die naar het hart van de stad leidde – maar dat ontdekte ze pas later. Marie wist niet dat vakantie ook zó kon.

Marie eiste de alkoof op in de keuken, dicht bij de kachel. Avontuur ging voor op comfort; had ze meteen iets om over te schrijven. Haar wereldbol en twee boeken kregen een plek op de plank boven het voeteneinde.

Haar ouders schenen opgelucht dat ze zich de plek meteen toe-eigende. De hele ochtend hadden ze haar gewezen op dingen die anders waren dan thuis: de alkoven, de kachel en de kolenbak, en het dradensysteem boven de keukentafel voor de was. Hun enthousiasme over hoe vernuftig de ruimte was ingedeeld werkte aanstekelijk. Marie moest aan een poppenhuis denken, aan alles was gedacht, maar veel kleiner en compacter dan ze gewend waren.

Ze zaten met zijn drieën aan de keukentafel over een stadsplan gebogen toen er op de deur werd geklopt. Marie had de exotisch klinkende naam van de man niet meteen verstaan, maar het bleek een Belg te zijn uit het Antwerpse, een bekende van haar vader. Met luide stem heette hij hen welkom alsof de hele stad van hem was, of toch zeker de flat waar ze verbleven. Hij nam meteen de hele ruimte in beslag.

‘Alles naar wens? De reis goed verlopen?’ Hij wachtte de antwoorden niet af en zette met een breed gebaar een zak etenswaren en een fles whisky op tafel. ‘Op een goede vakantie!’ Hij knipoogde naar haar vader. ‘Hou die fles maar voor later. Je hebt toevallig niks mee van thuis?’ Even later zat hij met een druppel voor zich. Haar vader deed niet mee – veel te vroeg.

Paul Zech-Dupont was zijn naam en haar ouders bedankten hem uitvoerig. Dat het allemaal vlekkeloos was verlopen en dat iedereen zo vriendelijk was. Marie vroeg zich af over wie ze het hadden. Bij haar weten hadden ze sinds hun aankomst nog niemand ontmoet.

‘Het is een nette buurt. Mensen van goede komaf.’ Zech-Dupont nam nog een slok. ‘Ook wat minder gegoeden, maar allemaal brave mensen.’ Hij keek om zich heen. ‘Het is wat kleiner en primitiever dan jullie gewend zijn, neem ik aan. Daar kunnen we op termijn nog wel iets aan doen.’

‘Dat zal niet nodig zijn. We zijn heel tevreden.’ Haar vader scheen het gesprek een andere kant op te willen sturen. ‘We wilden net de buurt gaan verkennen. Profiteren van het mooie weer. Wandelt u mee?’

Zech-Dupont had geen tijd, maar hij beloofde hun in het weekend mee uit te nemen.

‘Als er iets is, moeten jullie bij mevrouw Stewart zijn, aan de andere kant van de overloop. Zij houdt dit gebouw, “close” noemen ze dat hier, wat in de gaten. De mensen rechts boven jullie laten de kinderen op blote voeten rondrennen, maar ze zijn betrouwbaar.’ Hij stond op. ‘Mijn telefoon wordt pas over een week of twee aangesloten, maar ik loop morgen nog wel eens aan.’ Hij schoof een papiertje met zijn adres over de tafel naar haar vader en wees aan op de kaart waar hij woonde. ‘Zo, ik ga ervandoor.’

Haar vader deed hem uitgeleide.

‘Wie is dat?’ vroeg Marie.

‘Iemand die je vader kent.’

‘Zijn er dan nog meer Belgen op vakantie in Glasgow?’

‘Welnee.’ Haar moeder schikte de etenswaren in de voorraadkast. ‘Mijnheer Zech-Dupont werkt hier.’

‘Mag ik gaan rondlopen?’

‘Zolang je maar in het gebouw blijft.’

In de close, dacht Marie, en ze liep de trappen op naar boven. Op elke verdieping was er links en rechts een deur. Op de derde verdieping stond de deur links open. Ze zag een peuter en een meisje van een jaar of zeven op de grond zitten. Het meisje keek op, zag Marie en riep iets wat ze niet verstond. Ze voelde zich betrapt en sloop zo snel ze kon weer naar beneden.

