Eva Gabrielsson en Marie-Françoise Colombani

Millennium, Stieg en ik

Vertaald uit het Frans door Marianne Gaasbeek

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Millénium, Stieg et moi, verschenen bij Actes Sud

This book is published by arrangement with Literary Agency Wandel Cruse, Paris

Oorspronkelijke tekst © Actes Sud 2011

Eerste Nederlandstalige uitgave © Marianne Gaasbeek en De Geus bv, Breda 2011

Deze editie © De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp Berry van Gerwen

Omslagillustratie © Actes Sud, uit de privécollectie van Eva Gabrielsson

isbn 978 90 445 2707 0

nur 320

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Koffie

Mij wordt vaak gevraagd of de Zweden net zo veel koffie drinken als de personages in Millennium. Wij Zweden zijn inderdaad echte koffieleuten, want we staan nummer twee op de wereldranglijst. Alleen in Finland wordt er meer koffie gedronken. Maar als Stieg Larsson en Mikael Blomkvist één ding gemeen hebben, dan is het wel het enorme aantal koppen koffie dat ze dagelijks naar binnen werken.

Stieg en ik deelden deze verslaving, die al van onze vroege jeugd dateert. Toen Stieg nog maar vijf was, op de leeftijd dat kinderen over het algemeen melk drinken, kreeg hij al openlijk koffie van zijn grootmoeder. Van mijn oma kreeg ik ook koffie, maar niet zo openlijk, want mijn moeder was er nog.

Voor ons was koffie een buitengewoon heilzame remedie tegen alle onheil, groot of klein. Het was synoniem met intimiteit, gezelligheid en gastvrijheid; er was ook altijd koffie tijdens onze gelukkige momenten samen en de lange, heel lange gesprekken die we samen of met onze vrienden hadden. Ik denk dat wij in de tweeëndertig jaar dat we samen waren in hoge mate hebben bijgedragen aan de winsten van de koffie-industrie! We hebben alle mogelijke manieren om koffie te zetten uitgeprobeerd, maar we hielden het meest van Turkse koffie. Bij ons stond de koffie eigenlijk altijd klaar.

Tegenwoordig zet ik geen koffie meer voor mezelf. Het voelt niet goed om maar een halve pot te vullen. Bovendien betekent de lege helft dat Stieg me niet meer over zijn kopje heen aankijkt, met ogen die glinsteren van nieuwsgierigheid, zoals die van een kind dat een cadeautje uitpakt. En dat ik hem niet meer tegen me zal horen zeggen: ‘Kom op, vertel. Wat heb je vandaag gedaan? Wat heb je voor nieuwe dingen ontdekt?’

In Millennium breekt Lisbeth Salander eens een gesprek met Mikael Blomkvist af met de woorden: ‘Ik zal erover nadenken.’ Toen ik dat zinnetje voor de eerste maal las, moest ik er vreselijk om lachen. Wanneer Stieg en ik het heel erg oneens over iets waren en we in een impasse zaten omdat ik echt niet in zijn ideeën kon meegaan, zei ík dat altijd. Daarmee gaf ik aan dat het tijd was om ergens anders over te praten en het gesprek een neutralere en plezieriger wending te geven. Op dit teken stond een van ons beiden op om koffie te zetten en werden we weer vriendjes.

Wanneer ik nu alleen thuis ben, drink ik geen koffie meer.

Ik ben op thee overgestapt.

Ik had dit boek nooit willen schrijven. Het gaat over Stieg, over ons leven, maar ook over mijn leven zonder hem.

Hij werd op 9 november 2004 uit mijn leven weggerukt door een hartaanval. Een datum waar voor mij sindsdien een vloek op rust, en sinds veel eerder al voor heel veel anderen. Ik denk aan 9 november van het jaar 1938, toen in de Kristallnacht de nazi’s een nieuwe stap zetten op weg naar de Endlösung en hun Joodse medeburgers aanvielen. Stieg heeft de herinnering aan die gebeurtenissen altijd levend gehouden door aan symposia deel te nemen. Op de avond van 9 november 2004 zou hij een lezing verzorgen in het hoofdkantoor van de abf (Arbetarnas Bildningsförbund), de onderwijsvereniging voor arbeiders.

Op het moment dat hij stierf was ik niet bij hem. Ik was voor mijn werk als architecte naar de provincie Dalarna vertrokken. Zou het verschil hebben gemaakt als ik erbij was geweest? Ik zal dat natuurlijk nooit zeker weten, maar ik wil graag geloven van wel. Ieder moment van ons leven dat we samen waren, was namelijk alleen al daardoor heel anders.

‘Stieg Millennium’, de auteur van de succesvolle misdaadromans, werd in juli 2005 geboren met de verschijning van het eerste deel van zijn trilogie. Sindsdien zijn er bovendien bioscoop- en televisiefilms gemaakt. Millennium vertegenwoordigt echter niet meer dan een episode in zijn loopbaan en het is zeker niet zijn levenswerk. De Stieg van de Millennium-industrie boeit me niet zo.

