Alice Ferney

Echtelijk paradijs

Uit het Frans vertaald door Alice Teekman

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Ouvrage publié avec le soutien du Centre national du livre – Ministère français chargé de la culture. Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt dankzij een bijdrage van het Franse ministerie van Cultuur – Centre national du livre.

De vertaling is tot stand gekomen met steun van het Expertisecentrum Literair Vertalen te Utrecht, dat een mentoraat beschikbaar stelde.

De vertaalster dankt Jeanne Holierhoek voor haar inspirerende begeleiding van het vertaalproces.

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

Oorspronkelijke titel Paradis conjugal, verschenen bij Éditions Albin Michel

Oorspronkelijke tekst © Éditions Albin Michel, Parijs 2008

Nederlandse vertaling © Alice Teekman en De Geus bv, Breda 2011

De vertaling van het motto van Sándor Márai is van de hand van Henry Kammer (Amsterdam: Wereldbibliotheek 2005)

De vertaling van het fragment uit Twelfth Night van Shakespeare is van de hand van Willem Bilderdijk

Omslagontwerp Diny van Rosmalen

Omslagillustratie © Pawel Piatek/Trevillion Images

isbn 978 90 445 2706 3

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Casting

Twentieth Century Fox presenteert: Jeanne Crain, Linda Darnell en Ann Sothern, in A letter to three wives. Bij de begintitels was de eervolle eerste plaats voor de vrouwen. Daar stonden ze zwart-op-wit aangeprezen, de vrouwen die over het scherm zouden paraderen in de schrijn van hun schoonheid. Hoe te ontkennen dat die Hollywoodse actrices hartstikke sexy waren? denkt Elsa Platte. Ja, in die filmwereld, waar het omhulsel als essentieel en toereikend werd beschouwd, waren ze oogverblindend. Ze zagen er stuk voor stuk prachtig uit. Natuurlijk, de een leek maagdelijk en de ander venijnig, deze was serieus en die was onconventioneel, schuchter, argeloos of uitdagend, ouderwets of modern. Maar allemaal hadden ze iets fataals, alsof ze, te goeder of kwader trouw, dat wil zeggen, oprecht verliefd of brutaalweg veroverend, niets anders konden dan hun prooi buitmaken, vanaf de eerste ontmoeting begeerte bij de man opwekken, en het verlangen er als een dolk inplanten, zodat niemand hun aantrekkingskracht kon weerstaan.

Terwijl ze voor de televisie zit, ongebonden (haar twee jongste kinderen zijn naar bed), met dat zalige, vrije avondgevoel, laat balletdanseres Elsa Platte haar gedachten uitwaaieren over de inmiddels vertrouwde beelden: de stijlvolle, verbluffend knappe actrice Linda Darnell, met haar intelligente, heldere blik, zou om het even welke vrouw hebben geïmponeerd. Ze had het uiterlijk van Ava Gardner maar niet haar aard: warmer en minder geraffineerd, met iets van breekbaarheid in haar donkere oogopslag, die eerder guitig dan vurig was. Haar schoonheid had niets verwaands, ze was trots zonder misprijzend te zijn, trots en verlegen, een zo ongebruikelijke combinatie dat de verlegenheid gespeeld leek. Er sprak geen minachting voor een knielende aanbidder uit deze trots. Die schoonheid was niet zo zeker van zichzelf en van haar onweerstaanbare kracht. Je zou kunnen zeggen dat de vrouw – of het personage dat ze verbeeldde – wel weet had van haar macht, maar zo verstandig was om te twijfelen aan het geluk dat de betovering van haar uiterlijk haar zou brengen. Hier was sprake van hoop, die een vorm van zuiverheid is, van een zucht naar duurzame gevoelens (die evenzeer een bewijs is als een gevolg van hun oprechtheid), en van een soort naïeve drang naar de liefde, al die aspecten kwamen aan bod in de rol die miss Darnell in deze film speelde: mevrouw Lora Mae Hollingsway (zo heette het personage) was verrukkelijk omdat ze ondanks haar gemanipuleer ook romantisch en teder was. Haar man was smoorverliefd op haar, maar dat had ze indertijd niet in de gaten gehad, omdat ze van alles bekokstoofd had om zijn vrouw te worden. En ook omdat ze de schoonheid had van een jeugdige vamp (het was totaal geen onopvallende charme), die ten koste ging van de conversatie (want de blik gleed voortdurend weg naar de lippen, het decolleté, of zelfs de benen), hoewel die toch heel beschaafd was (ze was van nature beleefd, maar ook goed opgevoed), bovendien was haar schoonheid buitensporig (want het was wel Hollywood), en uiteraard ondervond de heldin daarvan onmiddellijk de simpele gevolgen (een niet te onderdrukken aandrang om het begeerlijke wezen te kussen, uit te kleden en te ontdekken, naar hartenlust te betasten en haar ten slotte in volledige overgave neer te vlijen, voelen dat ze zich huiverend voor hem opende, en het zware lichaam, de begeerte en de vervoering accepteerde). En wat was dat van korte duur vergeleken met het gecompliceerde bouwwerk van een leven! Wat mannen van haar verwachtten was zo schamel. Wil je met me naar bed? Ik vind je verrukkelijk. Nooit Ik hou van je, maar Ik heb zin om met je te vrijen. Een pover voorstel … En wat was het banaal in vergelijking met gevoelens. Het was niets! denkt Elsa Platte uitdagend. Niets! Ze zou het kunnen herhalen enkel om een man te tarten en hem zijn plaats te wijzen. Niets! Wat dachten ze te doen? Een vluggertje met een vrouwenlichaam, een kortstondig oplaaiend vuur dat voor de mooie vrouw bij lange na niet genoeg was. Als echtgenote en minnares, vroeger een nuchter jong meisje, denkt Elsa Platte dat dit misschien de heftigste discussie is tussen de beide seksen: hoe belangrijk is de zinnelijke band die ontstaan is uit aantrekkingskracht? Welke plaats heeft seks in de hechtheid (en het duurzame karakter) van een liefdesrelatie? In elk geval onderstreept dit steekspel de onbetwiste afstand tussen haar en hem. Volgens mannen zou seks cruciaal zijn, een reden om te scheiden, een lokroep tot overspel (dat dan door een eigenaardige omkering een onbelangrijke seksuele verhouding kan worden). Vrouwen zouden het voor een relatie noodzakelijk vinden, maar niet voldoende, minder belangrijk dan tederheid. En, zouden ze ook nog spitsvondig en met humor zeggen, dagen en nachten zonder seks zijn niet hetzelfde als dagen en nachten zonder liefde.

