Anne B. Ragde

Het wenshuis

Uit het Noors vertaald door Marianne Molenaar

Uitgeverij De Geus

breda 2013

Oorspronkelijke titel Eremittkrepsene, verschenen bij Forlaget Oktober

Oorspronkelijke tekst © Forlaget Oktober A/S, 2007

Nederlandse vertaling © Marianne Molenaar en De Geus bv, Breda 2009

Omslagontwerp Riesenkind

Omslagillustratie © Jose Azel/Aurora Photos

isbn 978 90 445 2710 0

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Zo vroeg werd ze anders nooit wakker. Ze bleef met haar ogen wijdopen in het slaapkamerdonker naar zijn geluiden liggen luisteren. Eerst het doordringende gerinkel van de wekker, dat net zo snel werd afgezet als het begon. Hij had er beslist op liggen wachten. Het was half zeven, wist ze. Daarna bleef het wel een minuut volkomen stil tot ze hoorde hoe zijn deur zachtjes open en weer net zo zachtjes dicht werd gedaan, gevolgd door dezelfde gedempte geluiden van de badkamerdeur. Hij wist dat er vreemden te logeren waren en wilde geen lawaai maken. Want zo beschouwde hij hen toch in feite? Als vreemden die hier eigenlijk niet thuishoorden, die hem voor de voeten liepen en zich met dingen bemoeiden. Die jarenlange triviale routines en vertrouwdheid verstoorden.

Ze kende haar vader niet. Ze had eigenlijk geen idee wie hij was. Hoe hij eruitzag toen hij jong was, als kind of later op haar leeftijd. Er was geen enkel fotoalbum op de boerderij. Het was net een verhaal waarvan ze nooit deel had uitgemaakt en waar ze zich nu zomaar ineens middenin bevond. Maar vandaag zou ze vertrekken en zich weer in haar eigen verhaal inpluggen. Daar lag ze aan te denken, dat ze zou vertrekken voordat ze hem had leren kennen. De enige die ze kende, was de varkensboer: de man die het heerlijk vond de staldeur achter zich dicht te trekken, de man die een levendige, zangerige stem kreeg als hij over de verschillende eigenaardigheden van zijn zeugen begon, over de ondeugende streken van de biggen, over grote tomen en groeicurves. In de stal zag ze hem, in de stal bestond hij, als hij in zijn smerige overall over de hokken gebogen stond om een zeug van een kwart ton achter de oren te krauwen, met een brede glimlach naar het beest en met een opgewekte, blije blik.

Ze hoorde hem plassen, midden in de pot, dat kon hij niet laten al lagen er nog zo veel logés in huis te slapen. Ze luisterde naar de laatste druppels, hoorde hem doortrekken. De kraan van de wasbak daarna hoorde ze niet, alleen de deur die weer open en dicht werd gedaan, en hoe haar vader stilletjes de trap af liep naar de keuken. Ze hoorde hoe hij daar de ketel vol water liet lopen, waarschijnlijk op de oude koffieprut van gisteravond, toen werd het stil.

En in die stilte probeerde ze zich uit alle macht haar flat thuis in Oslo voor te stellen: de schilderijen aan de muren, de boeken in de kast, het glazen schaaltje met blauwe badparels op de rand van de wasbak, de stofzuiger in de veel te kleine gangkast, het antwoordapparaat met het knipperende lichtje als ze van haar werk kwam, de wasmand met vuil goed, de stapel oude kranten vlak achter de voordeur, het antieke blik met beschuit dat ze altijd stipt bijvulde, de kurkplaat met de afgescheurde bioscoopkaartjes en de foto’s van honden en hun bazen. Ze probeerde alles voor zich te zien en dat lukte haar ook. En het maakte haar blij. Maar ze wist niet wie hij was. Ze wist niet wie ze achterliet. Ze kende zijn varkens beter dan hem.

Nu hoorde ze zijn voetstappen in het halletje en de buitendeur, ze greep op de tast naar haar mobieltje op het nachtkastje, het was tien voor zeven. Ze wachtte eerst het geluid van de staldeur af, die met een klap achter hem dichtviel, toen sprong ze uit bed in de ijskoude kamer, ze griste haar kleren naar zich toe en ging naar de badkamer om zich aan te kleden. Net als hij, op haar tenen. Alleen deed zij het razendsnel en niet zoals hij op zo’n oudemannenmanier. In de badkamer rook ze flauw de geur die er nog van hem hing. Het was er koud, de enige warmtebron was een verroest straalkacheltje aan de muur boven de spiegel. Terwijl ze haar handen waste, bekeek ze onderzoekend haar gezicht. Ze had geen zin om zich te douchen, ze wilde wachten tot ze thuis was, waar ze niet aan het uiteinde van een gladde badkuip naar formica platen hoefde te staan staren die langs de randen uitgezet waren van het vocht, en zich niet hoefde af te drogen met een handdoek zo versleten dat hij doorzichtig was. Vanavond stond ze in haar eigen lekkere douchecel met vloerverwarming onder de tegeltjes.

Ze liep de overloop op, luisterde terwijl ze voorzichtig de klink van zijn slaapkamerdeur neerdrukte.

Zijn kamer was iets groter dan die waar zij sliep en die eigenlijk de oude kamer van Erlend was.

Ze deed de plafondlamp aan, hij kon het toch niet zien, het raam keek niet uit op het erf, maar op de fjord, net als dat van haar.

Muren die tientallen jaren geleden lichtgroen waren geschilderd. De vloer was ooit grijs geweest, maar voor de deur en voor zijn bed, waar hij zijn voeten neerzette als hij erin en eruit kroop, was de verf intussen in een halve cirkel tot op het hout afgesleten. De ramen zaten vol ijsbloemen, verblindend wit tegen de winterochtend buiten, met een patroon van sierlijke rondingen.

Die ijsbloemen waren het enige mooie in de hele kamer. Er hing niets aan de muren. Een bed, een nachtkastje, een voddenkleed, een soort dressoir tegen de ene muur. Ze liep erheen en deed de deurtjes open. Leeg. Het stond er puur voor de show. Alleen in de bovenste la lag een stapeltje gehaakte tafelkleedjes, allemaal met precies hetzelfde patroon alleen in verschillende kleuren, van glanskatoen. Ze kreeg het koud, waarschijnlijk had hij het raam pas dichtgedaan nadat hij was opgestaan.

Het laken onder het teruggeslagen dekbed was vuil, vooral aan het voeteneind, en hier en daar lag een kogelronde dot wol; waarschijnlijk sliep hij met zijn wollen sokken aan. Wat deed ze hier eigenlijk, in deze kamer zou ze hem toch niet leren kennen. Dit was het vertrek waar hij uitrustte, hier was hij niemand; niemand was iemand als hij uitrustte en sliep. Hoeveel avonden moest hij hier niet naar bed zijn gegaan, in gedachten verzonken in het donker hebben gestaard? Had hij aan haar gedacht? Haar gemist? Het als gemis gevoeld dat hij niet wist wie zij was?

Er hing een bedompte, zware geur in de kamer, van lichaam en stal en kale muren.