Degene voor wie ik wel warmloop is mijn levensgezel, mijn bondgenoot in alles. Hij is degene van wie ik innig heb gehouden en met wie ik tweeëndertig jaar ben opgetrokken. Een tedere, enthousiaste, grappige, maatschappelijk betrokken en edelmoedige man … De journalist, de feminist, de militant, de liefde van mijn leven.

Toen ik hem verloor, ben ik een groot deel van mezelf kwijtgeraakt.

Deze Stieg werd geboren op 15 augustus 1954 …

Jeugd

In Mannen die vrouwen haten, het eerste deel van Millennium, ontdekt Mikael Blomkvist een foto die genomen was op de dag dat Harriet Vanger was verdwenen. Het was een foto van de optocht ter gelegenheid van de Dag van het Kind in Hedeby, het oude deel van het dorp Hedestad. Om meer over die dag te weten te komen en zo wellicht op het spoor te komen van wie of wat het meisje zo aan het schrikken had gemaakt, gaat hij op zoek naar het toeristenechtpaar dat de scène veertig jaar eerder had gefotografeerd. Zijn zoektocht leidt hem naar het noorden van Zweden; eerst naar Norsjö, dan naar Bjursele, in de provincie Västerbotten. Dat lijken misschien merkwaardige keuzes, want het zijn zeer afgelegen dorpen die bij maar weinig Zweden bekend zijn. Stieg kende ze daarentegen als zijn broekzak. In 1955 arriveerde hij in dit gebied bij zijn grootouders; hij was nog een baby. Zijn ouders, Erland Larsson en Vivianne Boström, die te jong waren om hem op een fatsoenlijke manier groot te brengen, zijn duizend kilometer zuidelijker gaan wonen. In 1957 verhuisden ze weer, ditmaal naar Umeå (dat wordt uitgesproken als ‘Oemeo’), een stadje dat ongeveer tweehonderd kilometer van Norsjö ligt.

Voor Stieg was het noemen van en bekendheid geven aan deze plaatsjes een vorm van eerbetoon aan de kleine gemeenschap waar hij de gelukkigste momenten van zijn jeugd heeft beleefd. En een manier om die mensen te bedanken voor de waarden die ze hem hebben meegegeven.

Stieg woonde met zijn grootouders in een houten huisje, aan de rand van een bos, met een keuken en één enkele kamer, zonder water, elektriciteit en wc. Dergelijke huizen, vaak dicht bij een boerderij gelegen, zijn typerend voor het Zweedse platteland. Wanneer een nieuwe generatie het boerenbedrijf overnam, verlieten de ouderen de familieboerderij en installeerden ze zich daar. De muren van het huisje van Stiegs grootouders waren nauwelijks geïsoleerd, de planken waren waarschijnlijk gevoegd met zaagsel, zoals in die tijd voor dit soort woningen de gewoonte was. De verwarming beperkte zich tot het houtfornuis waarop zijn grootmoeder de maaltijden bereidde. In de winter kon de buitentemperatuur zakken tot -37 °C, terwijl er maar een half uur per dag daglicht was. Stieg ging dan bij het licht van de maan op zijn langlaufski’s naar school. Van nature nieuwsgierig zwierf hij vaak rond in de bossen, langs de meren en de wegen, op onderzoek naar mensen en dieren. De levensomstandigheden waren zwaar en om te overleven moest je behoorlijk vindingrijk zijn. Maar een dergelijk bestaan brengt mensen voort die zich goed weten te redden, en onafhankelijk, edelmoedig en solidair zijn. Mensen zoals Stieg.

Zijn grootvader Severin was, zoals hij vertelde, communist en anti-nazi, en hij had tijdens de Tweede Wereldoorlog met andere verzetsstrijders gevangengezeten in een interneringskamp. Na de oorlog werden deze mensen vaak met de nek aangekeken. Deze episode uit de Zweedse geschiedenis, waarover destijds al niet werd gepraat, is vandaag de dag nog steeds miskend. In 1955 is Severin weggegaan bij de fabriek waar hij als arbeider werkte en verhuisde hij met zijn vrouw en baby Stieg van Skelleftehamn naar dit huisje. Hij repareerde fietsen, motoren en deed klusjes op nabijgelegen boerderijen om de kost te verdienen. Stieg vond het heerlijk om met hem te vissen of op jacht te gaan. Aan het begin van Mannen die vrouwen haten accepteert Mikael Blomkvist het voorstel van Henrik Vanger, de oom van Harriet Vanger, en installeert hij zich in het ‘gastenverblijf’, niet ver van Hedestad. Het is hartje winter en ‘aan de binnenkant van de ramen waren ijsbloemen ontstaan’. Net zulke als Stieg gefascineerd bestudeerde bij zijn grootouders en die zich vormden dankzij de wasem van uitademingen en van de pannen met water die constant op het houtfornuis stonden. Hij is dit prachtige beeld nooit vergeten, noch de kou die binnen heerste. Hij heeft een jeugd gehad die erg spartaans was, maar ook gelukkig, vrolijk en liefdevol.