Ook Lora Mae Hollingsway wilde heel wat meer dan de begeerte van een man wekken met de blanke tint van haar huid, of de opvallende rondingen van haar boezem. Ze wilde een huis. Ze wilde een thuis zijn voor een man. Wat verlangde ze nog meer van hem dan hij haar al gaf? peinsde de man die haar het hof maakte. Hij ging met haar dineren in een restaurant, hij nam haar ’s avonds mee naar de oever van het meer, hij nodigde haar uit voor een avondje bij hem thuis, maar ze bleef ontembaar en ongenaakbaar. Wat wilde ze nog meer voordat ze zou zwichten voor zijn begeerte? Ze wist het goed te verwoorden: Ik wil mijn foto op mijn piano, in mijn zitkamer, in mijn huis. Deze zin viel op een avond tijdens het flirten, het was de kern van haar weigering om zijn minnares te worden, het was geen bekentenis, maar een helder statement, geen dreigement, maar een niet mis te verstaan verzoek. Wat een spel was dat! Hij wilde met haar naar bed. Zij wilde trouwen. Waarschijnlijk leek het haar begerenswaardiger (ja, zelfs moeilijker) getrouwd te zijn dan te worden bemind (was die zienswijze een gevolg van haar eenvoudige afkomst?). Met als gevolg dat ze bij de toeschouwer ironisch of berekenend overkwam, terwijl ze alleen maar scherpzinnig en vastberaden was, en gecharmeerd van haar aanbidder. Ze speelde de rol van een koppige, schalkse godin die met haar toverstokje (haar lichaam, haar temperament, haar schoonheid, wie zal het zeggen?) een man in haar macht had. Ja, ze kon zo ongeveer alles van hem krijgen wat ze wilde, maar ze zou alleen met het huwelijk genoegen nemen. Ze had de onverzettelijke kracht van hen die alleen zichzelf hebben en die weten wat ze willen.

Elsa Platte zit voor het beeldscherm, verdiept in de dromen en de wereld van anderen waar een film uit bestaat, en is helemaal verbluft, sterker, ze staat perplex. Er was zelfs geen reden om jaloers te zijn op Lora Mae: tegen haar kon ze toch niet opboksen. Dat personage ging haar leven modelleren als was het een kleipoppetje. Terwijl ze zit te kijken zegt ze dat tegen zichzelf, op grond van de identificatie en imitatie die ons met boeken en films verbindt, doodeenvoudig omdat zijzelf een vrouw is, ze wil even graag tot liefde inspireren, is even verleidelijk, en bovendien een brunette met een goed figuur, net als die actrice uit de tijd van Marilyn. Elsa Platte kijkt aandachtig naar dat vertoon van stralende vrouwelijkheid, de elegantie, de met een ceintuur ingesnoerde taille en de sensuele welving van de heupen, de glimlachjes, de onberispelijke tanden, het berekenend knipperen met de oogleden, de geveinsde gereserveerdheid en de koketterie, de bedrevenheid in charmant babbelen. Linda Darnell was vrijwel volmaakt. Het was een beetje een generatiekwestie. Afgezien van de unieke stijl van een actrice, was er het vrouwbeeld zoals dat door de film in die jaren werd uitgedragen. Fatale vrouwen, die je brengen waar ze je hebben willen, net zo goed naar het licht van hun liefde als naar de donkere krochten van ongedeelde hartstocht, verbrast geld, ongenade en eenzaamheid. Er bestonden dus vrouwen die door hun minnaars werden gehoorzaamd! denkt Elsa Platte. Wie weet zijzelf mee te voeren in haar geparfumeerde kielzog? Niemand, vanavond absoluut niemand, denkt ze bitter, ironisch en tegelijkertijd met de angst als een knoop in haar maag. Er valt altijd iets te leren.

De zin zit nog vers in het geheugen van Elsa Platte, gedempt alsof ze hem onder water hoorde, alsof ze zich onder water had verstopt toen hij begon te praten. Hij? Dat was haar man die zei: Reken erop dat je morgenavond en de volgende avonden alleen slaapt. Ik kom niet thuis. Ik wil niet thuiskomen in een huis waar mijn vrouw voor de televisie zit en al drie maanden naar dezelfde film kijkt, niet opstaat om mijn eten klaar te maken en naar bed gaat zonder oog voor me te hebben! Nee, de echtgenoot bevindt zich vanavond beslist niet in Elsa’s geparfumeerde kielzog, en ook niet in haar huis, haar bed of haar armen. Ze is alleen. Het is de droevigste manier van met rust gelaten worden. Ze kan naar de film kijken. En ze bedenkt dat het verlies van het voorwerp van haar liefde alle levensvreugde tenietdoet.