Daar was de klerenkast. Hij was ingebouwd in de muur, je zag hem niet meteen, er zaten piepkleine knopjes op de deur om hem mee open te maken. Een paar flanellen overhemden met rafelige kraag en manchetten, helemaal onderin een paar broeken, een plank met drie of vier paar sokken, onderbroeken – niet veel meer – en een stropdas in plastic verpakt. Ze haalde hem tevoorschijn, er zat een verbleekte kerstkaart in, hij was van de slachterij in Eidsmo. Zorgvuldig legde ze hem terug op zijn plaats.

Stil bleef ze staan luisteren. Natuurlijk kwam hij niet terug, waarom zou hij. Hij was druk in de weer met de verzorging van de beesten, terwijl zij zijn kamer onderzocht zonder zelfs maar te weten waar ze naar op zoek was. Bij elke blik die ze om zich heen wierp, voelde ze de triestheid, het verval. Thuis had ze een bed van één meter twintig met een dik matras, haar vader lag in een bed dat niet meer dan tachtig centimeter breed kon zijn en hij sliep op schuimrubber. Middenin was een diepe kuil en onderin kleefde het kreukelige laken aan het matras. Het hoofd- en voeteneind waren van mat teakhout en midden in het hoofdeind zat een lichte plek waar hij jaar in jaar uit met zijn nek op moest hebben gesteund om het leeslampje uit te doen. En vandaag zou zij vertrekken, vijfhonderd kilometer ver van dit alles vandaan zijn, terwijl hij diezelfde avond alweer in dit bed zou stappen. Hier zou hij steeds weer gaan liggen, de wekker zetten en proberen te slapen, achter zijn ijsbloemen.

Ze trok het laatje van het nachtkastje open. Een foto van een big straalde haar tegemoet, een jubileumuitgave van de Noorse vereniging van varkensfokkers. Ze pakte hem op. Eronder lagen twintig briefjes van duizend: kijk eens aan, hier had hij ze dus verstopt. Onder de briefjes van duizend lag een boek, voorzichtig haalde ze het eronderuit.

Het Kinsey-rapport. Het seksuele gedrag van de vrouw. Roerloos bleef ze met het boek in haar handen staan. Het Kinsey-rapport: vaag herinnerde ze zich een radioprogramma over Kinsey, die een eeuwigheid geleden Amerikaanse mannen en vrouwen over hun seksuele gewoontes had geïnterviewd, hetgeen in de vs voor heel wat opschudding had gezorgd voorzover ze wist. Het boek zag er stukgelezen uit en had ezelsoren.

Ze wilde het van achter naar voren doorbladeren, maar haar duim bleef meteen bij de harde achterkaft steken. Ze sloeg hem open: een stempel van de bibliotheek van Trondheim en een smal insteekhoekje met een geel, ouderwets uitleenkaartje erin. Dergelijke kaartjes herinnerde ze zich van bibliotheekbezoeken uit haar jeugd. Ze haalde het eruit. Het boek had uiterlijk 10 november 1969 moeten worden ingeleverd.

Snel legde ze het terug onder de briefjes van duizend. Het Kinsey-rapport en een schuimrubberen matras van niet meer dan tachtig centimeter breed. Ze ging de kamer uit.

#

‘Moet je gauw alles nog een beetje op orde brengen? Voor je weggaat?’

Torunn had niet gehoord dat haar vader achter haar aan naar buiten was gekomen, de pasgevallen sneeuw dempte de geluiden.

‘Het is toch leuk om vanachter het keukenraam naar ze te zitten kijken?’ vroeg ze. ‘En als de voederplank leeg is komen ze niet.’

‘We binden altijd alleen wat touw om een oud stukje spek en hangen dat op. Maar ze zitten al een tijdje zonder. Meestal zorgde … moeder voor dat soort dingen.’

Ze was net naar de winkel geweest om een laatste keer boodschappen te doen voordat zij en Erlend en Krumme zouden vertrekken, zij terug naar Oslo, Erlend en Krumme naar Kopenhagen. Ze wilde dat er lekker eten in huis was, eten dat haar vader zich nooit zou gunnen. Erlend had beloofd te betalen. ‘Carte blanche’, fluisterde hij haar in het oor toen ze naar de supermarkt in Spongdal reed, en daar was ze blij om, want op haar rekening stond net genoeg voor de lopende rekeningen in januari, ook al was ze mede-eigenaar van een dierenkliniek. Oom Erlend, dacht ze. Het was gek om plotseling een oom te hebben die maar drie jaar ouder was dan zijzelf. Het kleine broertje van haar vader, dat twintig jaar geleden opstandig voor zichzelf koos, dat de boerderij de rug toe keerde en waarschijnlijk nooit had verwacht hier na zo’n lange tijd terug te komen en Kerst te vieren, met een mannelijke partner nog wel. Maar juist Erlend, de verloren zoon, was misschien wel het best geslaagd van de drie broers. Erlend was gelukkig, hij had iemand die van hem hield en van wie hij hield, en financieel kwam hij niets tekort. Erlend had haar verteld dat Krumme steenrijk was, oftewel wat ze hovedrig noemden in Denemarken, een woord waar hij op kickte, zei hij.

Margido ‘oom’ noemen lukte haar niet, ook al was hij dat net zo goed. Misschien kwam het door zijn werk dat hij zo afstandelijk was, omdat hij al zijn gevoelens moest onderdrukken. Hij moest nabestaanden opvangen en tegelijkertijd perfecte begrafenissen organiseren, en dat droeg er waarschijnlijk toe bij dat hij gewend was alleen met zijn eigen gedachten te leven. Alleen al het feit dat hij jarenlang had geweten hoe de dingen op Neshov in elkaar zaten, hoeveel op leugens was gebaseerd, dat de man die ze ‘vader’ noemden hun vader niet was. Margido had het geweten en er Tor noch Erlend iets van gezegd. In plaats daarvan had hij zich teruggetrokken, het vermeden een standpunt in te nemen ten opzichte van dat deel van de werkelijkheid. Tot nu op Kerstavond, toen hij werd gedwongen.

Ze had aan hen allemaal gedacht terwijl ze haar wagentje tussen de schappen van de supermarkt voortduwde en zich probeerde te herinneren wat er nog in de koelkast was. En ze had aan het stilzwijgen daarna gedacht. Aan Eerste Kerstdag met wat ze zelf had ervaren als krampachtige pogingen weer normaal te doen. Praten over het weer en de buitentemperatuur! Toen had ze begrepen dat dat de manier was waarop ze hier hadden overleefd, door om alles heen te draaien: zo creëerden ze hun eigen werkelijkheid. Waar niet over werd gepraat, bestond niet. Haar vader was de oude man ‘vader’ blijven noemen en zelf had ze dat overgenomen en dacht ze nog steeds aan hem als aan haar grootvader. En die grootvader sprak hen niet tegen, waarschijnlijk vond hij dat hij had gezegd wat hij had moeten zeggen, voor het eerst van zijn leven, nam ze aan.

Ze vulde het wagentje met etenswaar en toen ze voor zich zag hoe haar vader over een paar uur alleen aan de keukentafel zou zitten en over de rand van het witte nylongordijn naar buiten, naar het erf zou kijken, kwam ze op het idee ook het voederplankje vol voer te strooien.