Op zwart-witfoto’s is een glimlachend jongetje te zien tussen twee volwassenen in die mallotig uitgedost voor de foto poseren. Zij hebben hem de overtuiging meegegeven dat in het leven niets onmogelijk is. En ook een diepe verachting voor het najagen van geld. Zijn grootvader had een oude Ford Anglia waarvan hij vermoedelijk de motor heeft weten te repareren dankzij zijn talenten als automonteur en knutselaar, dezelfde auto – met ac op het nummerbord voor Västerbotten – die Mikael zoekt in de hoop dat deze hem op het spoor van Harriet Vanger zal brengen. Bij het schrijven van Millennium heeft Stieg gebruikgemaakt van talloze details uit zijn, mijn en ons leven.

In december 1962 overleed Severin Boström plotseling aan een hartaanval (op zesenvijftigjarige leeftijd, net als zijn dochter, de moeder van Stieg). De grootmoeder bleef nog zes maanden met Stieg in dit geïsoleerde huis, maar omdat ze daar niet alleen met een kind kon blijven wonen, is ze naar de omgeving van Skellefteå verhuisd, ook in de provincie Västerbotten. Tot aan haar dood in 1968 bracht Stieg haar iedere zomer een bezoek.

De gelukkige, zorgeloze wereld van Stieg hield abrupt op te bestaan toen hij op zijn negende in Umeå ging wonen bij zijn ouders, Erland en Vivianne, die in 1958 waren getrouwd, en zijn broertje Joakim, dat in 1957 was geboren. Hij kende hen toen nauwelijks. Stieg sprak vaak over zijn grootouders en maar zelden over zijn ouders. Heel goede vrienden van zijn grootouders hebben me echter verteld dat Vivianne, zijn moeder, hem verscheidene malen heeft opgezocht in de tijd dat hij bij zijn opa en oma woonde. In de herfst van 1963 ging hij naar de lagere school in de stad. Zijn leven veranderde volkomen. Dit stedelijke milieu was hem onbekend, vijandig zelfs. Terwijl hij eerst midden in de natuur woonde in een huis waar hij vrijelijk kon komen en gaan, woonde hij nu opgesloten in een klein appartement midden in de stad. De overgang van natuur naar asfalt viel hem verschrikkelijk zwaar. Zijn ouders werkten de hele dag en waren vaak weg, terwijl zijn grootouders er altijd voor hem waren. Zijn dagritme was veel strikter geworden, regelmatiger, en liet hem weinig vrijheid.

Oorspronkelijk werd de naam van Stieg zonder e geschreven. Ik weet niet precies wanneer hij deze letter heeft toegevoegd, ik heb zijn naam altijd zo gezien. In Umeå woonde nog een Stig Larsson. Het verhaal gaat dat ze met elkaar verward werden en dat ze kruis of munt gegooid hebben om te bepalen wie zijn voornaam moest veranderen. Wat ik wel weet is dat Stieg besloot dat hij zich van de andere Stig wilde onderscheiden nadat hij een groot aantal brieven van de bibliotheek had ontvangen waarin boeken werden teruggevorderd die de andere Stig had geleend. Ik vind het altijd vermakelijk wanneer bepaalde mensen anekdotes over Stieg vertellen alsof ze erbij waren toen het gebeurde of dat ze hun persoonlijk zijn toevertrouwd, terwijl ik de enige ben die ze kent en ze uit interviews komen die ik heb gegeven.

Toen Stieg zeventien was ging hij het huis uit. Hij verhuisde naar een kleine studio in het souterrain van de flat waar ze woonden. Buiten het feit dat hij niet echt gelukkig was, weet ik niet wat zich werkelijk heeft afgespeeld in al die jaren. Maar ik heb de indruk dat hij in die tijd al begon niet goed voor zichzelf te zorgen en zijn gezondheid te verwaarlozen. Alsof dat alles niet meer van belang was. Alsof hijzelf niet meer belangrijk was, voor hemzelf noch voor anderen.

Afgezien van de te zeldzame keren dat we zijn gaan varen deed Stieg, net als Mikael Blomkvist, heel weinig aan sport; hij at ongezond, rookte en dronk, zoals ik al zei, veel te veel koffie. Hetgeen, samen met de stress, waarschijnlijk heeft bijgedragen aan zijn vroegtijdige dood.

Stieg is slechts eenmaal naar het huis uit zijn kindertijd teruggekeerd. Dat was in de herfst van 1996.

Mijn broer, mijn zus en ik bezaten zeven hectare grond in de provincie Västerbotten, waar ook Norsjö en Bjursele liggen. Het terrein, dat deels met bos is overdekt, is al generaties lang in het bezit van mijn familie. In de jaren negentig zijn Stieg en ik er tweemaal naartoe gegaan om onderhoud te plegen aan het bos. De tweede maal, in 1996, hebben we er een paar moeilijke dagen doorgebracht, want het was zwaar werk en we werden geplaagd door steekvliegen en slangen, maar het deed ons goed te ontsnappen aan ons kantoor en lichamelijke inspanning te verrichten. Onze buren in Önnesmark wilden graag meer te weten komen over Stiegs jeugd, en toen we onze werkzaamheden hadden afgerond zijn we samen naar het huisje van zijn grootouders gegaan.