Trailer

Als ze op het punt staan aan boord te gaan voor een pleziertochtje, krijgen de drie vriendinnen Deborah, Rita en Lora Mae, die nog op een vierde wachten, van deze ontbrekende vriendin, Addie Ross, een brief die hun dag zal bederven.

Een extravagant verhaal dat gaat over liefde en verraad, twijfel en trouw, ruzies en spijt. Met Linda Darnell, Jeanne Crain, Ann Sothern, Jeffrey Lynn, Paul Douglas en Kirk Douglas.

Het enorme succes van A Letter To Three Wives vestigt definitief de naam van Mankiewicz in Hollywood; hij krijgt voor deze film twee Oscars, die voor beste regisseur en voor het beste scenario.

Een voortreffelijke film waarin drama en komedie elkaar afwisselen, een gevoelige en aangrijpende kroniek van het naoorlogse Amerika.

Ik ben dol op film

Je kon in elk geval zeggen dat filmacteurs een uitzonderlijk grote faam genoten. Dat wist je, maar het was een van die bekende feiten waar je je over blijft verbazen omdat ze zo buitenproportioneel zijn. Hun namen gingen bij de begintitels vooraf aan de titel van de film en de naam van de regisseur. De mannen kwamen op de tweede plaats, ze lieten hun tegenspeelsters voorgaan, daarna trokken de minder belangrijke rollen van het verhaal voorbij en vervolgens de eindeloze lijst met functies en namen van de filmploeg. Er waren zo veel helpende handen nodig om een film te maken. Scenario. Art direction. Decors. Kostuums. Geluid. Speciale effecten. Make-up … De naam van de filmproducent, Sol C. Siegel, besloeg het hele beeld. De regisseur kreeg ten slotte de eer van de laatste plaats. Scenario en regie: Joseph L. Mankiewicz.

Elsa Platte ziet de naam van die perfectionist in schoonschrift op het scherm verschijnen. De film gaat nu gauw beginnen en vanavond zal ze ervoor zorgen dat haar eenzaamheid, haar ongerustheid, haar dag, of zelfs de geniepige ondertoon van het leven zullen vervagen totdat ze verdwenen zijn doordat de fictie het brein blijft bestoken. De kijker die besluit zich helemaal over te geven aan een film, heeft de kans zich aan de werkelijkheid te onttrekken. Vooralsnog is er de muziek waarop de begintitels voorbijdeinen, en het orkest verdwijnt niet in de melodie, elk instrument is herkenbaar, de trompet springt er helemaal uit, bij deze eenvoudige, meeslepende dancingmuziek uit de jaren vijftig, bedoeld voor paren en vrolijke liefde. Alsof de liefde een vrolijke aangelegenheid was! denkt Elsa Platte. Alsof de liefde eindeloos bleef duren in de betovering die voorafging aan haar ontstaan, en er niet verder werd geschreven aan het vervolg dat ging over niet-nagekomen plechtige beloften, en over de kwetsuren en teleurstellingen die zich voordoen wanneer je een kant van de ander ontdekt waar je niet van houdt. Alsof de liefde een idylle was! Integendeel, hield je niet wanhopig en alleen bij tussenpozen van elkaar tijdens de genotvolle daad die de toekomst en de donkere wolken even aan het zicht onttrekt? Wist je niet bij elke liefkozing, bij elke belofte dat mensen elkaar niet toebehoren, dat ze ondanks hun goede bedoelingen hun woorden kunnen verloochenen en dat ze de plaatsen waar ze die hebben geuit, de bedden waarin ze hun vroegere ontboezemingen hebben gedaan, en de relaties die eruit zijn ontstaan achter zich kunnen laten? En deed dat geen afbreuk aan bepaalde uitspraken en beloften? Deed dat geen afbreuk aan de liefde zelf, zoals het begin al wordt aangetast door de gedachte aan het einde, zoals ziekte de gezondheid in de tang houdt, en in het algemeen het vooruitzicht van de dood het leven overschaduwt? Dat fnuikende en overbodige commentaar komt op in het hoofd van de vrouw die naar de film kijkt. Elsa Platte legt een verband tussen haar ontreddering en de muziek. Waarom veroorzaakt die melodie zo’n ontgoocheling? Wordt een weemoedige ziel getergd door te veel lichtheid? Is vrolijkheid dan niet zo vanzelfsprekend en moet je die verwerven? Elsa Platte betreurt de verbittering waaruit deze ontnuchterende bespiegelingen opborrelen, maar ze laat ze toe. Een gevoel tegelijkertijd haten en meedragen, wat een eigenaardige combinatie! Toch heeft ze die vergiftigde bron in zich. Door te dansen heeft ze zich tegen die bron verzet, want de stortvloed aan bewegingen geeft uiting aan haar vitaliteit. Ze heeft dat verschrikkelijk beroep gekozen omdat ze verscheurd werd door de gedachte dat bestaan alleen niet voldoende was en dat ze al bewegend moest stralen, een ster worden. Ze danst niet meer, ze is somber, niets kan haar beletten somber te zijn. Je kunt je geest niet leiden. Ze mijmert: je kunt je geest niet sturen alsof het je auto is, je paard, je hand, je geliefde of je aanbidder. Iemand die denkt aan vergeten, wekt zijn herinneringen tot leven. Hoe kun je jezelf beletten te denken aan wat je mist, aan wat pijn doet, verscheurt, het plezier in het leven aantast? Iets wat je geluk schaadt, achtervolgt je voortdurend, het obsedeert je, als een felle pijn die in beslag neemt, opvult, maar tegelijk maakt het je klein, omdat je nergens anders over nadenkt. Elsa Platte zou kunnen zeggen: Soms kan ik mijn gedachten onmogelijk ergens anders op richten dan op mijn verdriet. Ik kan niet denken aan niet-denken. Ik kan alleen maar afleiding zoeken.