Ze had vier vetbolletjes in een groen plastic netje gekocht en een paar zakjes pinda’s in dezelfde verpakking. Ze was net bezig de vetbolletjes met een touwtje en een punaise aan de boom op het erf te hangen, ze had al geen gevoel meer in haar vingers van de kou. Op de voederplank zelf had ze een hoopje oud brood verkruimeld.

‘Vergeet niet het brood bij te vullen als het leeg is’, zei ze. ‘De spreeuwen zitten graag rechtop tijdens het eten, alleen de pimpelmees kan het opbrengen met zijn kopje naar beneden rondtollend van zijn voedsel te genieten!’

Ze lachte even, hoorde zelf dat haar lach onecht en hol klonk. Ze ging naar huis – naar haar huis, naar Oslo en haar werk – weg van deze boerderij een stukje buiten Trondheim, waar ze tot veertien dagen geleden niet had gedacht ooit een boodschap aan te hebben. Een ander leven, een andere tijd bijna. En overmorgen was het oudejaarsavond en begon er een nieuw jaar.

‘Je belt toch wel?’ vroeg hij, opeens met verstikte stem; ze hoorde dat de vogels hem niet langer interesseerden. Zonder dat ze zich hoefde om te draaien, wist ze dat hij met zijn ene klomp in de verse sneeuw stond te schoppen, waarschijnlijk met de rechter, zodat de vlokken licht als een veertje aan de grijze wollen sokken bleven kleven, die hij altijd in zijn klompen en stallaarzen droeg.

Ze drukte de laatste punaise in de stam, kreeg plotseling een associatie: dat je een boom vergiftigde als je er koperen spijkers in sloeg, dat hij dan doodging. Misschien zat er ook wel koper in punaises en stond ze ter plekke de boom op het erf van Neshov om zeep te helpen, plus de boerderijkabouter, want die woonde eronder en zou sterven als de boom stierf.

‘Natuurlijk bel ik. Ik bel zodra ik thuiskom’, zei ze, hoewel ze heel goed wist dat hij dat niet bedoelde.

‘Er wordt slecht weer verwacht. En jij gaat nog wel vliegen’, zei hij.

‘Er gebeurt niks. Maak je maar geen zorgen.’

De vetbolletjes hingen stil en groen tegen de boomstam, ze kon nergens meer heen met haar handen, ze moest zich omdraaien en hij stond er net zo bij als ze zich had voorgesteld, rond zijn rechterklomp was de verse sneeuw in een halve cirkel opzijgeschoven, hij had zijn handen in de zakken van een soort geruite wollen broek, zijn gebreide vest hing los en flodderig om zijn magere lichaam, een lichaam dat over vier jaar zestig zou worden: haar vader – ze kon er niet bij.

‘Heb jij weleens gevlogen?’

‘Jawel’, zei hij.

Hij liep naar de voederplank en begon het brood in nog kleinere stukjes te verkruimelen, liet wat in de sneeuw vallen, de kruimels zakten weg en lieten piepkleine, blauw-witte gaatjes achter. Zijn ellebogen staken spits door de mouwen van zijn vest, dat van voren te lang was en van achteren te kort. De wol op de punten van zijn ellebogen was versleten en het geruite patroon van zijn flanellen overhemd scheen erdoorheen. Een trui, misschien moest ze maar een lekkere wollen trui voor hem breien en erop staan dat hij die gewoon doordeweeks droeg. Maar wat hielp het als ze aan de telefoon ver weg in Oslo op haar achterste benen ging staan, dacht ze, hier op de boerderij werd hoe dan ook alles wat mooi was opgeborgen en bewaard, voor dagen die nooit kwamen.

Hij zou zo verschrikkelijk alleen zijn, met geen ander gezelschap dan de oude man in de tv-kamer. Maar hij had zijn varkens in de stal. Die had hij tenminste, dacht ze. Daar moest ze zijn aandacht op zien te vestigen, dat ze in de stal op hem stonden te wachten.

‘Ben toch heen en weer naar Noord-Noorwegen gevlogen toen ik in dienst zat’, zei hij.

Hij liet het brood met rust, veegde zijn handen schoon en stak ze weer in zijn zakken, keek omhoog naar de lucht.

‘Dat was ik vergeten. Natuurlijk moest je toen vliegen’, zei ze.

‘Met een Hercules gevlogen. Een hels lawaai in zo’n machine. Bijna doodgevroren. Vloog zo langzaam dat ik dacht dat we als een baksteen naar beneden zouden vallen.’

Daar kon ze iets op terugzeggen, nu op dit moment, iets in de trant van dat hij haar daar had verwekt tijdens zijn verlof in Tromsø. Samen met een meisje dat Cissi heette en dat later de lange reis naar Neshov had gemaakt, zwanger en wel. Maar het enige wat ze daar te horen kreeg van de vrouw van wie ze dacht dat ze haar schoonmoeder zou worden, was het verzoek weer op te hoepelen.

‘Ik heb ook een heleboel lekker eten voor jullie tweeën gekocht, niet alleen voor de vogels’, zei ze.

Hij bleef een poosje zwijgend staan. Daar stonden ze, elk een kant op te staren. Ze haalde diep adem, ver in het zuiden scheen het ochtendlicht over bergen en fjord, de zon zelf was verborgen achter een blauw-roze vorstsluier. Ze wou dat ze al in de auto zat, met haar spullen achterin, op weg naar het vliegveld en Oslo en Stovner.

‘Jammer dat je weggaat. Januari is altijd zo akelig en duurt zo lang. Wordt extra lang dit jaar.’

‘Zo vergaat het niet alleen jou. Niemand houdt van januari’, zei ze.

‘Rekeningen en de balans en al die rotzooi. Ook al hebben Erlend en die Deen … Oef, dat dat nodig was.’

Erlend en Krumme hadden hem geld gegeven, hem ertoe overgehaald het aan te nemen, hoewel hij halsstarrig bleef weigeren en bijna boos was geworden. Dat was de dag na Kerst, ’s avonds na de begrafenis. Erlend had te veel bier gedronken en gezegd dat hij twintigduizend kronen zou achterlaten. Hij had tot de volgende dag kunnen wachten, maar Erlend maakte van zijn hart geen moordkuil, en hij wilde immers alleen maar aardig zijn. Krumme had de verlossende woorden gesproken: dat het geld niet voor de mensen op de boerderij was, maar voor de boerderij zelf. Tor moest het alleen goed beheren.

‘Denk eraan dat het voor de boerderij is’, zei ze. ‘Zoals Krumme zei. Dat is toch oké. Je kunt van het voorjaar de stal schilderen, de kapotte ramen vervangen.’

‘Ach, dat geld zal wel voornamelijk naar Trøndergraan en Røstad gaan.’

‘Røstad?’

‘De dierenarts. Die neem ik meestal. Moet de zeugen laten insemineren en de biggen laten castreren. Heb binnenkort ook weer voer nodig.’

‘Een beetje verf kan er vast wel af. En ik bel natuurlijk. Ben benieuwd naar je nieuwe tomen, hoe groot ze worden. Ik zal je varkens missen.’

‘Echt waar?’

‘Zeker weten.’

