In Koli Jean Bofane

Congolese wiskunde

Vertaald uit het Frans door Eveline van Hemert

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Ouvrage publié avec le soutien du Centre national du livre – Ministère français chargé de la culture. Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van het Franse ministerie van Cultuur – Centre national du livre, het Institut français des Pays-Bas/Maison Descartes en de BNP Paribas

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Mathématiques congolaises, verschenen bij Actes Sud

Oorspronkelijke tekst © Actes Sud, 2008

Nederlandse vertaling © Eveline van Hemert en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © wfa/Reuters

isbn 978 90 445 2705 6

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151 .

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

I - Reidans van de getallen

Reidans van de getallen

‘Oude, geef wat te drinken!’ De man die zo bevelend werd toegesproken met ‘oude’ stak zijn hand in een tempex bak gevuld met ijsblokjes, haalde er een flesje frisdrank uit, wipte de kroonkurk eraf en gaf het haastig aan de man die uit een gloednieuwe donkerblauwe terreinwagen was gestapt.

De grote auto was een minuut eerder gestopt voor de ligablo[1] van oude Isemanga. Een van de twee inzittenden, de man op de passagiersplaats, had vanuit de auto een onderzoekende blik geworpen op de gezichten van de mensen die samentroepten rond een vuurpot waarop wat spiesjes lagen te roosteren, een tempex bak en een wankel tafeltje waarop uiteenlopende zaken waren uitgestald, zoals losse sigaretten, wegwerpscheermesjes, blikjes sardienen en cornedbeef en klosjes naaigaren, die het bedrijfskapitaal vormden van de ‘firma Isemanga’. Bij de blik van de man waren de gesprekken verstomd. Aan hun voorkomen, en aan de auto zonder nummerborden, had iedereen de twee herkend als militairen in burger. Toen de man zijn bestelling plaatste en het flesje aan zijn mond zette, ontspanden de aanwezigen enigszins en gingen de gesprekken verder, zij het aangepast en op een opgeschroefde toon.

De ligablo van oude Isemanga bevond zich op de stoep van de avenue de la Justice, in de welgestelde wijk La Gombe, voor het erf van het gebouw van een non-gouvernementele organisatie voor van alles en nog wat. Oude Isemanga fungeerde als bode, als receptionist en bij tijd en wijle als manusje-van-alles. Om wat bij te verdienen, had hij een handeltje opgezet dat ambtenaren trok die in de buurt werkten, dorstige voorbijgangers en gehaaste automobilisten. Tegen het middaguur, zoals op dat moment, lagen de spiesjes te knisperen op hun bed van gloeiende kooltjes en verspreidden ze een pittige geur die klanten aanlokte.

Deze bescheiden uitstalling was het soort handeltje waarvan tienduizenden gezinnen in Kinshasa met kunst en vliegwerk rondkwamen. Maar zijn maatschappelijke rol was heel wat groter dan zijn plaats in het economisch verkeer. Het was een ontmoetingsplek, waar niet alleen sigarettenrokers samenkwamen, maar de meest uiteenlopende soorten mensen. Er vonden zelfs discussies en politieke minisymposia plaats. De ligablo was ook de psychoanalytische spreekkamer bij uitstek, waar mensen op de bonnefooi advies kwamen vragen. Voordat de terreinwagen was verschenen en de politieke discussies waren verstomd, had een huisvader zich beklaagd over het gat in de hand van zijn jonge tweede echtgenote. Even daarvoor had een secretaresse de toehoorders gevraagd hoe ze een einde kon maken aan de handtastelijkheden van haar zeer royale baas.

Na een flinke slok van het bruine, sprankelende vocht bestelde de passagier van de terreinwagen, adjudant Bamba Togbia, een spiesje. Hij leek niet bijster geïnteresseerd in wat er werd besproken. Al kauwend liet hij zijn blik over het erf dwalen. Links stond het bescheiden gebouw, geelwit met rode kozijnen, waar de hulporganisatie zetelde. Een bijgebouw erachter deed dienst als conciërgewoning. In het huisje woonde vrouw Bokeke Iyofa met haar grote gezin, bestaande uit haar drie kinderen: Patrick, de oudste, van een jaar of vijfentwintig, en twee jongere broers, Mboyo en Boketshu, een tweeling van een jaar of tien, plus haar twee neefjes, uit de kluiten gewassen kerels die uit hun dorp in de provincie Equateur naar de stad waren gekomen om er hun geluk te beproeven.

Vrouw Bokeke Iyofa stond eten te koken op een houtvuur voor haar huisje. Op een bank in de schaduw van de muur zaten Patrick alias Trickson en zijn neven Baestro en Gaucher met een paar vrienden lawaaierig een partijtje te dammen. Ze speelden of hun leven ervan afhing. De damstenen – limonadekroonkurken tegen bierkroonkurken – schuurden over het zelfgeverfde triplex dambord. Een snelle opeenvolging van slagen, gevolgd door een triomfantelijke lach, wees erop dat de partij afgelopen was. Dit werd nog eens bevestigd door de boze uitroep van de verliezer.