En dat is wat ze al kijkend naar die film doet. Ze probeert haar aandacht af te leiden. Vanavond vecht ze tegen de neiging om te gaan liggen en te huilen, op bed in tranen af te wachten (ze wacht op haar man met wie ze hevige ruzie heeft gehad), op te bellen en te schreeuwen. Schreeuwen tegen haar man (het stomste wat je kunt doen). Waar ben je? Wat doe je? Met wie ben je? En ook antwoorden zoals: Jazeker, dat gaat mij aan! Of zelfs commando’s zoals: Kom meteen naar huis! Kom onmiddellijk terug! Of dreigementen: Anders vermoord ik je. Anders ga ik dood. Vanavond voelt ze de waanzin van het verlies, de woede van de onmacht, de duivel van de jaloezie. Geef antwoord! Hij geeft geen antwoord. Dan komen de scheldwoorden. Rotzak! Rotzak! Hij is er niet. Als de bliksem van het gemis inslaat, raak je je verstand kwijt. Kom terug naar huis. Anders maak ik je dood. Anders sterf ik. Hoe kunnen die twee zinnen gelijktijdig in je opkomen en hetzelfde betekenen (want dat is inderdaad het geval)? Ze betekenen: Ik heb verdriet alsof de dood nabij is (de mijne of de jouwe).

Reken erop dat je morgenavond en de volgende avonden alleen slaapt. Ik kom niet thuis. Ik wil niet thuiskomen in een huis waar mijn vrouw voor de televisie zit en al drie maanden naar dezelfde film kijkt, niet opstaat om mijn eten klaar te maken en naar bed gaat zonder oog voor me te hebben! Ze begrijpt hem heel goed! Ze is inderdaad niet langer liefhebbend en stralend en hij heeft het gemerkt! Haar liefdesbron is opgedroogd. Het klopt dat ze onverschillig, in gedachten verzonken en afwezig is geweest, en dat verwijt hij haar nu, hij was immers bij haar gekomen omdat ze door het leven danste. Ze weet het. Waarom zou ze anders bang zijn dat hij niet terugkomt? Waarom zou ze anders zo’n wroeging hebben?

Vanavond heeft ze de jongste kinderen te eten gegeven en samen met de oudste gegeten. Er zijn vier kinderen in dit huis. Een huis vol kinderen is net een trampoline: je wordt de hele tijd heen en weer gekaatst tussen de keuken en de woonkamer. Dit simpele feit biedt vrouwen een voordeel. Er is altijd wat te doen en bezige handen verjagen kwellende gedachten. Elsa Platte doet alles wat gedaan moet worden, ze knuffelt wie behoefte heeft aan een knuffel, ze trekt hier en daar een pyjama aan, en overhoort het huiswerk, en kust, en leest een verhaaltje voor, en troost, en moppert, en ruimt op, en maakt klaar, en steekt de kaarsen op tafel aan … Ze houdt er niet van dat haar man zegt, met een glimlach waarvan ze de ambivalente strekking doorziet: ‘Je bent een plichtsgetrouwe vrouw.’ Hoe zou je je plicht kunnen verzaken? murmelt haar innerlijke stem. ‘Ik doe de dingen, meer niet’, zegt ze. ‘Ja, dat zeg ik’, antwoordt Alexandre Platte.

Zij is zo iemand die niet kapot te krijgen lijkt; zulke mensen verhullen het als ze ten val komen, omdat ze koste wat kost overeind willen blijven, en ze zeggen het ook (Je moet je best doen. Voor niets gaat de zon op. Je moet niet bij de pakken neerzitten. Je moet je met alle middelen verzetten tegen dat gesomber), en herhalen het, en geven het door aan hun kinderen, en zeggen het tegen zichzelf voor ze gaan slapen, en weten niet waarom ze het zeggen of denken, en weten ook niet hoe ze zichzelf konden verbieden om te falen, en hoe ze konden vergeten dat je ook kunt vallen en weer opstaan. Nee, ze blijven tegen zichzelf zeggen: Je moet vechten. Je moet je met alle middelen verzetten tegen dat gesomber. Als je treurig bent, schiet je tekort. Alles is een kwestie van wilskracht. Waar zou je in het leven zijn zonder wilskracht? Je hebt die gedrevenheid nodig om van je lichaam een kunstwerk te maken. Ballerina’s zitten er vol mee. Maar niemand ziet hoezeer ze zichzelf laten lijden, en ook niet hoe verschrikkelijk de vermoeidheid is en hoe schadelijk de spanning. En het onbegrijpelijkste is dat niemand ooit tegen hen de zin uitspreekt die zou moeten worden gezegd: Laat je toch eens gaan! Val! Ga eens voor één keer op in je sombere gevoelens.