‘Je hebt toch beesten genoeg om je heen bij je werk.’

‘Dat is niet helemaal hetzelfde’, zei ze, ‘met zieke katten en honden en papegaaien en schildpadden. Dat haalt het niet bij Siri achter haar oren krauwen. Ik heb echt ontzag voor varkens gekregen. Daar kunnen cavia’s en onbehouwen jonge honden niet tegenop.’

Dat zei ze niet om hem een plezier te doen, ze meende het, ze was gesteld geraakt op die kwart ton zware fokzeugen van hem, op de warmte en de sfeer in de stal, op het contact met de beesten die maar gaven en gaven en niets anders terugverlangden dan eten, warmte en verzorging. En zo wijs als ze waren, en al hun individuele eigenaardigheden, hun koppigheid en hun grappigheid. En de pasgeboren biggetjes, zo lief, je kon je niet voorstellen dat het binnen de kortste keren honderd kilo zware reuzen werden.

Hij schudde zijn hoofd, glimlachte met zijn lippen op elkaar en ademde door zijn neus.

‘Cavia’s, ja. Ik heb nog nooit een levende cavia gezien. Vind het komisch als je over je werk vertelt’, zei hij. ‘Stel je voor dat mensen geld uitgeven om een cavia te laten opereren.’

‘Ze houden van ze. Vooral kinderen, natuurlijk. Ze huilen tranen met tuiten als hun cavia of hun tamme rat een spuitje moet krijgen.’

‘Ratten nog wel! Snap je dat mensen vrijwillig bereid zijn … Nou ja, ik begrijp dat kleine kinderen … Ik heb zelf eens een eekhoorn getemd toen ik een jaar of acht was. Hij is verdronken in de gierkelder. Ik was er kapot van. Maar honden ook. Herinner me dat je vertelde dat mensen bijna dertigduizend kronen hadden uitgegeven voor een hond. Heen en weer naar Zweden waren geweest voor … nieuwe heupen, was het niet?’

‘Beide heupen, ja. Ze had heupdysplasie. Anders hadden ze haar moeten laten inslapen en ze was nog maar drie jaar.’

‘Maar dertigduizend! Voor een hond die zelf geen cent opbrengt!’

‘Met huisdieren is het iets anders dan met vee, weet je. Waarom neem je zelf eigenlijk geen hond? Die geven een hoop gezelligheid. Dan had je een beetje gezelschap hier en …’

‘Nooit van mijn leven. Nee, het is mooi met de varkens, die geven gezelligheid genoeg’, zei hij.

‘Maar je snapt toch wel wat ik bedoel? Dat het eentonig voor je wordt. Voor jou en … je vader.’

‘Hij, ja.’

Hij haalde zijn neus op en veegde met de rug van zijn hand een druppel weg.

‘Hebben jullie het er samen over gehad?’ vroeg ze. ‘Na … Kerstavond? Jij en hij?’

‘Nee.’

‘Maar de boerderij wordt nu toch eindelijk op jou overgedragen? Daar is hij toch niet tegen?’

‘Nee hoor.’

‘Misschien als jullie met zijn tweeën zijn, dat het jullie dan lukt …’

‘Dit is Oslo niet. Hier praten we niet over zulke dingen. Streep eronder’, zei hij hard.

‘Ik wilde alleen zeggen dat …’

‘Hè, het is koud om hier zo buiten te staan’, zei hij en zijn stem klonk weer normaal. ‘Een kopje koffie zit er toch nog wel in voordat jullie gaan rijden?’

Een uur later was de kleine huurauto propvol. Het was een Golf, Krumme had hem op de luchthaven Værnes gehuurd en daar zouden ze hem ook weer afgeven. Met haar jas en haar laarsjes al aan holde Torunn naar de tv-kamer, naar haar grootvader. Ze deed of ze haast hadden, ze had het afscheid lang uitgesteld, gedaan alsof ze gewoon koffiedronken, hoewel Erlend hectisch heen en weer holde, de trap naar de bovenverdieping op en af en van en naar de auto op het erf, druk bezig met van alles wat hij op het laatste moment nog mee wilde nemen.

Haar grootvader zat met zijn kopje koffie voor zich, een kopje zonder schoteltje eronder, er lagen kruimels op tafel en op zijn schoot van het gebakje dat ze hem had gegeven. Hij had zowel zijn boven- als zijn ondergebit in zijn mond. De tv stond niet aan. Snel gluurde ze even naar de potplanten voor de ramen, die Erlend had gekocht, en ze wist honderd procent zeker dat ze over een dag of veertien dood zouden zijn. Hetzij verdroogd, hetzij verzopen. Ze wist ook dat het een hele tijd zou duren voordat hij zich weer zou scheren. Of een schone onderbroek aan zou trekken. Hoe moeten ze zich redden, dacht ze, en ik ga er zomaar vandoor. Maar haar volgende gedachte was dat Erlend dat immers ook deed, en hij stond hun eigenlijk nader dan zij, als je voor zoiets tenminste een vergrotende trap kon gebruiken. Erlend was het kleine broertje, zij was de dochter, wie van hen hoorde het slechtste geweten te hebben? En Margido woonde aan de andere kant van de heuvel: hij kon best eens klaarstaan voor zijn familie op Neshov. Hij zou wel moeten, hij was een broer. De vraag was alleen hoe, en of Tor het zou accepteren nadat Margido zeven jaar lang geen voet op de boerderij had gezet.

‘Gaan jullie ervandoor?’ vroeg haar grootvader. Zijn gebit maakte een klapperend geluid.

‘Ja.’

Ze boog zich naar hem toe en gaf hem een zoen. Het prikte. Hij rook naar oude man en oude kleren en een oud huis, en zijn adem rook naar gebak en koffie. Het was de eerste keer dat ze hem zoende, hij kon zijn ene arm nog net ter hoogte van haar wang krijgen.

‘Vaarwel’, fluisterde ze. Wat moest ze anders zeggen, ze kon hem niets beloven. ‘Het ga je goed.’

‘Ik wil naar het bejaardentehuis’, fluisterde hij.

‘Wat?’

Ze richtte zich op.

‘Ik wil naar het bejaardentehuis. Iemand moet dat regelen. Ik weet niet wat Tor ervan zegt, maar dat wil ik.’

‘Dan moet je met Margido praten’, zei ze. Waarom had hij juist tot dit moment met zoiets gewacht, dacht ze, ik kan nu toch niets meer doen?

‘Jij kunt Margido toch bellen en het hem vertellen’, zei hij.

Ze keek in het rimpelige gezicht, in de ogen achter de brillenglazen, zag zijn hele leven en kreeg zin om te huilen, tranen met tuiten te huilen van verdriet over het verspilde bestaan van deze man. Ze knikte, bleef hem aankijken en wist haar tranen in te houden.

‘Ik zal het er met Margido over hebben’, fluisterde ze. ‘Ik zal hem morgen bellen.’

Ze legde haar hand tegen zijn wang, hield hem daar tegen de baardstoppels, zag nog net hoe zijn ogen zich met tranen vulden voor ze zich omdraaide en wegliep, door de lege keuken, waar het houtfornuis vol hout en vlammen loeide en bromde, naar het erf, waar Erlend op zijn kop stond op de achterbank van de auto en Krumme haar vader ten afscheid een hand reikte.