‘Weer verloren! Je kunt beter in de loterij gaan spelen, Célio! Kansspel, dat is meer wat voor jou.’

‘Wat weten jullie van kansberekening, stelletje domkoppen? Bij dammen komt inderdaad geen kansberekening kijken, en in dit geval ging het gewoon om een paar stomme algoritmes, niks om je druk over te maken, jongens.’

Iedereen barstte in lachen uit. Célio Matemona maakte zijn vrienden vaak aan het lachen. Ongewild trouwens. Het ging vanzelf. Denken en praten in wiskundetermen, hij kon niet anders. Getallen waren zijn wereld, en dat ging heel wat verder dan zijn vrienden konden bevatten.

‘Waar waren jullie?’ riep hij. ‘Waar waren jullie toen ik mijn eerste bewijs leverde en de getallen precies deden wat ik wilde? Wat weten jullie van de fractaltheorie, waarmee ik de chaos in mezelf heb kunnen analyseren? Wie van jullie was erbij toen ik de integraal berekende van het oneindig kleine?’

Célio zat weer op zijn stokpaardje. Hij ging er helemaal in op. Hij was al jong gefascineerd geraakt door de wereld van de wiskunde en de wiskundigen. De termen ‘logaritmisch’, ‘vectorieel’ of ‘sinusvormig’ gaven de dingen een vertrouwde connotatie. Célio was ervan overtuigd dat de wiskunde hem in het bloed zat. Toen hij een kleine jongen was, was knikkeren of doelschieten voor hem net trigonometrie. Het ging allemaal om hoeken, bogen, sinus en cosinus. Al snapten zijn vrienden niet waar hij het over had, ze vonden zijn aanvallen hilarisch, en zo was Célio Matemona ‘Célio Mathématik’ geworden, de jongen die de operaties beheerste, de variabelen bepaalde en die op vertrouwelijke voet stond met complexe getallen.

‘Wat denken jullie nou? Mijn hersens maken de ene sprong na de andere, en dan zou ik me ook nog eens moeten verdiepen in jullie stomme spelletjes?’

Zijn vrienden lachten nog harder. Neef Baestro, die gek was op muziek, zong zacht een weemoedig liedje over dromen van succes en bedrogen hoop.

Na kati ya bolondo, na kati ya pasi

Mokili ebeti ngai fimbo

Mokili ekomi bololo[2]

Adjudant Bamba Togbia volgde het tafereel vanuit de verte, terwijl de tweeling elkaar achternazat onder het zingen van de titelsong van Dragon Ball. Hij liep bedaard een stukje het erf op in de richting van het huisje. Een onbarmhartige zon weerspiegelde zich in de aangestampte aarde. De gesprekken rond de ligablo stokten. De ogen waren gericht op Bamba’s rug. Hij was lang en pezig, een jaar of vijftig. Met zijn wat te lange hals en zijn overdreven naar achteren getrokken schouders leek hij op een aasgier. Zijn huid was zwart, tegen het blauwe aan, gelooid door uren wachtlopen in de brandende zon. Toen hij halverwege het erf was, wenkte de militair de jongeren. De neefjes leken niet verrast. Gaucher stond op en liep met bedaarde pas naar hem toe. De hand van vrouw Bokeke bleef boven haar kookpotten hangen. De adjudant en de jongen hadden een kort en concreet gesprek.

‘Wat wou hij?’ beet Célio hem toe toen Gaucher terugliep naar de bank.

‘Net als altijd. Er is een politieke bijeenkomst en ze willen dat we erheen gaan’, antwoordde Gaucher.

‘Alweer! Doe het niet, jongens, dat loopt nog eens verkeerd af.’

‘Ze betalen beter dan anders,’ pleitte Gaucher, ‘we moeten gaan, het is snel verdiend geld. Zonde om dat niet aan te pakken.’

Weer ging het stereotype van de luie Afrikaan aan gruzelementen. In deze streken was de vergelijking eenvoudig en meedogenloos. Als je op je kont blijft zitten, heb je niet te eten, je kinderen ook niet en hun leraar al helemaal niet. Waarom zou hij luisteren naar Célio’s bezwaren? Célio had gestudeerd, hij had nog kansen. Hij scheen zelfs een stapel diploma’s te hebben. Maar Gaucher wist nooit wanneer de Voorzienigheid hem zijn kans zou geven. Daarom moest hij elke kans pakken. Adjudant Bamba was niet zomaar langsgekomen, hij had hen nodig. Gaucher en andere werklozen zoals hij werden betaald om een menigte te vormen voor de televisiecamera’s, met als doel het beïnvloeden van de publieke opinie. De beelden werden uitgezonden tijdens het journaal, om de illusie te wekken dat alles was zoals vroeger. Ze moesten de rol spelen van demonstranten die tevreden waren en vertrouwen hadden in de overgangsregering die al jaren op het pluche zat.