De film is een mallemolen van mogelijk vermaak die Elsa Platte ontspanning brengt. Je hoeft niets anders te doen dan naar de voorstelling te kijken. De filmkunst schept een pauze in het echte leven. Elsa nestelt zich als een vierde personage tussen het vrouwelijke drietal dat het scenario opvoert: Rita Phipps met haar extravagante geest, ze is huisvrouw en moeder, Deborah Bishop, voorbeeldig en een plaatje om te zien, een beetje wazig, traag en kinderlijk in het begin, Lora Mae, grandioos, zelfverzekerd, ondoorgrondelijk. En de drie stellen die ze met hun mannen vormen: de Phipps, in goedlachse verstandhouding, de Bishops, in rustige huwelijkse wateren, de Hollingsways, in koppige en onstuimige hartstocht. Elsa bestudeert hun saamhorigheid, hun angsten, hun ruzies en gesprekken. Dat is de hele inhoud van de film. Het gaat vooral over het huwelijk. Het scenario roept een scala aan herinneringen, emoties en gedachten op.

Elsa kijkt en luistert naar deze film vol dialogen. Mankiewicz verlangde van de toeschouwer een luisterend oor. Want wat hij verfilmde, schreef hij ook. Zijn woorden verhelderen en onthullen. Daarna voelt Elsa zich luchthartig, opgemonterd, uitgerust, capabel, dan kan ze er weer tegenaan. Wat vindt ze? Waarom is ze gegrepen door dit verhaal? Als het haar werd gevraagd, zou ze geen moeite hebben met het antwoord. Ze zou zeggen dat ze er lering uit trekt: de kunst van het geluk door het beeld. De film wekt fundamentele energie in haar op. Ze gelooft dat het raffinement van een kunstwerk iemand die er aandachtig naar kijkt, vervult met levenskracht. Die levensechte vrouwen hergeven Elsa Platte het geloof in de blijdschap die je kunt ervaren wanneer je voelt dat je bestaat. Zoals vroeger dansend op het toneel. Een woeste, onverzettelijke, sensuele, gelukkige levensdrang. Een beweging. Ze denkt: de film zet je geest in beweging waardoor de beslommeringen van de onbeweeglijkheid worden bestreden. Ze keert de narigheid de rug toe en herademt. De film werkt zo rustgevend dat er een volmaakt geluk ontstaat. Door een alchemie waarvan ze de bestanddelen niet kent, heelt de film haar wankelmoedigheid. Alsof er aan het eind wordt gezegd: Je ontvangt je leven niet, je creëert het. Dat werkt bevrijdend en maakt blij, is relativerend en stimulerend: ze staat op met het idee dat niets onafwendbaar is. Zo zijn er kunstenaars (ze denkt aan Capra) die je hart verwarmen en je verwijderen van de ellende die je kwelde. Niet dat ze die wegnemen of je verblinden, nee, ze zorgen eerst voor afleiding en daarna bieden de achtergebleven indrukken inzicht en kracht. Doordat ze ziet hoe mensen leven en vreemde capriolen uithalen vanwege een schokkende gebeurtenis, doordat ze huivert en zich vermaakt, krijgt ze het gevoel dat ze weet hoe ze het leven moet aanpakken. Ze zou willen doen als de personages in de film, en glimlachen zoals aan het einde van een komedie. Wil ze dat het leven een komedie is? Dat is het niet. Hoe dan ook, sommige kunstenaars helpen je het leven te nemen zoals het is, onvolmaakt en hard. Je hoeft alleen maar naar ze op zoek, zegt Elsa. Ze zegt ook: ‘Ik ben dol op film!’ Met een aanstekelijk, meisjesachtig enthousiasme. Haar zoon Max, met zijn twaalf jaar rijp voor de puberteit, is het met haar eens: ‘Dat klopt,’ zegt hij, ‘je ploft in een stoel, je eet een ijsje en hoeft niets te doen.’ ‘Mooie mentaliteit!’ lacht zijn moeder. ‘Moet jij nodig zeggen’, kaatst de zoon terug. En dat is slecht verpakte tederheid, want hij voelt zich soms de tweelingbroer van zijn moeder, haar evenknie, ze zitten op dezelfde golflengte. Elsa en Max houden van film, ze kijken graag naar die geperfectioneerde schepping die buiten het leven staat. En de oudere zus, die de geestverwantschap aanvoelt, legt hun het zwijgen op door te zeggen: ‘De pot verwijt de ketel dat hij zwart ziet!’

De moeder glimlachte altijd als ze die uitdrukking van haar man uit de mond van haar dochter hoorde. Zijzelf had die toen ze nog maar net geliefden waren van hem geleerd. Ze hoort nog zijn bedachtzame, lichte jongemannenstem (met het zwaarder worden was zijn stem veranderd). Ken je die uitdrukking niet? De pot verwijt de ketel dat hij zwart ziet. Ken je die uitdrukking niet? Ken je die uitdrukking niet? Hij sprak nooit meer zo (ze kende nu immers al zijn uitdrukkingen), maar ze hoorde het nog steeds. Het verleden lost niet op in alle herinneringen, soms glijdt het in je en wordt het één met de stof waaruit je bent gemaakt, prikkelt het je oren en bepaalt het je glimlach. Het verleden is een sleep (of de luchtspiegeling van een sleep) die wappert in de wind van het heden. En een gewoonte voegt ook wat toe uit het verleden aan het heden, en deponeert het verleden in het heden, en behoudt wat is, en wil dat behouden. Ik ben vol van dans en liefde, zou Elsa kunnen zeggen, en ze weet dat het voortkomt uit dezelfde bron van vitaliteit. De dans en de liefde hebben haar gevormd. Er was iets vreemds met haar gebeurd: als ze haar eigen voornaam las, Elsa, hoorde ze hoe Alexandre die uitsprak. Haar man huisde in haar. Ze hoorde zijn stem zelfs als hij niet sprak. Elsa. Elsa hier. Elsa daar. Elsa! Hij had de gewoonte om haar thuis voor een futiliteit te roepen. Voor iets wat hij niet kon vinden, voor een vraag, en soms zonder reden. Elsa. Elsa! Hij gebood haar meteen te komen, zodra hij dat wenste, om het probleem dat hij ondervond op te lossen. Ik kan mijn sleutels niet vinden! Elsa! Elsa! En dan kwam ze aanrennen … In die zin behoorde ze hem toe. Die naam ‘Elsa’ was meer van hem dan van haar, meer van degene die de naam uitsprak dan van degene die hem droeg. Dat kan liefde bewerkstelligen: naamsverlies, en afhankelijkheid, de behoefte door de ander te worden geroepen om te bestaan.