De binnenplaats achteraan was maar een trieste plek. Er was een washuis en over heel de breedte hingen draden. Links tegen de muur stonden kratten gestapeld en in de achterste muur gaf een deurtje uit op een drabbig steegje.

Een stem van boven riep haar iets toe. Twee verdiepingen hoger leunde een vrouw uit het raam. Marie zwaaide en haalde haar schouders op. Hoe moest je duidelijk maken dat je niks begreep? De vrouw zweeg, maar bleef wel kijken. Marie wilde zich niet meteen laten verjagen, maar veel viel er niet meer te ontdekken. Weer in de gang zag ze dat haar vader en Zech-Dupont nog steeds stonden te praten bij de voordeur. Ze wou net naar hen toe gaan toen ze haar vader een enveloppe zag overhandigen aan Zech-Dupont. Die leek de gift af te wijzen, maar haar vader drong aan tot Zech-Dupont de envelop wegstak. Ze schudden elkaar de hand en haar vader kwam weer naar binnen. Hij schrok toen hij Marie zag.

‘Wat doe jij daar in het donker?’

‘Ik kom van de binnenplaats.’ Ze liep achter haar vader de trap op naar hun verdieping. ‘Gaan we nu naar buiten?’

Haar moeder was er klaar voor: paarse mantel, hoed met pluim en handschoenen, alleen de parasol ontbrak nog. Haar vader knikte bewonderend, pakte zijn wandelstok en bood haar zijn arm; maar eenmaal op straat stak haar moeder af als een pauw, verdwaald in de stad.

Ze knikten vriendelijk naar winkeliers en mensen op straat. Ze bestudeerden de etalages en de pancartes zonder veel wijzer te worden. Haar vader vroeg naar een krant bij de kruidenier en kreeg te horen dat hij ’s avonds moest terugkomen. Ze wezen elkaar op de Co-op en de confiserie, de slager en de bakker en een onduidelijk winkeltje vol snuisterijen dat bij nader inzien een zaak voor ijzerwaren en gereedschap bleek.

Het was kijken en bekeken worden. Ze hielden het kort, die eerste wandeling in hun wijk. Er was nog zo veel te doen: eten koken en schrobben en het gezellig maken. Haar moeder liet het klinken alsof ze er zin in had. Terug in de flat borg ze haar hoed en handschoenen meteen op in een doos. Het zou maanden duren voor Marie haar moeder nog eens zo uitgedost zou zien in Glasgow.

2

‘Echt, ik had er niks mee te maken.’

Ze liep achterstevoren voor hem uit. Probeerde hem zijn pas te doen vertragen, maar hij hield niet in. Ze streek haar haren uit haar gezicht, duwde ze met een ongeduldig gebaar onder haar hoed en strekte haar handen naar hem uit.

‘Komaan, William. Je moet me geloven.’

Hij bleef koppig doorlopen en zag hoe ze tegen mensen opbotste, sorry’s uitstrooide en telkens weer naar hem keek. Hij kon er niet om lachen. Hij zag weer die smerige cel voor zich, die klauw van een hand van de politieagent die haar bij de schouder door de deur duwde, en hij hoorde het geroep van vrouwen en mannen galmen in de hal. Hij had niks gezegd, haar bij de arm genomen en naar buiten geleid. De tweede keer al in een paar maanden.

Hij had een voorgevoel toen hij de krantenkoppen zag: brand in brievenbus. De zoveelste actie van de suffragettes, maar nu waren de daders op heterdaad betrapt en ingerekend. Hij was speciaal omgelopen, maar ze was niet thuis. Niet veel later was Ediths moeder, zijn ex-schoonmoeder, bij hem langsgekomen. Edith was opgepakt.

‘Je had beloofd om je rustig te houden!’