‘Hartelijk bedankt, Tor. Het was … fijn’, zei Krumme.

Die kleine, dikke Deen moest zijn hoofd in zijn nek leggen om naar de varkensboer van Neshov op te kijken. Die Deen, die absoluut niet welkom was geweest toen hij een paar dagen voor Kerst in een huurauto het erf op reed. De eerste dag was Tor naar bed gegaan, woedend en vol afkeer nadat hij er getuige van was geweest hoe Erlends hand onder de keukentafel een moment op Krummes dij had gerust.

‘Je bent altijd welkom’, zei haar vader en hij keek een andere kant op. ‘Misschien van de zomer. Dan is het mooi hier.’

‘Ja, misschien’, zei Krumme en hij knikte een heleboel keer, begreep van hoe diep juist die woorden kwamen.

‘Had ik maar zo’n kartonnen koker!’ riep Erlend vanuit de auto. ‘Hij zal vast helemaal verkreukelen!’

‘Wat?’ vroeg ze.

‘De poster! Ik heb hem meegenomen! Bedacht dat net, dat ik hem mee wilde nemen.’

‘De poster van Aladdin Sane, die op je kamer hing? Die was helemaal vergeeld’, zei ze.

‘Dat heb ik ook al gezegd’, zei Krumme.

‘Toch wil ik hem mee hebben! Dat kwam plotseling in me op! Maar hij zal vast helemaal …’

‘We gaan’, zei Krumme. ‘Wil jij voorin zitten, Torunn?’

‘Torunn moet rijden!’ zei Erlend.

‘Moet ik rijden?’ vroeg ze.

‘Natuurlijk! Mijn god, dat Krumme helemaal ongeschonden van het vliegveld naar Byneset is gekomen, dat is gewoon een wonder! Een kerstwonder. Hij kan niet eens rijden en al helemaal niet op besneeuwde en beijsde wegen.’

‘Ik heb een rijbewijs, weet je,’ zei Krumme, ‘dus ik vind dat je nu wat overdrijft.’

‘En waar gebruik je dat voor?’ vroeg Erlend. ‘Om in Kopenhagen in en uit taxi’s te springen. Torunn rijdt!’

‘Oké,’ zei ze, ‘maar jij moet achterin zitten, Erlend, aangezien jij niet eens een rijbewijs hebt.’

Ze aarzelde geen seconde toen ze haar vader omhelsde. Ze liet hem net zo snel weer los en stapte in de auto, pakte het sleuteltje vast dat al in het contact stak, en draaide het om. Erlend kroop met moeite op de achterbank, waar met al die bagage nog net plaats voor hem was. Hij was hectisch met de samengerolde poster in de weer, waar een eenvoudig elastiekje omheen zat, en hield hem ten slotte voor zich in de lucht.

Ze draaide het raampje naar beneden en zwaaide terwijl ze het erf af reed. ‘Nu moet je sneeuwruimen, vader! Nog even en de boerderij sneeuwt onder! Doei!’

Hij antwoordde iets wat ze niet hoorde, maar ze wist dat hij op de trekker zou klimmen zodra zij weg waren. Hij hield ervan sneeuw te ruimen, en dan hoefde hij niet dadelijk naar binnen.

‘Mijn god, rij!’ zei Erlend. ‘Nu gaan we!’

Ze zwaaiden alle drie driftig, korte, drukke handbewegingen in de kleine auto. Torunn toeterde, ze reden de oprijlaan met de esdoorns af en toen begon ze te huilen. Ze snikte het uit, luid en schor, ze kon zich niet inhouden. Erlend leunde naar voren en sloeg van achteren een arm om haar heen, Krumme legde zijn hand op die van haar op het stuur. Zodra ze wist dat ze vanuit het huis niet meer te zien waren, reed ze naar de kant van de weg.

Ze huilde en huilde, terwijl de raampjes besloegen en de verwarming op volle toeren draaide. Lange tijd zei niemand een woord, ze aaiden haar over haar haar en hielden een arm om haar schouders. Ze vond een prop oud papier in haar jaszak en snoot haar neus, maar barstte meteen weer in huilen uit.

‘Misschien moet ik toch maar rijden’, zei Krumme.

Ze schudde haar hoofd en snoot haar neus nog een keer.

‘Ik zal me inhouden’, zei ze. ‘Het is alleen … Je kunt je gewoon niet voorstellen dat die twee het klaarspelen …’

Erlend onderbrak haar: ‘Je hebt gedaan wat je kon. Je hebt zelfs mij zover gekregen naar de … Godallemachtig, Torunn, je was gewoon geweldig! Zo in te springen hoewel je nog nooit een voet op de boerderij had gezet. Maar nu gaan we. Ik wil naar huis om Oud en Nieuw te vieren. Het is voorbij.’

Nee, dacht Torunn, je vergist je, het begint net.

#

Tor zou nooit vergeten dat Margido de mooiste kist had uitgekozen. Natuurlijk kreeg hij die tegen inkoopsprijs rechtstreeks van de fabriek, maar toch. Dat hij dat had gedaan. Iedereen in de kerk had laten zien dat hier een mens lag die belangrijk en geliefd was geweest.

Nadat Torunn was weggereden, bleef hij naast de trekker staan en moest daar weer aan denken. Hij moest overal aan denken nu, behalve aan het feit dat Torunn zich over een paar uur vijfhonderd kilometer ver weg zou bevinden. Die dure kist van mahoniedonker hout en met handvaten van smeedijzer, daar dacht hij liever aan. Dat had zijn moeder eens moeten weten, dat er zo veel geld voor haar werd uitgegeven na haar dood! Ze zou vierkant hebben geweigerd, dacht Tor en hij moest glimlachen toen hij eraan dacht hoe verbluft zijn moeder zou zijn geweest. Een dure kist die alleen maar de grond in zou gaan om daar te verrotten, nee, er waren wel andere dingen waar je je geld aan kon besteden, zou ze hebben gezegd.

Het zou fijn zijn als Margido die avond even langs zou komen voor een kop koffie, hij wist wanneer Torunn en Erlend en die Deen zouden vertrekken. Maar Margido was een rare. Hij had de dag ervoor telefonisch afscheid van hen genomen. En toch, Tor zou hem eeuwig dankbaar blijven voor de begrafenis, zo mooi als hij die had geregeld. Ook al waren begrafenissen Margido’s dagelijks werk, met je eigen moeder was het vast iets anders. Die mooie liturgie die klaar had gelegen in de kerk, met een foto van de boerderij voorop. Het was niet gebruikelijk, maar het paste. Behalve een oude pasfoto uit haar jeugd bestond er geen foto van zijn moeder. Margido had uit een heleboel kant-en-klare motieven kunnen kiezen, had hij verteld – tekeningen van bloemen en dat soort dingen – maar toen hij erachter kwam dat het historisch genootschap op Byneset met het oog op de uitgave van een boek foto’s had genomen van alle boerderijen in Spongdal en Rye, had hij een kopie van de foto van Neshov te pakken weten te krijgen.