Maar vanavond is haar man er niet. Hij roept haar niet. En toch heeft ze een intenser gevoel te bestaan, een buitengewone emotionele scherpte. Omdat ze naar die film kijkt, leeft ze niet alleen, ze voelt het leven bezit van haar nemen, ze wordt ervan doordrongen, erdoor gelaafd. Een film brengt een verschuiving: nu zit Elsa naast het leven. Ze kan nadenken over het verloop, over de keuzes, hoe bewust die zijn, over de talloze gevaren die in elk moment verscholen liggen, en hoe je je in de eerste plaats tegen jezelf moet beschermen. Het bestaan is het gif. De film is het tegengif, het vaccin: een proefstukje van het levenslot, een fragmentje leven dat je tegen het leven beschermt.

Temperament

Ze is vervuld van haar verleden, haar gepassioneerde avontuur met de zo jaloerse dans, en verder van de verovering door de minnaar die haar man is geworden, van de kinderen die ze samen hebben verwekt, dat heeft zich in haar leven afgezet, ingepast, alles weegt mee, en ze vraagt zich af: en nu? Hoe nu verder? Het lijkt wel of er niets meer gebeurt wat haar rechtstreeks aangaat. Ze heeft gedanst, nu laat ze dansen. Ze heeft rollen afgewezen om haar eigen rol te spelen. Maar welke? En dan, welke rollen zullen haar eigenlijk worden aangeboden? Wat kan zij, die met haar lichaam betekenis schiep, bedenken om iets te betekenen? Op dit moment van haar leven bestaat de moeder uit flarden melancholie. Elsa Platte – lichaamloos alsof ze nooit meer door een man zal worden bemind – is een vrouw die in staat is te zeggen ik voel me honderd, mijn lichaam is uitgeblust, ik ga sterven, ik zou kunnen sterven, ik ben oneindig moe, ik wil zo niet meer verdergaan, ik zou wel in bed willen kruipen en slapen, ’s ochtends niet meer opstaan, in een ziekenhuis behandeld willen worden …

Die weeklacht, die zielige gedachten (zo beschouwt ze ze), die ze heeft sinds ze niet meer danst, vertrouwt ze aan niemand toe. Dat ze in zichzelf zo’n ruimte heeft, die leeggeplunderd is doordat er iets is afgerond, en die nu is prijsgegeven aan de wanhoop, kan ze uit schaamte niet onthullen aan mensen die zoiets niet kennen. Wat zouden ze begrijpen van de innerlijke drang om zoiets vergankelijks als een dans te creëren, om te verdwijnen in de beweging? Er huist spijt in haar, wroeging bijna, maar ze steekt geen vinger uit om die te laten verdwijnen. Ze zou toch alleen maar hoeven doen wat haar gelukkig maakt! Waarom doet ze dat niet? De depressie? Pff. De leeftijd? Pff. De last van het gezin? Smoesjes! Er komt geen woord over haar lippen. Tegelijk met de gebaren, de kracht en de gratie heeft ze zich ook alle soorten van stilte eigen gemaakt. ‘Kan een ballerina die niet meer danst gelukkig zijn?’ had een scherpzinnige vriendin haar eens gevraagd. Elsa had niet geantwoord. Ze kon echt alleen nog maar met haar lichaam spreken. Ze had lachend een kruissprong gemaakt: een katachtige, uitgelaten vlucht. Elsa Platte is ontredderd. De maalstroom van het leven heeft haar meegevoerd. Ze zit vast in haar actieve, spontane, levendige aard, klaar om te helpen als ze wordt geroepen (of zelfs als haar niets wordt gevraagd), en tegelijkertijd in de fuik van haar leven, waarin kinderen steeds meer plaats innamen, dat geordend, zwaar en toch verlammend is, een beetje treurig en ingedut in die zwijgzaamheid. Elsa Platte heeft geen eigen leven meer. Ze is in een val gelopen. Gewoonlijk, zoals bij door stropers opgejaagd wild, sluit een val abrupt en onverwachts. (Het is een levendig beeld: de tijger of de poema wordt van de grond opgetild, meegenomen in het net – de poten haken in de mazen, het vangnet sluit strak om het dier dat rende als een vorst en nu belachelijk is geworden.) Maar er zijn ook onmerkbaar sluitende vallen, die je met je meedraagt, zoals de gewoonte die je kunt hebben om jezelf klem te zetten, of hoe je reageert op wat je overkomt, dingen die je slopen en uiteindelijk lamleggen. Vermomt het leven zich als een stroper? Is het een leerproces? En vrede met jezelf hebben, langs welke weg kun je dat bereiken? Die vragen schroeven de verwarring in het hoofd van Elsa Platte verder op. Een ‘ballerinahoofd’ noemt haar man het, zoals je de voeten van een ballerina lijdende voeten zou kunnen noemen, voeten die gepijnigd worden om schoonheid uit te beelden. Zo mangelt Elsa ook haar geest.