‘Maar ik héb er niks mee te maken, dat zeg ik je toch. Het was een vergissing, ik stond er toevallig vlakbij toen die vrouw langsliep …’ In een reflex stak hij nog zijn hand uit, maar het was te laat. Ze botste met haar rug tegen een lantaarnpaal. Ze maakte een grimas, maar gaf geen kik.

Nu stond hij stil. Te kwaad om medelijden op te brengen.

‘Edith, ze kénnen je. Natuurlijk pakken ze je op als je bij zo’n vrouw staat. Die mannen geloven niet in toeval. Het verbaast me dat ze je hebben laten gaan. Nog één keer en je hangt, Edith.’

Ze wreef met haar hand over haar rug. ‘Ze kunnen niks bewijzen.’ Ze zag zijn blik. ‘En ik héb er niks … Laat ook maar.’

Ze liepen een eindje zonder iets te zeggen.

‘Glasgow Bridge?’

Ze zetten er stevig de pas in. Het was geen gezondheidswandeling, zo langs de Clyde. Ondanks de waterader door het hart van de stad leek Glasgow te stikken door gebrek aan zuurstof en overmatige bedrijvigheid. Het zicht vanaf de bruggen bood alleen de illusie van ruimte.

In het westen strekte zich op de linker- en rechteroever een woud uit van kranen en schoorstenen. Boten en schepen in alle maten en in verschillende stadia van afwerking omzoomden de rivier. De activiteit op de scheepswerven fascineerde William mateloos. Het onzichtbaar aangedreven raderwerk van mens en machine dat Glasgow tot tweede stad van het Britse Rijk had gemaakt.

In het oosten kon je op een heldere dag het park Glasgow Green zien liggen op de rechteroever. Een uitgestrekte oase van rust, van ver toch.

‘De stad treedt hard op, Edith. Het is geen spelletje.’

‘Dat is het nooit geweest.’

Hij keek hoe ze haar gezicht naar de zon keerde, even haar ogen sloot, genietend van de warmte, zonder een moment haar pas te vertragen. Edith zag de wereld en haar rol erin zo helder. Hij benijdde haar.

‘Je moet je niet zo verantwoordelijk voelen. Ik ben Cathy niet.’ Ze had haar ogen nog steeds dicht. ‘Ik pas goed op mezelf. Je kunt beter wat meer aan jezelf denken, William.’

Ze had gelijk, zoals gewoonlijk. Cathy was zijn grote liefde geweest en zijn vrouw, maar Edith, haar schrandere, jongere zus, was zijn spiegelbeeld. Gebonden door wederzijdse waardering en door hun liefde voor Cathy. Hij beet op zijn tanden.

Nu keek ze hem aan, haar ogen tot spleetjes geknepen. ‘Niet zo somber.’

Boven hun hoofd cirkelden steeds meer meeuwen. Vast iemand die net onder de brug afval loosde. Hun gekrijs klonk nijdig, alsof ze bij voorbaat tekort waren gedaan door de concurrentie.

Ze legde haar hand op zijn arm: ‘Er is zo veel te doen.’

‘Dan zorg je volgende keer maar zelf dat je thuisraakt.’

Hij draaide zich om en liep weg. ‘Will!’ Hij stak alleen zijn hand even op, alsof hij daarmee alle aanspraak die ze op hem maakte, kon afweren. Ze waren allemaal hetzelfde, die McTeers. Cathy, Edith en zelfs de jongste, Mary, alle drie de zussen: even fel, even zelfverzekerd.

Hij had Cathy nooit mogen laten gaan. ‘Nooit mogen laten gaan.’ Hij voelde het bekende stemmetje in zijn hoofd weer aanzwellen. Hij ging sneller lopen. Hoogzwanger mee piket gaan staan bij de fabriekspoort, mensen overtuigen van de goede zaak tot het laatste moment. Hoe haalde ze het in haar hoofd? Hij had gepleit en gesmeekt. Maar Cathy, koppig en charmant, paaide hem: ‘Als ik het niet doe, wie dan wel?’ en ze leidde hem af met grapjes. Natuurlijk liet ze zich door hem de les niet lezen, net daarom hield hij van haar. Natuurlijk dwong hij haar niet thuis te blijven, net daarom hield zij van hem. En nu waren ze dood, Cathy en hun ongeboren kind. Hij had haar nooit mogen laten gaan.