‘Gaan we nou of niet, Baestro?’ drong Gaucher aan. ‘Het kan toch geen kwaad? We gaan naar het stadion voor de bijeenkomst, we spelen onze rol en over een paar uurtjes zijn we weer terug en gaan we verder met onze partij. Adjudant Bamba heeft beloofd dat we tweemaal zo veel krijgen als vorige keer. Niks mis mee, toch?’

Baestro had tot dan toe gezwegen, hij aarzelde nog. De laatste keer dat hij naar zo’n hoogmis was geweest, had hij een nare smaak overgehouden aan de militante toon en de onzin die de sprekers uitkraamden. Goed, hij had zelf ook een rol gehad in die schijnvertoning, maar het land zat midden in een veranderingsproces, het waren andere tijden, het volk wilde democratie en op termijn verkiezingen. De regering wist donders goed dat het tijd was om het democratiseringsproces in gang te zetten, maar werkte niet mee. Baestro besefte ook dat al dat geleuter over het toestaan van zogenaamde politieke vrijheid volksverlakkerij was, niet omdat hijzelf meedeed aan het scheppen van de illusie, maar omdat de denkwijze van de politici niet wezenlijk veranderd was. Ze vochten nog altijd met overgave en vooral met dezelfde methoden voor hun positie en hun privileges. Baestro liet zich overal heen sturen en applaudisseerde bij vaste woorden zoals ‘partij’, ‘democratie’, ‘volk’, en gaf luid uiting aan zijn enthousiasme door het schreeuwen van slogans zoals ‘De anarchie zal niet overwinnen!’ ‘De strijd gaat door!’ ‘Wij zullen overwinnen!’. Zo probeerde iedereen, in zijn eigen rol, met zijn geweten op een zacht pitje, zijn cassave uit het vuur te halen. Na rijp beraad verdampten Baestro’s gewetensbezwaren als het salaris van een Kinese arbeider op betaaldag.

De hete wind en het stof striemden de gezichten van Baestro en Gaucher terwijl ze in de open laadbak van een vrachtwagen stonden. Het voertuig was volgestouwd met overal en nergens vandaan geplukte figuranten. Ze hadden allemaal persoonlijk bezoek gehad van adjudant Bamba. De vrachtwagen was langsgereden en had ze met een aantal tegelijk opgepikt. Er waren nog twee vrachtwagens bij gekomen, eveneens gevuld met betaald demonstratievee. Het waren er zo’n honderd tot honderdvijftig, waaronder ook wat vrouwen, die achteraan dicht bij elkaar stonden. Ze waren met hoge snelheid de avenue Kasa-Vubu afgereden. Het was vroeg in de middag en in de wegbermen was het druk. Een bonte mensenmassa bewoog zich voort met vastberaden tred, stofwolken opwerpend, luid pratend, druk gebarend, puffend onder allerhande lasten, zijn onbereikbare, dagelijkse dromen najagend. Kinshasa, zuchtend onder de zon en het stof, was bezig met overleven.

Haveloze winkeltjes met muren in alle kleuren boden een overvloed aan zaken aan, van luxekleding tot huishoudapparaten en geëmailleerd kookgerei. Het ene uithangbord – neon en plastic waren er niet – was nog wilder dan het andere: god heeft gegeven, de poort naar de zegeningen, malou de eerste. Om de tien meter was een apotheek. Hier en daar wees een houten bord met geschilderde hoofden op de aanwezigheid van een kapperszaak. Een uit een laken vervaardigd spandoek wees op de aanwezigheid van een huisschilder. Uitstallingen van motorolie en gebruikte autobanden maakten duidelijk dat men hier zijn auto kon laten doorsmeren en dat er wonderen werden verricht in het geval van een lekke band. De vrachtwagen reed nog steeds in volle vaart verder.

Vreemd genoeg sloegen de voertuigen niet rechts af naar het kleine Revolutiestadion, maar reden ze rechtdoor. Ter hoogte van de Kasa-Vububrug zag Baestro dat zich behalve de terreinwagen van adjudant Bamba nog twee terreinwagens bij het konvooi hadden gevoegd. Er zaten griezelig ogende mannen in.

Bij het verkeersplein van Matonge stopten de vrachtauto’s en bleven met draaiende motor staan. Zonder uitleg kregen de paar aanwezige vrouwen opdracht om uit te stappen. Baestro en Gaucher wierpen elkaar een vragende blik toe. Wanneer het bevel: ‘Mannen naar rechts, vrouwen naar links’ werd gegeven, met militairen in de buurt, was dat meestal geen goed teken. Nadat de vrouwen waren uitgeladen, keerden de vrachtwagens en zetten ze koers naar de wijk Limete. Waarom hebben ze de vrouwen laten uitstappen? vroegen de jongeren zich af.