Midden in de nacht, in de verstilde wereld waarin ze de confrontatie met zichzelf en met haar bestaan moest aangaan, wanneer ze liggend op haar kussen het bloed in haar slapen voelde kloppen, begon Elsa soms te huilen van angst. Haar man zei: ‘Misschien zit je in een depressie. Je bent vermoeid, je doet te veel.’ (Ze protesteerde: ‘Ik doe helemaal niets meer.’ En ze bedoelde: Ik doe niets meer voor mezelf.) Of ronduit: ‘We worden te oud voor een kind van die leeftijd’ (terwijl hij Arthur weer terug naar bed stuurde). Of: ‘Je hebt beweging nodig, je lichaam is gewend geraakt aan discipline, het protesteert.’ Alles was waar, alles was niet waar, alles was realiteit, alles was verbeelding, Elsa’s mening veranderde met de kleuren van de dag, het licht over de stad, haar kapsel dat goed zat of niet, de ochtendlijke tint van haar gezicht. ‘Zo is een depressie’, had een vriendin tegen haar gezegd. En een andere: ‘Dat is de menopauze, oudje, je moet hormonen slikken!’ Als laatste redmiddel was er ook nog dat uit Amerika overgewaaide nieuwe idee: de midlifecrisis, de alom bekende benauwenis van mensen die tegen de vijftig lopen. Naar de dokter moest ze, misschien zelfs naar de psychiater, en in elk geval antidepressiva slikken! Tegenover zulk zwaar geschut stelde Elsa een flauwe, onzekere glimlach en zei: ‘Ik kijk naar een film.’ Dat antwoord riep verbazing of gelach op, maar het had geen vat op haar apathie. Mensen zeggen soms maar wat, meende ze, iets wat in hun hoofd opkomt, waar ze aan denken als ze iemands geteisterde gezicht zien, dat hen onmiddellijk doet denken aan ontreddering, dood en al het venijn van het leven. ‘Kijk je naar een film?’ ‘Ja, bijna elke avond.’ ‘Dezelfde of steeds een andere?’ ‘Elke avond dezelfde.’ ‘Is dat een soort kunsttherapie?’ ‘Ik weet het niet. Maar het doet me goed. Ik huil en ik lach, en daarna voel ik me een poosje vrolijk en sterk. Alsof ik heb leren omgaan met de wisselvalligheden, met pijn en angst. Het is een wonderlijke betovering.’ ‘Naar welke film kijk je?’ ‘Een film van Mankiewicz over het huwelijk, echtelijke liefde, achterdocht en toewijding, manipulatie …’ ‘En daardoor zie jij het weer zitten?!’ ‘Ja. Het is een komedie.’ ‘Waarom speciaal die film? Is daar een reden voor?’ ‘Niet echt een reden. Een paar maanden geleden heeft Alexandre hem ’s avonds meegebracht. Sinds die tijd kijk ik er constant naar. De drie vrouwelijke hoofdpersonen boeien en raken me. Weet je wat François Truffaut zei?’ ‘Nee, wat zei hij?’ ‘Als je niet van het leven houdt, ga je naar de film. Ik hou van het leven. Ik geloof dat het de taak van de kunsten is om melancholie te bestrijden: daaruit zijn ze ontstaan en daar keren ze naar terug.’

Je kunt je broos en somber voelen, elke dag een door tranen omfloerste blik hebben, om niets huilen, door depressieve buien worden overvallen, en dat alles aanvaarden zonder te reageren, niets anders doen dan het beleven, verkennen en diep van binnen ervaren. En wachten op een andere fase van het leven, dat in porties wordt genoten, met ieder hun eigen smaak. Je kunt je kracht voelen wegvloeien door de inwerking van een pijn die, hoe psychisch ook, zich wel degelijk diep in het lichaam nestelt door de raadselachtige relatie die het lichaam met de geest onderhoudt. Ergens in de borst is een raampje opengegaan, pft pft, de energie ontsnapt door de wond. Je kunt je dan ineenkrimpend verschansen, zoals een gewond dier zich verstopt en niet meer beweegt. Je eigen ziel, die vol en liefhebbend was (de plek die wordt voorgesteld als een ingewikkeld vlechtwerk van zenuwen en vaten dat men ‘plexus solaris’ noemt) is een gat geworden, een beklemmende knoop. Eenvoudigweg omdat er iemand ontbreekt, of er iets niet gegeven is wat te verwachten was, of omdat er iets eindigt, verdwijnt, onbereikbaar wordt. Al haar vreugde wordt door de wegebbende gloed van de ballerina opgeslokt, zegt Elsa. Ze zegt ook: Het leven alleen is vaak niet genoeg. Bestaan is niet genoeg. Daar is ze niet van af te brengen. Tegen haar kinderen zegt ze: ‘Als je je best niet doet is niemand in je geïnteresseerd.’ ‘Behalve je moeder’, zeggen de kinderen dan. Het leven alleen is soms niet genoeg en je hebt het recht triest en onbereikbaar te zijn als het je niet meer lukt je best te doen, denkt hun moeder. Niet alles is overigens onaangenaam aan droefheid. In die toestand zijn je zintuigen scherper en je emoties dieper. Huilen om niets is een soort roes, alsof het leven in het voorbijgaan aan je hart krabt, wat altijd nog beter is dan wanneer het leven ongemerkt voorbijgaat. Elsa Platte geeft zich over aan de lusteloze, ledige droefheid; alle zwarte vlinders van de melancholie fladderen in haar rond, in de holte die is uitgeslepen door de stemming die genotvol kan zijn, dat smakelijke, enigszins bedwelmende zuur, dat degene die zich eraan laaft een bijna decoratieve pose geeft, een charme die aan Tsjechov doet denken, maar die in werkelijkheid om te huilen is, meent de moeder. Om te huilen omdat die charme niets anders met het leven doet dan toekijken hoe het ten onder gaat en uiteenvalt in melancholie. Wachten is geen leven, huilen is een soort sidderen voor het leven, en leven in de ruime schoot van een zonovergoten verleden is niets anders dan vallen in een put. Pft pft. De energie vervliegt. De moeder sluit het raampje door naar de film te kijken.