In de kerk te zitten, helemaal op de voorste bank, en naar de gebouwen van de boerderij te kijken, dat was een grote troost geweest. De boerderij was in zo veel opzichten zijn moeder. En de foto was op een zonnige zomerdag genomen toen de muren glansden en het vingerhoedskruid opschoot in het weelderig groene struikgewas tussen de esdoorns langs de oprijlaan. Prachtig zag het eruit. Gewoonweg prachtig. Niemand zou op het idee komen dat de muren nodig geverfd moesten worden, het licht verfde ze helemaal vanzelf.

Tor wist een paar liturgieën te bemachtigen die over waren, verrassend weinig alles bij elkaar. Het zou fijn zijn ze voor de dag te halen, verdrietig en fijn de strofen van de liederen te lezen die ze hadden gezongen: Liefelijk is de aarde, prachtig is Gods hemel, haar naam boven de datum te zien. Het was raar om haar naam te lezen, ze was immers altijd alleen maar ‘moeder’ voor hem geweest, niet ‘Anna’. Nooit vergeet ik het lied van mijn moeder … Fijn dat Margido dat ook had gekozen, stel je voor, ondanks alles. En zo gebruikelijk was dat vast ook niet. Tor herinnerde zich er niet veel van, zelf had hij niet mee kunnen zingen, maar hij zou nooit vergeten hoe het gezang in het kerkschip opsteeg terwijl die prachtige kist in een zee van bloemen was gehuld. En dat er zo veel mensen waren! Mensen die hij jaren niet had gezien. En daarna had de een na de ander gecondoleerd, de een na de ander had hem de hand geschud. Dat had indruk op hem gemaakt, daardoor begreep hij dat ze er voor elkaar waren als er iets gebeurde, en een dorp vormden, ook al keutelde iedereen in zijn eentje op zijn eigen boerderij rond en was iedereen met zijn eigen dingen bezig. Hij zou zich verdorie van nu af aan zelf ook een beetje op de hoogte houden, wie er doodging van de oudjes, en zijn nette pak aantrekken en naar de kerk gaan. ‘Iemand de laatste eer bewijzen’ werd dat genoemd, en het kostte je niet meer dan erheen te gaan, er te zitten, mee te zingen en daarna te condoleren. Waarom zou hem dat niet lukken, net zo goed als anderen?

Hij klom op de trekker, startte de motor en begon sneeuw te ruimen. Eerst op het erf en toen op de oprijlaan tot aan de hoofdweg. Hij werkte grondig en langdurig, het moest er netjes uitzien. Hij werd altijd boos als hij ’s winters oprijlanen zag die bijna half zo smal waren als in de zomer. Luiheid! En terwijl hij sneeuw ruimde, dacht hij aan de dagen die zouden komen. Voordat zijn moeder ziek werd, leek de gedachte aan Kerst en de dagen tussen Kerst en Oud en Nieuw zo eenvoudig: alles draaide om de varkens, net als anders. En nu had hij heel andere dingen aan zijn hoofd. Maar hij moest zich concentreren en doen wat hij van plan was. De biggen bij Mari en Mira weghalen en die twee weer tochtig maken, ze laten insemineren, weer op schema komen. De eerstvolgende gelegenheid dat hij varkens naar de slachterij kon sturen, was 1 januari, daarna zou hij Sara laten slachten. Hij moest zich concentreren op zijn werk met de varkens en niet op al dat andere, dat kon hij er niet bij hebben. Daarbinnen in de tv-kamer zat de oude man met gebakkruimels op zijn schoot, zijn grote broer. Het had geen zin eraan te denken, het tot zich door te laten dringen. Want dan kwamen die akelige gedachten aan zijn moeder en grootvader Tallak ook en die moesten worden geweerd. Deze dagen na de Kerst, vlak voordat hij in slaap viel, waren de beelden in korte flitsen op hem afgestormd: van zijn moeder toen ze nog jong was, samen met een lachende grootvader Tallak. Terwijl ze met elkaar bezig waren. Erfgenamen voor de boerderij produceerden, omdat de erfzoon daar niet mans genoeg voor was. Dan verdrong Tor die beelden, hij kneep zijn ogen stijf dicht in het donker en eiste dat de slaap ogenblikkelijk zou komen. Hij wilde terug naar het leven van alledag en hij bracht het niet op de oude man in de tv-kamer als iets anders te beschouwen dan hij altijd had gedaan. Hij was zijn vader, in het enige wereldbeeld dat functioneerde. Dat had hij besloten en zo zou het zijn. En Torunn maar denken dat ze erover zouden praten! Stadskind. Wat begreep zij nu van zulke dingen?

Ze had hem op het hart gedrukt wat vaker te douchen en schone kleren aan te trekken. Wat ze zich niet allemaal in het hoofd haalde. Maar ze had geen ongelijk toen ze aannam dat hij nog nooit een wasmachine had aangezet, hij had geen idee waar de verschillende knoppen toe dienden of waar je het waspoeder in moest doen. Over dat soort dingen had zijn moeder zich ontfermd. Ten slotte had Erlend hem laten zien hoe het ding werkte, had hem gewoonweg meegesleurd naar de waskeuken en zelfs achter op een kerstkaart van de Hartstichting getekend hoe de verschillende knoppen moesten staan als hij handdoeken, beddengoed en onderbroeken waste, en hoe ze moesten staan als hij broeken, truien, overhemden en sokken waste. Erlend had ook nadrukkelijk verklaard dat zijn stalgoed apart moest worden gewassen aangezien de geur er nooit helemaal uit ging en in de andere kleren zou trekken. Erlend zanikte altijd over die stallucht, vond hem afgrijselijk hoewel hij van de beesten afkomstig was waar hij goedbeschouwd van leefde. Trouwens, hij kon zich niet herinneren wanneer zijn stalgoed voor het laatst was gewassen. Wat had dat voor zin, het was toch meteen weer vuil. Zolang het goed maar droog en heel was, dat moest genoeg zijn. Zijn moeder had daar ook nooit zo over gezeurd, ze zag het immers nooit, het bleef in de stal hangen. Als hij er maar niet mee in huis kwam, vond zij het allang goed. De enigen die het te zien kregen, waren de varkens, en wat kon het hun schelen of zijn overall smerig was? Maar misschien kon hij eens bij Trøndergraan informeren of hij niet een nieuwe kon krijgen.