Ten slotte stopte de stoet voor een villa met een heuphoog muurtje eromheen. Het huis zag er ongevaarlijk uit, afgezien van een groot bord waaruit bleek dat dit het hoofdkantoor was van een oppositiepartij. Zes soldaten zaten sloom op bankjes, leunend op hun machinegeweer.

Het was niet zomaar een oppositiepartij, maar de pnd, de Parti de la Nouvelle Démocratie[3], die geleid werd door Makanda Rachidi, een politicus wiens lange carrière werd gekenmerkt door spectaculaire koerswijzigingen. De nieuwste en absoluut onwaarschijnlijkste was die late hang naar democratie. Arme democratie: sinds de laatste politieke ontwikkelingen hadden heel wat types zoals hij haar tot hun minnares gemaakt. Ze waren niet gevallen voor haar charmes, maar hadden haar ingepakt met mooie praatjes, een hoop branie en een flinke dosis cynisme. Hun buitensporige leefpatroon maakte van haar een hoer. Ondanks haar schoonheid bezoedelden ze haar ’s nachts, met meerderen tegelijk, tijdens geheime bijeenkomsten. Door al deze vernederingen zag het er beroerd uit voor de democratie.

Bamba’s harde stemgeluid bracht Baestro terug in de werkelijkheid. Staande naast de vrachtwagen gaf hij de laatste bevelen.

‘Jullie zien waar we zijn. Ik ga jullie nu vertellen wat jullie moeten doen.’ Er steeg een gemompel op uit de vrachtwagen. De figuranten leken onwillig. Dit vonden ze wel een heel merkwaardig stadion. Ze hadden niet verwacht naar Limete te worden gebracht, naar de oppositie. Bamba trok zich er niets van aan en vervolgde: ‘We verzamelen ons voor dat huis daar. Het enige dat jullie hoeven te doen is partijliederen zingen. We zijn hier dus om een concert te geven voor dat tuig van de oppositie. Die lui maken het land kapot, ze brengen chaos. We gaan ze laten zien dat we het menen, maar vreedzaam, door het zingen van liederen.’

Het op bevelende toon uitgesproken toespraakje leek een kalmerend effect te hebben op de marionetten. Ze sprongen uit de vrachtwagens en stroomden naar een grasstrook die de grote weg scheidde van de ventweg voor de villa.

‘Onze strijdkreet is: Mokili ebende[4]’, zei de adjudant. ‘Begrepen allemaal? Oké, actie!’

Baestro zong zonder enthousiasme. De mannen om hem heen blèrden een overbekend overwinningslied. Na een paar minuten voelden de pakweg honderd man zich strijdlustig worden. Sommigen maakten zelfs een paar pasjes van een oorlogsdans. In het hoofdkantoor van de pnd waren de soldaten die de wacht hielden nu klaarwakker. De mannen van Makanda Rachidi kwamen schuchter het hek uit om te informeren naar de reden voor deze uitgelatenheid. De bezoekers provoceerden hen met gestamp en kreten. De figuranten gaven waar voor hun geld. Ze bewogen bijna precies tegelijk. De groep golfde volmaakt als een vloeistof en bleef dicht aaneengesloten. De armen bewogen ritmisch op en neer, als de grafische weergave van een digitale geluidsopname. Het zag er perfect uit. Een beetje te perfect, zou je kunnen zeggen. De villa gaf taal noch teken. Het gezang was op zijn hoogtepunt, de stemmen begonnen opgewonden te klinken, toen Baestro als in een boze droom de mannen die hij was vergeten uit de terreinwagen zag stappen met in hun hand iets langs en donkers. Toen zag hij dat het wapens waren. Een Uzi en een automatisch pistool, de mannen laadden, richtten op de villa en vuurden. De luide knallen zaaiden onmiddellijk verwarring en paniek. De groep van honderd voorgeprogrammeerde marionetten viel in een paar groepjes uiteen. Baestro en zijn broer Gaucher maakten aanstalten om te vluchten, al wisten ze niet goed waarheen. De menigte vloog alle kanten op. Als mieren onder een mensenvoet.