Het zat dicht. Stieg drukte zijn neus tegen de ruiten. Er was niets veranderd: ‘Het is nog precies als toen! Kijk, daar sliep ik, met grootvader. Zelfs het houtfornuis staat er nog! Ik weet nog dat het fornuis ’s ochtends vroeg nog koud was en dat we bevroren.’

Hij inspecteerde elke vierkante meter, elke boom, elke steen, elk talud … Beetje bij beetje kwamen de herinneringen bij hem boven. Hij was ontroerd, en ik diep getroffen. Zo had ik hem nog nooit gezien. Zelfs zijn stem was anders. Die was dieper, warmer, en hij sprak heel zachtjes, fluisterend bijna. Dankzij de vragen die we hem stelden, vertelde hij de ene anekdote na de andere. Toen het moment van vertrek was aangebroken, bleef hij maar zeggen: ‘Nog even’, ‘nog even …’ Hij kon zich niet losrukken van die plek.

Terwijl het alsmaar later werd, keek hij me op een gegeven moment smekend aan: ‘Eva, zouden we het huis niet kunnen kopen?’

‘Maar liefste, we zijn hier duizend kilometer bij Stockholm vandaan, het is te ver! We kunnen niet vaak komen. Zonder geld en zonder tijd om eraan te besteden zal het helemaal in verval raken.’

Met oneindige weemoed mompelde hij toen: ‘Maar … het is alles wat ik nog heb.’ Hij leek overspoeld te worden door een immens kinderverdriet, alsof hij nu, dertig jaar na dato, opnieuw werd losgerukt van zijn wortels doordat hij het huis uit zijn kindertijd moest achterlaten. We zijn er nog heel lang gebleven, allebei zwijgend, in gedachten verzonken. Daarna zei hij, berustend: ‘Het is onmogelijk.’ Bedroefd zijn we vertrokken.

Ik heb bij die gelegenheid veel foto’s van het huisje genomen. Later heb ik daar een collage van gemaakt, die ik heb ingelijst en aan hem heb gegeven. Hij was er zo blij mee dat hij hem boven ons bed heeft gehangen.

We hebben nog vaak over deze tocht gesproken als over een magisch moment. In de zomer van 2004, nadat Stieg de eerste drie delen van Millennium had ingeleverd, maakten we veel toekomstplannen. We fantaseerden onder andere over ‘ons schrijfhuisje’ – ik kom daar later op terug – dat we op een eiland wilden laten bouwen. We maakten er allebei tekeningen voor en vervolgens, zij aan zij op de bank, de koffie onder handbereik, legden we onze plannen naast elkaar. Ik keek vaak naar de foto’s van zijn houten huisje en ik wilde hem verrassen door net zo’n ingang te schetsen, met net zo’n blauw-witte deur.

Onze moeders

Men heeft me erop gewezen dat er, afgezien van de zus van Mikael, geen klassieke moeder voorkomt in Millennium – ook geen traditioneel gezin trouwens. De moeder van Lisbeth Salander heeft haar dochter niet kunnen beschermen toen ze klein was. Ze bleef passief tegenover het geweld van Zala en zette daarmee de deur open voor een tragedie. Vanwege de hersenbeschadigingen die ze opliep ten gevolge van de klappen die ze van hem kreeg, belandde ze in een kliniek waar ze op betrekkelijk jeugdige leeftijd is overleden. Wat betreft de vrouwen in de familie Vanger, die zijn in het ergste geval slechte moeders, zoals Isabella Vanger, de moeder van Harriet en Martin, die weet dat haar man zich aan hen vergrijpt en dat Martin zijn zusje verkracht, maar ‘dat kon haar niet schelen’. En in het gunstigste geval zijn ze onverschillig, of ze blijven kinderloos, zoals Erika Berger.

Dat is geen toeval. Stieg en ik zijn opgegroeid zonder moeder; we zijn allebei grootgebracht door onze grootouders. Maar zelfs de liefste en zorgzaamste oma’s, zoals die van ons, kunnen geen moeder vervangen.

Een ander gevolg van deze situatie, met deze generatie die ouder was dan onze ouders, is dat het een beetje was alsof we in de negentiende eeuw opgroeiden, in een tijdperk waarin de zeden en gebruiken niet met hun tijd waren meegegaan. Wij werden grootgebracht met de morele waarden van vroeger, die streng, rigide en soms ronduit benauwend waren. Bij ons werd iemands aanzien niet afgemeten aan geld en succes, maar aan zijn eerlijkheid en het nakomen van beloftes. Het waren regels waar niet aan getornd werd.

Stieg en ik hadden veel met elkaar gemeen. We leken op elkaar in onze manier van denken en reageren. We vonden dat leuk, maar verrassend was het niet aangezien we dezelfde achtergrond hadden.