Toen zijn moeder ziek was, wist hij zich ook prima te redden, regelde alles in de keuken en bracht haar eten dat hij zelf had klaargemaakt. Tot de dag dat ze naar het ziekenhuis moest en hij genoodzaakt was zijn broers en Torunn te waarschuwen. Oef, nee, dat ze dood moest gaan, terwijl ze altijd zo gezond was. Tachtig jaar, maar nog hartstikke kwiek, en dan krijgt ze een bloeding in haar hersenen. Een heel klein straaltje kon al voldoende zijn, had de dokter gezegd. En toen was het hart raar gaan doen en kreeg ze water in haar longen. Hij voelde dat zijn ogen begonnen te prikken en hij haalde diep en grondig zijn neus op. Het gebrom van de motor overstemde alles, hij had hier kunnen zitten snikken en brullen, zich helemaal kunnen laten gaan, dat wist hij best, maar hij wilde niet. Het was goed. Ze waren weg, nu moest hij zichzelf een schop onder zijn kont geven en terugkeren tot het leven van alledag, doen wat hij moest doen. En die twintigduizend extra zouden goed van pas komen. Hij kon het nauwelijks geloven: twintig briefjes van duizend, vers van de pers en contant van de Fokus-bank in Heimdal. Dat was aardig van Erlend en die Deen. Die Deen leek trouwens het meest te verdienen, goed dat hij hem had gevraagd nog eens terug te komen toen ze weggingen. Erlend deed natuurlijk wat hij wilde, dat had hij altijd al gedaan, maar dat Tor het zelf tegen die Deen had gezegd, hem een hand had gegeven en dat had gezegd. Dan moest hij maar niet aan dat andere denken, aan wat ze vast allemaal uitspookten, het was hem nu al een paar dagen gelukt daar niet aan te denken.

Margido moest met ze hebben gepraat, want hij had nooit meer gezien dat een van hen een hand op het bovenbeen van de ander had gelegd. Maar als ze ’s avonds naar bed gingen … Elke avond had hij daar even aan moeten denken en zich de gekste dingen in zijn hoofd gehaald. Na verloop van tijd was hij echter tot de conclusie gekomen dat ze waarschijnlijk sliepen, zulke mannen hadden hun slaap toch net zo goed nodig als andere mensen. En die Deen kookte goed. Was er zelf ook niet vies van, dik en rond als hij was. Hij zei dat ze in Denemarken niet aten om te leven, maar leefden om te eten. In dat geval was hij daar een goed voorbeeld van.

Twaalf jaar waren die Deen en Erlend al bij elkaar, hadden ze samengewoond. Raar idee: twee mannen die als man en vrouw tafel en bed deelden. Merkwaardig en onbegrijpelijk, maar Torunn had waarschijnlijk gelijk met wat ze gister in de stal tegen hem zei, dat Erlend absoluut iemand nodig had die hem een beetje in het gareel hield.

Toen het werk was gedaan en hij van de trekker klom, lag de Korsfjord er winterzwart bij, maar langs de oever joeg de sneeuw over de golven. Het sneeuwde wel niet langer, maar het waaide. Ze zouden een turbulente vlucht hebben, dacht hij. Hij zou het weerbericht aanzetten om te horen hoe het weer in Oslo was. Stovner zouden ze wel niet apart vermelden, alleen de luchthaven Gardermoen. Hij had een reportage over Stovner op tv gezien, een paar Pakistaanse jeugdbendes die elkaar vanuit rijdende auto’s beschoten. En flats, monsterachtige huizen, met hele dennenbomen in bloembakken die net in stukken gehakte betonnen buizen leken.

Torunn. Zijn dochter in overall te midden van de varkens met emmers voer in haar handen die ze leeggooide voor die hongerige snuiten, ijverig en met een blij gezicht. Hij legde zijn handen op de neus van de trekker en liet de restwarmte van de motor door zijn huid in zijn handpalmen stromen. Torunn Breiseth. Niet Neshov. Omdat haar moeder die keer niet mocht blijven om de zijne te worden. Hij moest bijna overgeven als hij daaraan dacht: al die jaren vol mogelijkheden die verloren waren. Hij keek op naar de stalmuur. Hier stond hij, hier hoorde hij thuis. Torunn was vertrokken. Waar zij woonde, beschoten Pakistaanse jongeren elkaar en plotseling schoot hem te binnen wat ze had verteld, over een puppy die ze in een zak hadden gebonden en waar ze mee hadden gevoetbald. Het was een pitbull, maar toch. Een dier. Tussen zoiets en dertigduizend kronen uitgeven voor nieuwe heupen voor een hond lag een wereld van verschil. Maar ze had het er naar haar zin. Een beetje ver van het centrum, zei ze, maar dicht bij haar werk en bij de bossen, waar ze lange wandelingen maakte met de honden die ze trainde.

Gedragstherapeut. Je zou denken dat het om mensen ging. Maar al die jaren dat hij telefonisch contact met haar had gehad, had hij nooit iets negatiefs gezegd over waar zij haar geld mee verdiende, alleen grapjes gemaakt over die overgevoelige dierenbezitters en over dierenartsen die niet vaker voorstelden een beest een spuitje te geven als het toch zinloos was het in leven te houden. Zij was immers geen dierenarts, maar ze was mede-eigenaar van de dierenkliniek omdat ze honden die niet functioneerden, in het gareel bracht.

Daar had hij nooit iets van gezegd. Zelf zou hij korte metten maken met zo’n beest. Een mormel van een hond die niet deed wat hem bevolen werd, hup, mee achter de stal waar hij kennis kon maken met de achterkant van de bijl op zijn harses.

Ze zou al gauw weer met die rothonden in de weer zijn, terwijl ze zo ongelooflijk flink was met zijn varkens. Ze had beter als invaller kunnen werken, ja, dat zou ze best kunnen. Goede invallers waren dun gezaaid. En zij had er een handje van met de beesten, ze had oog voor ze, net als hijzelf. Zag hun waardigheid en hoe verschillend de zeugen waren. Ze begreep hun behoeftes en besefte hoe de dieren waren overgeleverd aan de mensen die de verantwoordelijkheid voor hen hadden en van hen leefden. Nou ja, leefden en leefden … Je kon het beter ‘overleven’ noemen.

Hij ging naar binnen en hing zijn jack weg, stampte de sneeuw van zijn klompen. Ze moesten wat warms eten voordat hij naar de stal ging. In de kamer had zijn vader de televisie aangezet en hij zat naar een oude herhaling te kijken over de fauna op de Hardangervidda. Tor deed de koelkast open en wierp een onderzoekende blik op de stampvolle platen. Lieve help, was zijn eerste gedachte, het zou hun nooit lukken dat allemaal op te eten voor de houdbaarheidsdatum was verstreken. Maar toen hij beter keek, ontdekte hij dat er een heleboel in blik bij was dat eigenlijk niet koel hoefde te staan. Hij herinnerde zich Torunn verteld te hebben dat hij altijd naar de koelkast ging en nooit naar de voorraadkast als hij iets te eten zocht. Dat was ze dus niet vergeten. Hij haalde er een blik erwtensoep met vlees en spek uit, wist het open te krijgen en deed de inhoud in een pan. Vers brood uit de winkel erbij. En in de broodtrommel lag een zelfgebakken brood uit de vriezer te ontdooien, ook daar had ze nog aan gedacht voordat ze wegging. Dat uit de winkel was niets dan lucht, het grove zelfgebakken brood van zijn moeder, dat was tenminste echte kost. Hoeveel zouden er trouwens nog in de vrieskist zitten? Vijf of zes misschien, daar moesten ze maar zuinig mee zijn. Al wat men spaart uit zijn mond is voor de kat of voor de hond, zei Erlend. Af en toe kraamde hij echt onzin uit.

‘Ik ga eten maken’, zei hij door de deuropening.

Zijn vader keek op. Nu waren ze alleen nog met zijn tweeën. Tor keek hem even vluchtig aan. Daar zat zijn broer … Nee, het had geen zin daaraan te denken. Hij roerde heftig in de pan, er spatten een paar erwten op het aanrecht.