Tussen het vertwijfelde geschreeuw door klonk de strijdkreet: ‘Mokili ebende! Mokili ebende!’ Bezield door de slogan stroomden de koppige marionetten binnen een paar seconden opnieuw samen rond degene die de kreet had geuit, zo te zien een officier. Op dat moment gaf deze een kort bevel en een salvo verscheurde de stilte. Baestro voelde hoe zijn hart bleef stilstaan. De van dichtbij afgevuurde schoten hadden twee kameraden naast hem neergemaaid. Gaucher was nergens meer te zien. Baestro was sowieso blind en doof door de paniek, alsof hij al elders was. Hij was aangeland bij de laatste bocht in zijn levensweg. Alles waarop hij had gehoopt, waarnaar hij had verlangd, lag achter hem. Hij behoorde al niet meer tot deze wereld. In zijn wanhoop holde hij op goed geluk naar rechts, hij dacht zelfs even dat hij vloog, maar in feite was hij gestruikeld over het uitgestoken been van een partijgenoot van Makanda Rachidi. Een seconde later viel de schaduw over hem heen van een man met een donker uniform, een donkere baret en zonder ogen, leunend op zijn geweer, die met zijn bajonet in zijn zij porde. Door de scherpe punt in het stof vastgeprikt nam Baestro de kolossale massa op, die zwart afstak tegen de weidse hemel terwijl hij zich over hem heen boog om hem af te maken.

De bedaagde taxi schoot tussen het verkeer op de boulevard Lumumba door en probeerde zo veel mogelijk de gaten in het wegdek te mijden, die de wond geen goed zouden doen. Baestro lag op de achterbank met zijn hoofd op zijn broers schoot. Gaucher fluisterde hem kalmerende woorden toe.

‘Ba gagner ngai[5]’, fluisterde Baestro met een diepe snik. Gaucher probeerde met zijn hand het bloed te stelpen dat bij elke ademhaling zachtjes maar onherroepelijk uit zijn broers zijde gulpte. De taxi was op weg naar het groot ziekenhuis.

Gaucher was als door een wonder meteen na de bajonetsteek opgedoken en had Baestro weten weg te trekken. Het was hem gelukt hem op de been te krijgen en met zijn hinkende broer naar de boulevard te rennen, waar een vriendelijke taxichauffeur hen had meegenomen. Ze arriveerden in het ziekenhuis en waren vrij snel aan de beurt. Bij aankomst beseften ze dat er aan beide zijden zwaargewonden waren gevallen. Demonstranten uit de twee kampen met hun gewonden stonden opgefokt bedreigingen te schreeuwen in de gangen van het ziekenhuis. Het was een onbeschrijflijke bende. Ze werden geholpen door een jonge arts. Baestro werd door twee verplegers op een brancard vervoerd naar een armetierige operatiekamer met verdachte vlekken op de muren en op een operatietafel neergelegd. Vanuit de gang klonken steeds dringender kreten. Ongerust stuurde de arts een van de verplegers erop uit om poolshoogte te nemen. De man kwam dodelijk geschrokken terug en zei dat Makanda’s mannen op zoek waren naar de gewonden uit het andere kamp om ze af te maken. De dokter trok razendsnel een lage metalen kast open en beval Gaucher en Baestro erin te kruipen.

‘Gauw, jullie leven staat op het spel!’ Geholpen door de verplegers lukte het de gewonde en zijn broer in de kast te kruipen. Plotseling zaten de twee jongens in het pikdonker. Baestro voelde zijn hart moeizaam en trager kloppen dan gewoonlijk, ter hoogte van de wond. De minuten kropen voorbij en al snel had hij zijn kaken niet meer in bedwang; ze klemden zich opeen alsof ze tussen een wrede bankschroef zaten. Zijn lichaam begon steeds heftiger te schokken. Gaucher probeerde de schokken op te vangen door het lichaam van zijn broer tegen zich aan te drukken. Baestro’s levensfuncties gingen onherroepelijk en hard achteruit. Door de dunne wand drongen de geluiden van geweld en het geschreeuw van doodsbange, gemolesteerde mensen tot hen door.

‘Ba gagner ngai’, fluisterde Baestro nog eens, voordat hij zijn laatste adem uitblies. Na uren op elkaar geperst in de kast te hebben doorgebracht, voelde Gaucher de warmte langzaam wegtrekken uit zijn broers lichaam en de stijfheid onafwendbaar intreden. Baestro stierf in de ijzeren kast, tussen de chirurgische instrumenten even onbuigzaam en kil als de staatsraison.

Makanda Rachidi zag er verslagen uit. Hij hield zijn mobiel tegen zijn oor en keek zo bedroefd als een man die op het punt staat zich een kogel door het hoofd te jagen. Hij kapte het gesprek af met een gebromde dankbetuiging. Na de verbinding te hebben verbroken kreeg hij zijn beroemde strijdlustige uitdrukking weer terug. De hele dag had hij welgemeende condoleances in ontvangst genomen. ‘Het bloedbad van Limete’, zoals het al werd genoemd door zijn aanhang en in de pers, had zijn partij in de schijnwerpers geplaatst. Even lichtte zijn gezicht op door iets wat kon doorgaan voor een glimlach. Het incident betekende een keerpunt in de nieuwe koers van zijn politiek. Het zou hem eindelijk de benodigde geloofwaardigheid verschaffen in de ogen van de natie. Twee martelaren die gevallen waren op het veld van eer, neergemaaid door de handlangers van de overheid, dat was meer dan genoeg om zijn geschonden prestige op te vijzelen.