Edith had hem door. Ze zou niet toestaan dat hij via haar steeds opnieuw probeerde Cathy te redden. En ze had gelijk; Edith was hem niets verschuldigd.

William ging schuilen op de enige plek waar hij tot zichzelf kon komen en trok zich terug in zijn werk op de redactie van The Glasgow Evening News in Hope Street.

3

Hun eerste officiële uitstapje was geen onverdeeld succes. Het was nochtans een mooie dag en haar ouders waren vrolijk en ontspannen. De vermoeidheid van de lange reis was verteerd en de eerste opwinding over wat vreemd was, weggeëbd. Vijf keer blokje rond en de buurt voelde vertrouwd. Mensen zeiden nu ook goedendag tegen hén.

Zech-Dupont had het sinds hun aankomst elke dag lopen verkondigen: zondag zou hij hen meenemen naar Queen’s Park. Precies om twee uur meldde hij zich, met hoed en wandelstok. Marie had instructies gekregen beleefd te zijn, en dankbaar.

‘Dag meisje.’ Altijd dat knijpen in haar wang, die hand op haar schouder.

‘Dag mijnheer Zech-Dupont.’

‘Iedereen klaar?!’ Alsof ze op wereldreis gingen, terwijl Queen’s Park gewoon aan het einde van hun straat lag. Een mooi park, dat wel. Het had iets van een reusachtige tuin met die smalle paadjes tussen grasperken waar op uitgekiende plekken een oude beuk of eik prijkte die schaduw bood. Een vijver met eenden en een duiventil gaven de noordwesthoek iets idyllisch. Maar het waren vooral de kiosk en de serres, met een uitgebreide collectie exotische bloemen en planten, en de vlaggenmast op het hoogste punt van het park die Queen’s een reputatie van grandeur bezorgden tot op de andere oever.

Marie had nog nooit zo veel mensen bij elkaar gezien als die middag rond de kiosk in Queen’s Park, zelfs niet op de kade van Oostende. De hele wijk leek uitgelopen om de muzikanten te horen, ijs te eten en te flaneren. Ze moesten even zoeken voor ze een plekje vonden van waar ze konden zien wat er op het podium gebeurde. Zech-Dupont gaf doorlopend commentaar, alsof hij het allemaal zelf had georganiseerd.

‘De Cracker Jacks zijn uitmuntende muzikanten. Ze doen elk weekend een ander park aan. Succes verzekerd.’ Hij wees op de kinderen die bootjes lieten dobberen in de vijver en op vaders die zonen en dochters poogden te imponeren met vliegers, die steeds weer naar beneden doken.

Zech-Dupont keek om naar haar vader. ‘Ze komen van ver om een hele zondag in Queen’s Park te spenderen.’ Haar vader knikte, zoals hij nu al dagen knikte bij alles wat Zech-Dupont zei. Marie wist niet wat ze ervan moest denken. Zech-Dupont bracht elke avond bij hen door, pratend en kaartend, en altijd vol goede raad. Stelden haar ouders zijn voortdurende gezelschap echt op prijs? Marie had gehoopt dat Zech-Duponts toewijding aan hun gezin zou afnemen naarmate er minder jenever in de fles zat, maar helaas.

‘Ik wil graag een ijsje.’

‘Wat? Ja natuurlijk.’ Haar vader keek om zich heen.

Het ijskarretje – ‘Luigi Crolla’s superior ices, beste ijs in de stad! Italianen uit de streek van Puglia’, Zech-Dupont weer natuurlijk – stond opgesteld aan de andere kant van de kiosk. Hand in hand met haar vader wurmde Marie zich door de menigte. De mensenmassa klonk anders, maar ze zag eruit zoals thuis. Vrouwen bijna allemaal met hoed, kinderen met schort en strik, mannen in pak of met pet. Iedereen vrolijk en uitgelaten.