Het is een opbeurende film omdat er op een vrolijke manier een niet alleen netelige maar vooral pijnlijke kwestie in wordt behandeld. De personages waren warm, amusant en intelligent. Vaak moest je lachen om de film, door de situaties, door wat er werd gezegd, door bepaald gedrag van de personages. Je herkende ook jezelf erin en dan had je plezier om jezelf. Een meesterwerk brengt de troost van zijn perfectie. In dit meesterwerk werd verteld hoe de afschuwelijkste angsten, kwellingen en alle listen die het toeval voor een liefdesrelatie in petto had, konden worden doorstaan: je leed en daarna leefde je weer op. Er stierf niemand en het drama liep goed af (het was een komedie), niet dat alles nu zo ideaal was, maar er viel mee te leven, en alles herstelde zich, zodat er een betekenis uit tevoorschijn kwam, ook al droeg die het stempel van vernietiging, verdwijning en verlies.

Het leven kun je ook lezen als een verhaal waarvan je het einde niet kent, maar dat er wel een heeft: je hoeft er alleen maar op te wachten. Het wachten is irritanter omdat het levensverhaal wordt geleefd in plaats van gelezen, omdat degene die op de ontknoping wacht ook een van degenen is die beslissen hoe die ontknoping zal zijn. Hoe weet je of je moet wachten of beslissen? Bestaat er vóór de handeling al een gelukkige afloop, die vereist dat je erop wacht? Mijn leven is een verhaal waarin ik de handelende hoofdpersoon ben. Ieder mens zou dat tegen zichzelf moeten zeggen. Hoorden mensen graag verhalen omdat ze dan niet hoefden aarzelen over welke keus te maken, en hun de twijfelachtige voortgang van het verhaal dat ze zelf moesten schrijven, bespaard bleef? vraagt Elsa Platte zich af.

In de tijd die je doorbrengt met ernaar te kijken, wordt de film het leven zelf. Hij vervangt het. De luchtige maar doeltreffende fictie dringt de wereld naar de achtergrond. Met de muziek begint de gemoedsrust. Elsa Platte zou de melodie kunnen meeneuriën als haar stemming ernaar was om te neuriën. En als ze enig zangtalent had. Maar ze haat haar hoge piepstem: die rotstem van haar. Niet de stem van Linda Darnell! O, nee, jammer genoeg niet! En ook niet de stem van die bitch van een Addie Ross (de voice-over).

Als het nodig was zou ze de sensualiteit ervoor hebben. Maar die zit verborgen achter fijngevoeligheid en een duidelijk moreel kader. Nooit zal ik met een getrouwde man flirten! Wat hij me ook zou vertellen over zijn gestorven liefde en het einde van zijn relatie, zegt ze bijvoorbeeld bij zichzelf terwijl ze naar de film zit te kijken. Ik zou me als vrouw solidair voelen met de echtgenote. Ik zou me in haar positie inleven. Ik zou geen liefdesavontuur met haar man kunnen beleven. Met een getrouwde man. Elsa Platte stelde zich door een knap staaltje van empathie voor dat ze de rivale van de vrouwen was en dan verkoos ze de grootmoedigheid waarvan de voice-over in de film geen blijk gaf. In deze zienswijze werden getrouwde mannen eigenlijk ook geïnfantiliseerd. Je moest geloven dat de vrouwen aan de touwtjes trokken. Iedere vrouw wist toch dat het in de werkelijkheid zo ging? Op dat soort idiote gedachten was Elsa gekomen. Mannen, vrouwen, aan een stuk door, mannen dit, vrouwen dat. De machinerie van de verbeelding staat nooit stil. Ja, in haar zwaarmoedigheid ging er een voortdurende stroom gedachten door het hoofd van Elsa Platte en dat maakte haar levendig, snel reagerend, voortdurend op haar qui-vive: hypergevoelig. Wanneer ze in een staat van alarm verkeerde, wanneer ze gekweld werd, kolkte het in haar innerlijk. Hopla, daar was weer een gedachte: over een lellebel. Niets kon een man tegenhouden die door een lellebel aan de haak werd geslagen. Hield ze van deze film omdat die bitch hem niet te pakken kreeg? Ja, precies, daarom, dacht Elsa. En ze lachte of huilde, als een kind, met haar kinderstemmetje of zoals haar zoon Arthur bij een tekenfilm, ze lachte door haar tranen heen omdat de bitch uit de film er niet in slaagde haar prooi te bemachtigen, omdat zoiets dus gebeuren kon. Ze was zo wetsgetrouw, stond zo helemaal aan de kant van de echtgenotes, dat Elsa Platte er zelf om moest lachen. Wat kleingeestig! dacht ze. Wat bezitterig! Was de keerzijde van de drang naar de ander niet dat je over jezelf ging nadenken en dat je, uit zelfbehoud, de handen van je geliefde, aan wie je de macht had gegeven je te kwetsen, stevig vast bleef houden (en onschadelijk wilde maken)?