Zijn politieke traject was ongelooflijk chaotisch en volgde de fluctuaties van zijn politieke stellingnames. In een land waar corruptie was verheven tot overheidsbeleid had de man tot dan toe de openbare orde gebruikt als chanteermiddel, een subtiel en lucratief spel. Hij hoefde maar voor wat onrust te zorgen en de president wist niet hoe snel hij hem geld moest geven om te zorgen dat hij zijn mond hield. Dat had altijd prima gewerkt, alleen was inmiddels de civil society erbij gekomen als factor waarmee je rekening moest houden, en daarmee was het politieke spel heel wat lastiger geworden.

‘Dat verdomde volk, in plaats van dat ze ons gewoon ons werk laten doen!’ Makanda nestelde zijn massieve lijf comfortabeler op de grote canapé. Zijn enorme, vierkante kop overdekt met kleine kratertjes leek op een terrein waar een natuurramp had gewoed, zoals een massale meteorieteninslag. Op dit moment straalde hij voldoening uit. Hij uitte een zachte brul als een verzadigd roofdier. Zijn hand ging naar de kranten op de salontafel en vol trots las hij de vette koppen die zich over verscheidene kolommen uitstrekten. het bloed van de martelaren voor de democratie, het regime heeft weer toegeslagen!

‘Waar halen ze het vandaan!’ Natuurlijk dacht hij aan de moeite die hij zich had moeten getroosten om de gunst van het publiek en de pers te winnen. Hij vond dat hij de nieuwe carrière die zich aankondigde ruimschoots had verdiend. Makanda wierp een blik op zijn horloge. Hij moest zich gaan klaarmaken. Hij was gebeld door de journalisten, hij had een verklaring af te leggen die belangrijk was voor de toekomst van het land.

De drums hadden de hele nacht geklonken. Het erf van de hulporganisatie waar vrouw Bokeke Iyofa woonde was volgestroomd met de vrienden en familie van wijlen Baestro. Allemaal betreurden ze het lot. Sommigen vroegen zich af waarom hij naar die demonstratie was gegaan. Dat was het risico wanneer je meedeed aan zoiets, vonden de nuchtersten. Maar niemand begreep wat er nu precies gebeurd was. Gaucher, de enige die hun er meer over had kunnen vertellen, zat met gebogen hoofd, kapot van verdriet, in een hoek. Niemand durfde hem naar de toedracht te vragen en hijzelf zei geen woord. Na veel gegis werden ze langzaam maar zeker door slaap overmand en verstomden de gesprekken.

Célio Matemona hoefde niet te vechten tegen de slaap. Hij probeerde in zijn hoofd de film van het tragische einde van zijn vriend af te spelen. Die laatste dampartij, zijn aarzeling om naar die klotedemonstratie te gaan, de verklaringen die de politici, van links tot rechts, de hele dag hadden afgelegd. Natuurlijk hadden ze zich allemaal de gebeurtenis toegeëigend. Daarbij kwam nog dat het een nachtwake was waarbij de overledene ontbrak. De familie had het lichaam niet meegekregen bij het mortuarium van het ziekenhuis: ‘Dat gaat niet, orders van de gouverneur’, hadden ze te horen gekregen. Toch waren de mensen hem komen bewenen, bij een leeg bed. Gaandeweg hadden de rouwdansen, de lange discussies en het geween die nacht plaatsgemaakt voor de slaap. Een nagloeiend vuur verlichtte de verstilde gedaanten, die alleen bewogen om een wat al te lastige muskiet te verjagen.

In de vroege ochtend, na met zijn makkers van die nacht koffie te hebben gedronken, zocht Célio zijn huurkamer op, die twee minuten daarvandaan lag. Hij sloeg links af en liep een erf op waarop een groot gebouw stond, een soort loods, dat ‘de Bunker’ werd genoemd. Vanwege het vroege uur was er nog niemand buiten, behalve twee vrouwen; de ene was de aangestampte aarde voor het gebouw aan het bezemen en de andere hurkte bij een kleine ijzeren vuurpot en blies de gloeiende kooltjes aan. Célio vroeg aan de hurkende vrouw: ‘Ndenge nini, Sido[6]?’ ‘Kom je van de nachtwake voor Baestro?’ vroeg ze zacht. ‘Zo zou je het kunnen noemen, ja, alleen moesten we het zonder hem doen. Het schijnt dat de gieren zich over zijn lichaam ontfermen.’ De jongeman werd overweldigd door verdriet en machteloze woede. ‘Ik ga proberen wat te slapen, Sido. Tot later.’