Ik heb het levenslicht aanschouwd op 17 november 1953 in Lövånger, honderd kilometer ten noorden van Umeå. Ik ben de oudste van drie kinderen, die elk ruim een jaar na elkaar werden geboren. Mijn ouders zijn gescheiden toen ik zeven was. Met mijn vader en diens ouders zijn we op de familieboerderij blijven wonen. Mijn vader had het bedrijf niet willen overnemen. Hij was op zijn dertiende van school gegaan, maar het was hem desondanks gelukt om journalist te worden bij een regionaal dagblad. Mijn ouders, die uit liefde met elkaar getrouwd waren, hadden hun hele leven samen kunnen blijven als ze in de stad gewoond hadden. Mijn moeder, Gudrun, had het technisch lyceum doorlopen en voor haar trouwen had ze als secretaresse in een staalfabriek gewerkt. Mijn grootmoeder had een tijdje gehoopt dat haar schoondochter zich nuttig zou maken op de boerderij, maar kwam er al snel achter dat ze niet thuishoorde op het platteland. In grootmoeders ogen gingen mantelpakjes, hoge hakken en lippenstift niet goed samen met het leven van een boerin, en ze vond dat trouwens allemaal maar overbodig. Ik vond mijn moeder daarentegen mooi en levendig. De scheiding van mijn ouders was afschuwelijk en ook beide families zijn met hevige ruzie uit elkaar gegaan. Mijn vader kreeg de voogdij over ons, iets wat in die tijd heel ongebruikelijk was. Hij was in het voordeel omdat hij werk had en een onderkomen en omdat mijn grootouders op ons zouden passen. Ik denk dat het feit dat hij lid was van de Liberale Partij ook een grote rol heeft gespeeld. Hij kende invloedrijke figuren in de regio.

Mijn moeder is toen naar Stockholm verhuisd, waar ze na een opleiding te hebben gevolgd verpleegster werd. In eenendertig jaar tijd heb ik haar slechts zes keer teruggezien. Ze is nooit hertrouwd en stierf in december 1992, tijdens de Kerst, aan kanker. Mijn vader is al in 1977 overleden.

Mijn oma, een vriendelijke en integere vrouw, vond weliswaar dat mijn vader geen goede keuze had gemaakt toen hij met mijn moeder trouwde, het zou echter nooit in haar hoofd zijn opgekomen haar te beletten ons te komen opzoeken. Ik begrijp dan ook niet goed wat er in het hoofd van mijn moeder is omgegaan. Ik denk dat ze een gevoelige, kwetsbare vrouw was. Ze heeft veel geleden doordat ze van haar kinderen gescheiden was, maar de afstand en geldgebrek hebben haar geen andere keuze gelaten. Toen zij in 1961 vertrok, zijn we tegelijk voorgoed de hele familie van mijn moeder uit het oog verloren.

Ik voelde me dus compleet in de steek gelaten, net als Stieg, toen hij in 1962 zijn grootvader verloren was en van zijn grootmoeder gescheiden werd.

Van meet af aan konden Stieg en mijn grootmoeder het heel goed met elkaar vinden. Zij zei dat hij een ‘goede man’ was, hij dat zij ‘geweldig’ was. Ze had een sterk karakter. Net als haar vader, een zeeman die, na ruim eenentwintig jaar de zeven zeeën bevaren te hebben, boer werd om te kunnen trouwen met zijn jonge verloofde op wie hij heel verliefd was. Een van mijn oma’s gevleugelde uitdrukkingen was: ‘Hoor eens, zo denk ik erover’, die maakte dat we wel twee keer nadachten voor we iets ondernamen. Ze bedoelde daarmee te zeggen: ‘Doe wat je wilt, maar neem er dan ook de verantwoordelijkheid voor.’

Nadat ik Stieg heb leren kennen is zijn moeder, Vivianne, mijn vervangmoeder geworden. Ook zij was een sterke vrouw. En net als mijn oma was zij de baas thuis. Ik had grote bewondering voor haar. Terwijl ze een kledingzaak runde, wilde ze daarnaast de maatschappij veranderen en tot stomme verbazing van de kopstukken in de politiek werd ze tot gemeenteraadslid gekozen voor de Sociaal-democratische Partij. ‘Zo verbazingwekkend is het niet,’ zei ze geamuseerd, ‘met al die mensen die in de winkel komen, kende iederéén me wel op een gegeven moment.’ Toen ze later zitting kreeg in de gemeentelijke commissie voor stedenbouw hadden we nog iets met elkaar gemeen, want ik ben architect.