Een luide kreet vlak naast haar oor deed haar schrikken. De muziekkapel hief een marsnummer aan dat iedereen scheen te kennen, want als één man deed de menigte twee stappen naar voren. Een hele rij kwam vervolgens van rechts en sneed Marie af van haar vader. Voor ze kon roepen, viel de menigte in bij het refrein en donderde het lied over haar heen. Het klonk geweldig, vrolijk en sterk en compleet onverstaanbaar. Marie wist niet welk gevoel overheerste, opwinding of angst. De blazers joegen het nummer voort, hoger en harder en na elke strofe werd het refrein met nog meer kracht ingezet. De finale mondde uit in een overweldigend applaus en gejuich en Marie voelde haar voeten van de grond gaan. Twee handen onder haar oksels tilden haar boven iedereen uit. In een flits zag ze het gezicht van haar vader in een zee van hoeden en haar en handen in de lucht. ‘My little grey home in the west!’ En toen stond ze weer op de grond. Wat de man die haar opgetild had tegen haar zei, zou ze nooit weten, maar hij leek aardig.

‘You not Scottish?’

‘Belgium.’

‘Sorry?’ Ze durfde het niet te herhalen. ‘Did you say you’re from Belgium?’

Ze haalde haar schouders op. ‘Belgium.’

‘Aye, not Scottish then. Do you like the music?’ Hij wees naar de kiosk. ‘Good?’ Hij stak zijn duim op.

Marie knikte. ‘Good.’

Net toen Marie zich begon af te vragen hoe het nu verder moest, verscheen een jonge vrouw naast de man. ‘Ah, hier ben je!’ En ze speldde hem een lintje op.

‘Meet my friend from Belgium’, zei hij en wees naar Marie.

‘O, hello! Ik ben Edith.’ Marie schudde haar uitgestoken hand: ‘My name is Marie.’

‘See! You do speak English!’ De man keek alsof ze zijn persoonlijke ontdekking was. Hij stak zijn hand uit. ‘Ik heet Alec, overigens. Aangenaam kennis te maken.’

Marie proefde zijn naam, Alec. Met een k-klank.

‘You want one too?’ Voor Marie kon bedenken waar Edith het over had, boog die voorover en speldde Marie ook zo’n groen-met-paars lintje op. Marie streek erover met haar hand en zag toen dat Edith aan haar pols een zakje had vol met zulke lintjes. Ze stak haar duim op. ‘Good.’ Iedereen blij. ‘Where are your parents?’ Het klonk als een zin vol lange ee-s. Ze haalde haar schouders op en keek om zich heen. Haar vader moest daar ergens zijn. Haar moeder en Zech-Dupont hadden ze onder een boom op een hoger gelegen talud achtergelaten, maar ze wist niet meer in welke richting.

‘Are you lost?’ Ze voelde dat Edith het goed bedoelde, maar geen enkel zinnetje dat Charles haar had aangeleerd leek bruikbaar in deze situatie. Ze wou ijs en ze wou haar ouders terugvinden. Edith overlegde met Alec. Geen van beiden scheen goed te weten wat te doen. Marie legde haar hand op Ediths arm. Ze deed alsof ze een ijsje likte. Haar vader zou haar misschien opwachten bij het karretje. Edith lachte. ‘Ice cream. All right! Let’s go.’ Alec rammelde met kleingeld in zijn broekzak. ‘Goed idee! Clever girl.’ Als een treintje, Edith voorop, Alec achter haar, slingerden ze zich uit de menigte en liepen vervolgens met een grote boog om de kiosk en de toehoorders heen naar het ijskarretje. Geen spoor van haar vader. Edith ging in de rij staan en trok Marie naast zich. Ze bleef maar tegen haar praten. Alec zag hoe verloren Marie erbij stond. Hij zei iets tegen Edith waarna die heel nadrukkelijk begon te articuleren. Where do you live? Father? Mother? Heel langzaam ontstond een gesprek. Marie kon duidelijk maken dat haar ouders hier (brede zwaai met haar arm) moesten zijn en dat ze met haar vader op weg was naar de ijskraam toen ze hem uit het oog verloor.