Ze konden het goed met elkaar vinden. Célio flirtte graag een beetje met haar, maar vanmorgen stond zijn hoofd niet naar een praatje en hij was te moe om haar te vertellen waarom Baestro’s lichaam had ontbroken, dat de partij van de president hem zo ongeveer een staatsbegrafenis wilde geven en dat de pers en de diverse partijen met het incident aan de haal gingen. Verbitterd ging hij het gebouw binnen waar hij een kamer huurde.

Als woonruimte was de Bunker een merkwaardige plek. Het was een enorme loods, door gangen verdeeld in tientallen kamertjes, die van elkaar waren gescheiden door kartonnen wanden die reikten tot het middel van een volwassen man. De kamers waren niet groter dan zes vierkante meter, met een simpel gordijn als deur. In elk compartiment woonde een gezin. Het flakkerende licht kwam van petroleumlampen. Midden in deze welvarende wijk woonde een krioelend volkje. Nog niet iedereen was op. Gespierde jongeren gingen door de gangen van kamer naar kamer, de meeste met een handdoek over de schouder. Het wonderlijkst waren de gedaanten die zich over de grond voortbewogen als grote, sprookjesachtige insecten. Dit was namelijk de plek waar weeskinderen en gehandicapten die in het centrum hun kostje bij elkaar bedelden, de paria’s van het stadse schijndecor, bij elkaar waren gekropen met hun vrouwen en kinderen en de moed der wanhoop. Ze hadden deze leegstaande loods gekraakt en uiteindelijk had de stad hun die afgestaan.

‘Célio, ik heb je nodig, je moet me helpen met het invullen van formulieren’, zei een eenbenige man met een tandeloze glimlach.

‘Célio, mijn man is weer meegenomen door de soldaten. Je moet met me meegaan naar de commissaris’, zei een jonge vrouw.

‘Oude Mathématik, ik heb een goeie brief in het Frans nodig voor mijn leraar’, zei een jongen met ontbloot bovenlijf.

Célio was de intellectueel van de buurt, althans, hij werd als zodanig beschouwd. Hij fungeerde als advocaat, bemiddelaar, klerk en soms ook als notaris. Hij was in zijn eentje een compleet kantoor. Elke dag kwamen zijn lotgenoten hem hun grieven voorleggen of vroegen ze hem om hulp bij het een of ander. Célio was net als zij opgegroeid in armoede, hij was net als zij wees. Dat hij wel een zekere bagage had, kwam, zo beweerde hijzelf, doordat hij had gestudeerd. In feite was daar niets van waar. Hij had het geluk gehad dat het lot vriendelijke mensen op zijn pad had gebracht die hem de kans hadden geboden zijn middelbare school af te maken, maar op de universiteit was hij vastgelopen vanwege geldgebrek. Célio had zich gewoon ingeschreven voor het kandidaats, maar later was hij clandestien naar de hoorcolleges gegaan. Gezien de vele uren die hij daar had doorgebracht, vond hij zelf op een gegeven moment dat hij zich kon beschouwen als afgestudeerd in de wis- en natuurkunde, al had hij het diploma niet. Je bouwde je levensverhaal zo goed en zo kwaad als het ging op, met wat je had.

Célio liep door een van de gangen langs de kartonnen kamertjes naar zijn eigen hok. De meeste bewoners sliepen nog. Het was pas zes uur en de zon was net op. Sommigen waren zich aan het wassen. Moeders waren bezig met hun kinderen. Hier en daar klonk een enthousiaste begroeting. ‘Célio, nkolo makambo[7]!’ ‘Célio, double-mitu[8]! Elektronisch en mechanisch!’ ‘Célio, grote baas!’

Célio nam alle complimenten losjes in ontvangst. Hoewel zijn maatschappelijke positie verre van rooskleurig was, voelde hij zich zeker van zichzelf en van zijn toekomst. Zijn brein bouwde de ene na de andere strategie op om te slagen in het leven. Net als miljoenen andere Kinezen was hij ervan overtuigd dat de toekomst hem toebehoorde. Dat ook zijn leven glamour zou kennen. Alleen had Célio Matemona een grote troef in handen. Hij had de labyrintische geesten van mannen als Pythagoras, Einstein en Thales van Milete weten te doorgronden. Dat verleende hem een zeker superioriteitsgevoel.