Stieg leek in veel opzichten op Vivianne, ook wat betreft zijn sterke maatschappelijke betrokkenheid. Hij was aan haar gehecht, maar niet als een zoon aan zijn moeder. Meer als aan iemand die hem heel dierbaar was. Met de rest van zijn familie ging hij om als met een pleeggezin. Sinds we in 1977 in Stockholm zijn komen wonen hebben we niet vaak de duizend kilometer naar Umeå afgelegd. We hebben een paar maal in de zomer het vakantiehuis van Stiegs ouders in Önnesmark kunnen lenen, dat vlak bij mijn geboorteplaats lag en door een buitengewoon toeval was gebouwd door een van mijn oudooms van vaderskant. In de jaren tachtig zijn we ook een paar maal met de Kerst naar de ouders van Stieg in Umeå gegaan, maar meestal vierden we Kerstmis, Pasen en het midzomerfeest met mijn familie. Daarna heeft Vivianne borstkanker gekregen. In augustus 1991, net terug van een behandeling in het ziekenhuis, werd ze getroffen door een scheuring in een aneurysma. We hebben meteen het vliegtuig genomen om zo snel mogelijk bij haar te zijn. Ze was buiten bewustzijn, maar we zijn lang bij haar gebleven. Ik hield haar hand vast en vertelde haar zachtjes over Stieg, onze plannen, onze zorgen … alsof alles normaal was. Ik had het gevoel dat ze me hoorde. De volgende dag was ze dood. Ze had op ons gewacht. Het jaar daarop was het mijn moeder die het voltallige personeel van de palliatieve kliniek waar ze was opgenomen verbaasd deed staan met haar opmerkelijke strijd, eerst tegen longkanker en vervolgens tegen borstkanker. Ik zie haar zo weer voor me, in een deken gehuld op het balkon gezeten, rokend en hoestend. Vanaf augustus 1992 hebben mijn broer en ik elkaar afgelost aan haar ziekbed. Mijn zus, die in die tijd in Londen woonde, kon niet eerder dan met Kerstmis komen. Mijn moeder heeft vol weten te houden. Toen ze eind december haar drie kinderen om zich heen had, is ze gestorven. Allebei onze moeders hebben zelf besloten wanneer ze wilden vertrekken.

Stieg niet. Hij werd plotseling overvallen.

Nadat we in 1991 ons appartement in de wijk Södermalm hadden gekocht, brachten we alle feestdagen door in Stockholm met mijn broer en zus. Stiegs vader, Erland, kwam ook af en toe langs met zijn nieuwe vriendin, Gun. Afhankelijk van hoeveel tijd we hadden dronken we dan samen een kop koffie of gingen we ergens eten. Erland drong er vaak bij Stieg op aan dat hij zijn broer zou opzoeken, al was het maar even, als we toch in het noorden waren voor het onderhoud aan het bos rondom het huisje van mijn broer, mijn zus en mij. Maar er bestond geen relatie tussen de twee broers. Zo zijn we niet bij het huwelijk van Joakim aanwezig geweest, en ook op geen enkele verjaardag van zijn gezin. Stieg probeerde zich ervan af te maken door te zeggen dat hij niet veel tijd had. Ik herinner me echter dat we om Erland een plezier te doen een paar keer koffie hebben gedronken met Joakim en zijn gezin wanneer we in de buurt van Umeå waren.

Hij herinnert zich dat kennelijk heel anders, want in de media sprak hij over zijn hechte relatie met Stieg. In dertig jaar is hij niet meer dan tweemaal bij ons thuis geweest, eenmaal aan het eind van de jaren zeventig en eenmaal toen Stieg net was overleden. We zijn daarentegen wel heel veel met mijn broer en zus omgegaan, die we als onze ware familie beschouwden. Ik, omdat ik mijn ouders en grootouders was verloren en ook de familie van mijn moeder nooit meer had gezien. En Stieg, omdat hij zich niet verwant voelde aan zijn biologische familie.

Ontmoeting

In de herfst van 1972 ben ik met mijn zus, Britt, naar een bijeenkomst gegaan van het actiecomité Vietnam ter ondersteuning van het Vietnamese Nationale Bevrijdingsfront (nlf), die in een klaslokaal van de Mimerschool in Umeå plaatsvond. Het was voor het eerst dat ik naar een dergelijke bijeenkomst ging. Mijn vader stemde op de Liberale Partij, maar verder ging zijn politieke betrokkenheid niet. Ik had wel een zeker politiek bewustzijn, maar daar bleef het bij. Maar al vanaf mijn veertiende vond ik de oorlog in Vietnam weerzinwekkend en nu ik van het lyceum af was, vond ik dat het tijd was om me met andere dingen bezig te houden dan alleen school en diploma’s.

Bij de deur van het lokaal stond een lange, magere, donkerharige jongen, met een warme blik in de ogen en een vrolijke glimlach. Hij ontving alle aanwezigen met een hartelijk ‘Welkom!’ Het was Stieg. Hij was net achttien en ik bijna negentien. Hij stelde Britt en mij veel vragen, en toen hij hoorde dat we in Haga woonden, een wijk in Umeå, rekruteerde hij ons onmiddellijk voor het actiecomité, waarvan hij de drijvende kracht was. Later vertelde hij me dat hij deze kans niet voorbij had willen laten gaan!