Vooral Alec vond het geweldig hoe ze praatte met haar hele lichaam en maakte er een complete show van als hij op zijn beurt dingen met zijn handen uitbeeldde of overdreven articuleerde. Zijn voorstelling van ‘vanille’ raakte kant noch wal, maar Marie verstond het meteen, net zoals ‘appel’. Met z’n drieën kuierden ze daarna rond de kiosk, uitkijkend naar haar ouders. Nu de eerste ongerustheid wat was afgenomen, begon Marie het eigenlijk wel leuk te vinden, zo op stap met twee Schotten. In haar hoofd was ze de brief naar haar broer al aan het schrijven. Er gebeurde tenminste iets, eindelijk. Toen ze twee keer rond de kiosk waren gewandeld en ze haar vader of moeder nog steeds niet waren tegengekomen, leidden Edith en Alec haar weg van de massa, naar de andere kant van het park. Ze liepen door de rozentuin, langs het bestudeerd-verwilderde stuk en passeerden een van de serres. Edith bleef ondertussen maar lintjes uitdelen, al reageerde niet iedereen even vriendelijk.

Marie had er geen idee van hoe uitgestrekt Queen’s Park was, en hoe steil de klim naar het hoogste punt. Nog voor ze boven was, moest ze haar hand al in haar zij zetten en haar pas vertragen. Edith en Alec waren het duidelijk gewend en liepen drie meter voor haar uit.

‘Come on. We’re almost there.’

Marie stond stil en boog zich wat voorover, snakkend naar adem. De muziek en het geroezemoes van de massa klonken veel zachter hier, en ver weg achter haar. Straks waren ze het park uit. Hoe konden ze dan haar ouders vinden? Het was alsof ze opeens wakker werd: wat liep ze hier met twee wildvreemden? Ze kreeg tranen in haar ogen.

‘We might see them from up there.’

Ze aarzelde. Zou ze de weg alleen terugvinden als ze zich omdraaide? Edith kwam op haar toegelopen. ‘Marie?’ Ze wees naar boven, legde haar hand boven haar ogen en deed of ze in het rond keek, ze wees in de verte en zei ‘father, mother’.

Even later stonden ze boven, naast de vlaggenstok. De stad lag als een rood-zwarte vlek voor hen, aan de horizon omrand door groene heuvels met paarsblauwe vegen. De zon deed de spichtige kerktorens oplichten als fakkels en de rode fabrieksschouwen leken wel vuurtorens in een zee van grijze zadeldaken. Heel even vergat Marie haar angst, maar toen ze haar blik verlegde naar het park en de kiosk herkende, stak de onrust weer op. De mensen waren veel te ver om gezichten te kunnen onderscheiden. Ze beet op haar lip.

‘Kun je ze zien?’ Marie schudde haar hoofd. Nee, natuurlijk niet. Ze keek even weg, kwaad om de tranen, en liet haar blik toen weer over het park gaan. Haar ouders zouden zich zorgen maken. Misschien hadden ze de politie al gewaarschuwd. Opeens zag ze de boom. Ze wist het meteen; daar moesten Zech-Dupont en haar moeder zijn. Opgewonden wees ze Alec en Edith waar ze naartoe wilde.

Het waren haar vader en moeder, onder die boom. Ze wou hen roepen, maar iemand was haar voor.

‘Dáár ben je!’ Zech-Dupont. Zijn twee handen op haar schouders. Hij kneep. Marie probeerde zich los te wurmen, maar hij schroefde haar alleen maar steviger vast.

‘Met wie ben jij op stap?’ Hij wachtte geen antwoord af, maar beet Edith en Alec een reeks vragen toe. Edith wou iets zeggen, maar Zech-Dupont was niet geïnteresseerd.

‘Papa!’ Eindelijk kwam haar vader op hen toegelopen. ‘Ik was je kwijt, met die muziek, en toen was Alec er …’

Zech-Dupont draaide zich naar haar vader, nog steeds met Marie in zijn greep.