Maar dat waren allemaal maar mooie praatjes. Ondertussen won Honger terrein onder de bevolking en richtte aanzienlijke schade aan. Hij kroop naderbij, meedogenloos als een tweekoppige python. Hij nestelde zich in de buiken als een bijtgraag reptiel dat niemand in zijn buurt duldde. Zijn slachtoffers hadden geleerd dat zijn wil wet was. Aan het begin van de dag, voordat hij zich liet gelden, dacht je nauwelijks aan hem, je sloofde om te kunnen eten en even van hem af te zijn. Je deed of je hem vergat, maar de angst was er altijd. Aan het begin van de middag, wanneer de brandende zon je sneller uitdroogde, werd het moeilijker. Het beest, dat al tijden geleden de plaats had ingenomen van je ingewanden, maakte zijn aanwezigheid kenbaar door je levensfuncties te verzwakken, zich te voeden met je vlees en andere vitale substanties. Je moest teren op je magere reserves. Bij iedere inspanning trilden je ledematen, werden je handen klam en vaak begon je hart te bonzen. Om het beest te kalmeren gaf je het dan als zoenoffer wat koud water, waardoor het zich even gevleid voelde. Maar al snel begon het in te werken op je hersens en andere organen van de wil en de strijdlust. Je kon in de verleiding komen te gaan bietsen en bedelen. Sommigen gingen zelfs smeken, omdat het beest met zijn schubbige buik gevoelige zaken als trots en eergevoel vermorzelde. Het was alomtegenwoordig en almachtig. Je had het niet meer over ‘honger hebben’. Op de vraag hoe het met je was, luidde het antwoord kortweg: Nzala!, ‘Honger!’ Je was eraan gewend geraakt.

Maar ondanks zijn weinig aantrekkelijke kanten en de weerzin die Honger wekte, zei men dat foto’s van hem in het buitenland voor veel geld werden aangekocht. Zo probeerde Honger salonfähig te worden. Hij werd aangehaald als excuus, als verzachtende omstandigheid voor een vergrijp. Honger had een belangrijke rol bij de bestrijding van schuldgevoelens. Dat was trouwens het enige dat je eraan zou kunnen hebben. Verder was hij als een verwoestend gif dat het lichaam veranderde in een gemakkelijke prooi voor malaria en bilharzia. Hij maakte dat zijn slachtoffers zich niet konden vermenigvuldigen door de kindersterfte te verhogen. Om hem het hoofd te bieden moest je geestelijk sterk zijn, want hij versmalde ook je besef van goed en kwaad en andere hoogstaande waarden. Zij die overeind bleven zagen zichzelf trouwens al snel als helden of heiligen. En de anderen zwoeren hun overtuigingen af om zich te vrijwaren van de dagelijkse kwelling, en namen steekpenningen aan. Het kuise meisje verloochende haar opvoeding en bood haar lichaam veil. De leraar lapte de ethiek aan zijn laars in ruil voor bankbiljetten. De soldaat veegde zijn hakken aan de militaire gedragscode en verwerd tot een plunderend roofdier.

Elke dag won Honger terrein. Hij verbreidde zich slinks in de gezinnen, zonder aanzien des persoons en zaaide dood en verderf. Hij verhardde de harten. Hij schuurde met zijn harde schubben wat nog restte aan hoop weg. Om de bankrekeningen van de president te sparen en de betalingsbalans van het Internationaal Monetair Fonds in evenwicht te houden, hadden de Kinezen gezorgd dat ze de vraatzucht van het monster met de twee monden in de hand hielden. Het was van het grootste belang om genoeg zoenoffers in voorraad te hebben. Met het oog daarop hadden ze de dag verdeeld in gongs oftewel maaltijden. Toen ze waren overgegaan op één gong, aan het eind van de dag, had de gemene python besloten met zijn hand over zijn hart te strijken. Daarna was de tijd gekomen van één gong per twee dagen. In de gezinnen at de ene helft de ene dag en wachtte de andere helft tot de dag erop, enzovoort. Goed, de strijd was hard, maar eerlijk, zolang hij boven de gordel bleef. Het Internationaal Monetair Fonds was vol lof over zo veel strijdlust. Het was ingenomen met de lichamelijke conditie van de Kinees en zijn aanpassingsvermogen, en vooral met zijn weerstand tegen de beet van het beest in zijn maag. Hoewel het soms stuiptrekkingen vertoonde, hield het snode monster het volk in zijn greep door zijn ringen in de buiken te spannen, de kwelling te rekken en zich dagelijks te wentelen in zijn duistere, stiekeme overwinning waaraan geen einde kwam.

[1] ligablo – kraampje

[2] Na kati ya bolondo … – In de gevangenis, in de ellende/ Heeft het leven me gezweept/ Heeft het leven een bittere smaak gekregen

[3] Parti de la Nouvelle Démocratie – Nieuwe Democratische Partij

[4] Mokili ebende – Een wereld van ijzer, een meedogenloze wereld

[5] Ba gagner ngai – Ze hebben me te pakken

[6] Ndenge nini, Sido? – Hoe gaat het, Sido?

[7] nkolo makambo – grote regelaar

[8] double-mitu – met de twee hoofden