Met hem begon ik actie te voeren. We plakten affiches, gingen langs de deuren om kranten te verkopen en geld in te zamelen, en we discussieerden veel. Hoe had het tot een dergelijke imperialistische oorlog kunnen komen? Stieg was spraakzaam, overal in geïnteresseerd, edelmoedig, integer … een wat slordige intellectueel, maar ronduit onweerstaanbaar. Hij fascineerde me. Wat hij zei had niets theoretisch. Het kwam recht uit zijn hart en tegelijk was hij heel grappig. Met hem was politiek bedrijven geen plicht, zoals ik dacht, maar een plezier. Iets wat in ons strenge milieu tamelijk uitzonderlijk was. We voelden ons met elkaar verwant, want degenen die het nlf steunden waren doorgaans maoïst en deden vaak behoorlijk autoritaire en onrealistische uitspraken. Wij niet.

Ik vond zijn ideeën dermate interessant dat ik hem aanmoedigde ze te publiceren. In Zweden heeft zelfs het kleinste dagblad op zijn cultuurpagina een rubriek met opiniestukken. Mijn vader, die zoals gezegd journalist was, had hem kunnen helpen, maar Stieg, aan wie het aan zelfvertrouwen ontbrak, weigerde dat systematisch. Doordat ik bleef aandringen zwichtte hij uiteindelijk. Toen hij zijn eerste artikel gepubliceerd zag, was hij zo blij dat ik denk dat zijn journalistieke roeping die dag is geboren. Daarna heeft hij toelatingsexamen gedaan voor een school voor journalistiek, maar hij werd afgewezen. Wat, gezien zijn jeugdige leeftijd, normaal was. Hij had het later opnieuw kunnen proberen, zoals de meeste studenten deden, maar dat wou hij niet. Hij was opnieuw zijn zelfvertrouwen kwijtgeraakt.

Wat mij betreft, ik was geïntrigeerd door het maoïsme en ik woonde vergaderingen bij en volgde zelfs een introductiecursus over dit onderwerp. Het was erg in de mode in die tijd. Ik ben rationeel ingesteld en zocht antwoorden op mijn vragen. Maar die zou ik daar niet vinden. De argumenten van de maoïsten waren nogal zwak, vaag en zelfs kinderlijk, alsof we wonderen konden verrichten om de economische problemen op te lossen. Daarna kwamen de trotskisten in beeld, die een tijdlang nauw hebben samengewerkt met de maoïsten; ze deelden zelfs een bankrekening om geld voor Vietnam in te zamelen. Ik vond dat geweldig. We hadden tenslotte hetzelfde doel voor ogen. Maar helaas wilde iedere revolutionair zijn eigen revolutie maken, en de interne strijd om de macht liet niet lang op zich wachten. Op een dag werd ons gevraagd om geld in te zamelen voor de Rode Khmer in Cambodja. Ik wilde graag weten wat hun politiek was en vroeg daarnaar, we werden tenslotte verondersteld die te steunen. Het antwoord was niet bemoedigend: ‘Geen vragen stellen, dit is een bevel.’ Stieg en ik hebben de collecte toen gelaten voor wat ze was, en ik ben uit de solidariteitsbeweging met Vietnam gestapt.

Vervolgens heb ik me aangesloten bij wat men ‘de verraders’ noemde, de trotskisten. Ik vond ze democratischer, want zij lieten ruimte voor een meerpartijenstelsel, terwijl het functioneren van de maoïsten eerder dictatoriaal was. Stieg besloot echter bij hen te blijven. In het jaar daarop, toen we nog niet samenwoonden, hadden we voortdurend heftige ruzies over wat de beste manier was om de wereld te verbeteren. Verschrikkelijk was het. En het eindigde vaak met tranen. Ik vond hem stom, ik zag hem als een dromer die volledig buiten de werkelijkheid stond. In die tijd woonde ik op een studentenkamer. Ik was aangenomen op de polytechnische school in Göteborg, maar omdat ik bij Stieg in Umeå wilde blijven, had ik me bij de universiteit daar ingeschreven voor wiskunde en economische geschiedenis. Hij woonde toen nog in zijn kleine studio. Toen we elkaar leerden kennen, had hij net zijn school afgemaakt. Met zijn havo-diploma kon Stieg wel gaan werken, maar het gaf hem geen toegang tot de universiteit. Misschien heb ik hem beïnvloed, maar in elk geval is hij terug naar school gegaan, om na twee jaar lyceum eindexamen te doen. Hij slaagde daarvoor, wat ik omdat hij zo’n doorzetter was niet meer dan vanzelfsprekend vond. Om in zijn onderhoud te voorzien had hij allerlei baantjes: slotenmakershulp, krantenbezorger, boswachter, bordenwasser in een restaurant, enzovoort. Ook al waren we het niet eens over hoe de wereld in elkaar zat, we wisten ons liefdesleven te scheiden van ons politieke engagement en samen met mijn zus en wat vrienden hebben we een kleine leefgemeenschap opgericht.

Wat later heeft ook Stieg zich bij de trotskisten aangesloten. Ik zat al langer dan hij bij deze beweging en had inmiddels de verantwoordelijkheid gekregen voor de politieke vorming van een groep jongeren op het lyceum waar hij op had gezeten. De rollen waren omgekeerd. Ik was de meester geworden en hij de leerling.