‘Gevonden!’ En hij duwde haar in de armen van haar vader. ‘Deze mensen hier liepen met haar rond.’

Haar vader trok haar tegen zich aan en keek van de een naar de ander, onzeker wie hij eerst moest bedanken. Alec en Edith stelden zich voor en wisselden een paar woorden met haar vader. Hij klonk eerst wat kortaf, maar hij gaf hun uiteindelijk toch allebei een hand. Zech-Dupont draaide zich om zonder nog iets te zeggen en liep haar moeder tegemoet.

‘Bye, Marie, have a good time. See you around.’ Edith gaf haar een duwtje tegen haar schouder. ‘Don’t get lost anymore now.’ Alec tikte zijn pet aan.

Marie zei alleen nog maar: ‘Bye.’ Ze waren al een paar meter verder toen ze eraan dacht ‘Thank you’ te zeggen. Ze wist niet of ze het nog hoorden.

‘Eigengereide dochter hebben jullie.’ Zech-Dupont probeerde het luchtig te laten klinken, maar Marie zag haar ouders niet lachen. Haar moeder had duidelijk haar portie Zech-Dupont gehad. Haar vader schraapte een paar keer zijn keel en bedankte Zech-Dupont uitvoerig voor de fijne middag en voor het terugvinden van Marie. Hij herhaalde wel drie keer dat Zech-Dupont later die week zeker eens moest komen eten. Zech-Dupont begreep de boodschap en nam afscheid. Een handkus voor mevrouw, een hand voor mijnheer en een kneepje in de wang van Marie: ‘Niet meer weglopen, hè, meisje?’

Marie wist wat die hand van haar vader op haar schouder betekende: ‘Gedráág je.’

Ze sloeg haar ogen neer. ‘Nee, mijnheer Zech-Dupont.’

Zo zaten ze aan het einde van de middag dan toch met hun drietjes eenden te kijken op een bankje bij de vijver. De muziek kwam hun in flarden aangewaaid.

‘Zech-Dupont heeft mij niet gevonden. Edith en Alec en ik hebben júllie gevonden.’

Haar vader ging er niet op in.

‘Die dochter van ons converseert dus in het Engels, moeder. Op dag vier van ons verblijf hier. We zullen een oogje op haar moeten houden.’ Marie zat tegen haar vader geleund.

‘Ik ben blij dat je terug bent, kind, maar je gaat niet meer met vreemden mee.’ Haar moeder klonk streng, maar ze streek Marie over de wang terwijl ze het zei. Mensen wandelden voorbij en iedereen zei goeiedag of knikte hun toe.

‘Die jongen was zowat de leeftijd van Charles, schat ik.’

‘Vrij en onbezorgd op zondagmiddag, zo zou het moeten zijn.’

‘Ach, het zal zo’n vaart wel niet lopen.’

‘Zech-Dupont zegt …’

‘Die doet gewoon graag interessant.’

De zon had Marie soezerig gemaakt. Een poos lang zei niemand nog iets. Toen Marie wakker schoot, was de muziekkapel uitgespeeld. Haar vader schudde de tintelingen uit zijn arm. Het park leek verzadigd. Het donkergroene lover boog zwaar door onder het licht van de ondergaande zon. Mensen luierden nog wat in het gras, kinderen zaten op een bankje tegen steentjes te schoppen en de ijsman was opgekraamd. Bij het verlaten van het park zag Marie Edith staan bij een groepje vrouwen onder een groot spandoek. Ze hadden allemaal hetzelfde lint in paars en groen over hun schouder.

‘Kijk, Edith.’

‘Wie?’

‘Die vrouw onder dat spandoek, met dat zakje aan haar pols, dat is Edith.’

Haar moeder kneep haar ogen tot spleetjes. ‘Women’s Social and Political Union. Die Edith houdt er een uitgesproken mening op na.’

‘Wat?’

‘Laat maar. Tijd om naar huis te gaan.’ Marie draaide zich nog even om en stak haar hand op naar Edith, maar die was in gesprek en leek niks te zien.