De trotskistische beweging vroeg in die periode aan de studenten om zich te proletariseren en zich bij de arbeiders in de fabrieken aan te sluiten. Er werd al spoedig een cel opgericht bij de Volvo-fabriek. Maar mijn arbeidersvrienden waren heel duidelijk: ‘Wij hebben noch de keuze, noch de mogelijkheid gehad om te studeren. Jij wel. Ga daar vooral mee door!’ Ik was het helemaal met hen eens. Ik hoorde bij de eerste generatie die geld van de staat kon lenen om door te studeren, en dan zouden we deze kans vergooien? Daar kwam bij dat ik niet uit een burger- maar uit een boerenmilieu kwam. Ik wist heel goed wat het proletariaat was en ik zag niet in wat het de maatschappij zou opleveren als ik me daar onvoorwaardelijk bij zou aansluiten. Regelmatig waren er jonge mensen uit de stad met halskettingen en zelfgemaakte kleding die in een leefgemeenschap wilden wonen en een boerenleven wilden leiden. Wij, die daarvandaan kwamen, bekeken hen alsof we naar een film zaten te kijken!

In de lessen die ik gaf nam ik het leven van de jongeren zelf als uitgangspunt om hen tot nadenken aan te zetten. De leiders hadden gewild dat ik alleen de theorie er bij hen in zou hameren. Het was toen 1976. Ik werd dus uit mijn functie ontheven en vervangen door iemand die ‘roder’ was dan ik en ben daarna bij de trotskisten weggegaan. Stieg niet. Hij is tot laat in de jaren tachtig bij de organisatie gebleven, maar meer voor de theorie dan voor de praktijk. Voor hem was het een manier om de intellectuele en politieke gesprekken die hem zo boeiden niet te hoeven missen. Hij heeft ook lang onbetaald stukken onder zijn naam geschreven voor De Internationale, het blad van de beweging.

In De vrouw die met vuur speelde wordt Lisbeth Salander verdacht van de moord op de journalist Dag Svensson – wiens boek over de vrouwenhandel in Oost-Europa door het blad Millennium wordt uitgegeven – en diens partner Mia Bergman, een criminologe die was gespecialiseerd in de seksindustrie. Wanneer Lisbeth op televisie Peter Teleborian hoort oreren – hij is werkzaam bij de kinderpsychiatrische kliniek Sankt Stefan, vlak bij Uppsala, waar ze ruim twee jaar opgenomen is geweest – constateert ze dat geen enkel journaal aandacht schenkt aan wat de gangbare praktijk was op de gesloten afdeling waarvoor Teleborian verantwoordelijk was, namelijk dat onrustige en moeilijke patiënten worden opgesloten in een ‘prikkelvrije’ ruimte. Ze vergelijkt deze methode met die welke politieke gevangenen ondergingen tijdens de schijnprocessen in Moskou in de jaren dertig. En ze legt uit dat ‘het blootstellen van krijgsgevangenen aan sensoriële deprivatie in de Conventie van Genève als onmenselijk wordt bestempeld’. Het is een vraagstuk waarmee Stieg en ik goed bekend waren. In al die jaren hebben we veel over dit onderwerp gelezen. In de ogen van Stalin waren politieke tegenstanders verraders, trotskisten. Hij liet hen verdwijnen, niet alleen lichamelijk, maar zelfs van foto’s en uit boeken; alle historische verwijzingen naar hen moesten worden verwijderd om tot een complete herziening van de geschiedenis te komen. ‘Schijnproces’ was voor ons een gangbare term geworden.

Dezelfde woorden gebruiken, dezelfde voorkeuren hebben, dezelfde verlangens koesteren … het is tamelijk kenmerkend voor stellen die elkaar al op jonge leeftijd hebben ontmoet en feitelijk samen volwassen zijn geworden.

Toch is het niet eenvoudig om nu uit te leggen hoezeer Stieg en ik vrijwel van meet af aan het gevoel hadden dat we voor elkaar bestemd waren. Ruim tien jaar later schreef hij: ‘Ik geloofde er niet meer in. Ik kon me niet voorstellen dat ik iemand als ik zou ontmoeten, iemand die me begreep.’ Wat mij betreft, ik wist meteen dat deze man de puzzelstukjes van mijn leven op hun plaats zou leggen en dat ik door hem als persoon zou kunnen groeien. Tegelijkertijd leverde het ook stress op. Wie kan zomaar accepteren dat zijn leven en zijn ‘ik’ volledig op losse schroeven komen te staan? Het gaf een benauwend gevoel, net als de gedachte dat het universum oneindig is. Soms probeerden we een stap achteruit te zetten en wat afstand tot elkaar te nemen. We werden echter te zeer door elkaar aangetrokken. We waren bang, maar we lieten ons meeslepen.

Gedurende tweeëndertig jaar hadden we elkaar altijd iets te vertellen, en er was altijd iets te ontdekken, te delen, te lezen, te onderzoeken, iets om voor te vechten … Samen.

We hebben ook heel veel plezier met elkaar gehad. Ik vond hem heel grappig.

Hij was teder en liet dat ook blijken. Echt een knuffeldier.

Met Stieg begreep ik de uitdrukking ‘een zielsverwant gevonden te hebben’.