‘Voor ons allebei’, zei Tor.

Tegen de tijd dat de pannen en de borden op de formica tafel stonden en nadat Tor eerst het rode kerstkleed dat erop lag, had weggehaald, netjes had opgevouwen en voorgoed had opgeborgen, was het zo donker dat er geen vogels meer op de plank waren. Toch keken ze allebei door het raam naar buiten tijdens het eten, naar de stal en naar de boom op het erf, met tussendoor een snelle blik op hun bord en hun lepel.

‘Lekker’, zei zijn vader.

‘Wil je een papieren servet?’

‘Nee’, zei zijn vader en in plaats daarvan haalde hij omslachtig een zakdoek uit zijn broekzak en veegde ermee over zijn kin en zijn mond. Daarna snoot hij zijn neus, nu hij het ding eenmaal tevoorschijn had gehaald.

In de vensterbank stond een doos met papieren kerstservetten, drie stapels dicht op elkaar gepakt in verschillende kleuren: rood, groen en wit in het midden. Doordeweekse servetten, noemde Erlend die. Voordat zijn moeder ziek werd en ze allemaal kwamen, hadden ze een paar laagjes wc-papier gebruikt als het nodig was, dat ging toch net zo goed als je het niet zo nauw nam. Nu lagen er dikke kerstservetten stof te vergaren in het dressoir in de afgesloten kamer met de open haard, stond er een doos doordeweekse servetten op de vensterbank, een rol keukenpapier op het aanrecht en hing er wc-papier op de wc.

‘Met die daar moeten we maar zuinig zijn’, zei Tor en hij knikte naar de servetten. ‘Er worden geen nieuwe gekocht. Niks dan rommel, overal papier. Stadsvolk.’

‘Ja’, zei zijn vader.

Tor hoorde de opluchting in dat ene woord doorklinken. Ze waren het met elkaar eens. Er zou over papieren servetten worden gepraat en verder nergens over.

Ze belde net voordat Tor naar de stal zou gaan. Hij redde het niet naar zijn kantoortje te hollen, moest in de keuken opnemen, terwijl zijn vader in de kamer zat en hem kon horen.

Ze was net thuisgekomen, zei ze.

Thúís.

‘Aha. En wij hebben lekker gegeten. Hartelijk bedankt, Torunn. Dat was toch veel te veel.’

Daar moest hij niet aan denken, ze wilde dat ze goed aten. Waarschijnlijk hoorde ze zelf de onderliggende kritiek niet die uit haar woorden sprak, alsof ze niet goed hadden gegeten voordat zij en Erlend en die Deen de keuken binnenvielen.

‘En de vlucht?’ vroeg hij en hij kuchte uitgebreid.

Ze hadden heel wat turbulentie gehad, ja, en op de plaats vlak achter haar had een vrouw overgegeven. Het stonk als de hel, zei ze lachend.

‘Vertrok het vliegtuig van Erlend en die Deen tegelijk met dat van jou?’

Nee, het vliegtuig naar Kopenhagen ging een half uur later dan het hare, maar alle vluchten waren op tijd.

‘Dan moest je nu maar een beetje uitrusten.’

Ja, dat zou ze die avond doen, maar morgen en Oudejaarsdag moest ze aan het werk, er zou wel heel wat zijn blijven liggen en bovendien zouden ze midden januari een nieuwe hondentraining organiseren. Op de bank gaan liggen en vakantie houden zat er niet in. Haar stem klonk blij. Er klonken nog andere geluiden op de achtergrond, rinkelende glazen, gestommel.

‘Heb je bezoek?’

Ja, een vriendin, Margrete, die tegenover haar woonde. Ze was net binnengekomen met koffie, gebak en cognac, nog voordat zij haar jas had uitgetrokken, zei ze en ze lachte weer.

‘Fijn dat je niet alleen bent. Ik moet naar de stal. Zit eraan te denken vanavond de biggen bij Mari en Mira weg te halen.’

Ze zei dat ze daar graag bij was geweest, maar dat ze Margrete zou vertellen wat een spektakel dat was.

Ze spraken af dat ze zouden bellen, maar niet wanneer, ze wenste hem succes met de verhuizing van de varkens, ze legden neer.

Toen Tor zijn overall en laarzen aanhad, haalde hij de overall die Torunn had gedragen, van de spijker. Hij drukte zijn gezicht erin en snoof er lang aan, daarna hing hij hem terug en ging de stal in, naar de warmte en de geluiden van de dieren. Met zijn armen slap langs zijn lichaam bleef hij achter de dichte deur staan, leunde ertegen. De varkens draaiden hun kop naar hem toe, vol verwachting, knorrend en snuivend en wachtend. Hierbinnen was alles hetzelfde. Daarbuiten was alles anders. En opeens voelde hij hoe moe hij was. Moe van te weinig slaap, moe van het denken. Plotseling besefte hij dat hij vanavond nooit van zijn leven tot een verhuizing van de varkens in staat zou zijn. Het was altijd een hels spektakel als de zeugen uit hun werphokken bij elkaar werden gebracht. Ten eerste waren ze gestrest omdat hun biggen waren weggehaald, en ten tweede moest de rangorde onderling opnieuw worden vastgelegd. Ze vielen elkaar aan en knokten soms met een razernij die je de adem benam. Daarom bracht hij de zeugen altijd tegen de avond bij elkaar, als ze sowieso al moe waren. Dan deed hij het licht uit en hoopte er maar het beste van, terwijl hij buiten voor de deur stond te luisteren en later de hele nacht onrustig sliep. Ze hadden bijna altijd wel een kleine wond hier of daar, maar als het grote japen waren moest hij Røstad roepen. Nee, het moest maar tot morgen wachten, er was niets aan te doen, vandaag bracht hij het niet meer op. Misschien had hij iets onder de leden, dat zou me een mooie boel zijn, moederziel alleen als hij was met de stal.

Hij haalde een lege voerzak en stapte over de afzetting het hok van Siri binnen. Ze had vlak voor Kerst een van haar biggetjes doodgelegen, dat had ze nog nooit eerder gedaan en het lukte hem niet helemaal het haar te vergeven. Toch haalde hij een kapje van het brood uit de winkel uit zijn zak en gaf het haar. Ze kauwde en smakte van genoegen, alsof het de meest exquise ganzenlever ter wereld was, haar brede schedel trilde ervan. Krachteloos liet hij zich voor haar op de voerzak zakken. De bijna twee weken oude biggetjes sliepen in een rozig glanzende hoop onder de rode warmtelamp in de biggenkist in de hoek. Hij zag aan Siri’s spenen dat ze net gedronken hadden, zelf was ze ook moe en ze lag op de grond. Siri zeurde zelden om voer voor ze het vlak voor haar neus had. Dan at ze als een gek, maar ze gilde het nooit uit en werd niet hysterisch zoals de andere zeugen, die allemaal dachten dat ze dan als eerste te eten kregen.

Hij hoorde in de hokken om zich heen dat ze het niet eens waren met het tempo vandaag, er klonk teleurstelling in het geknor en gesnuif door omdat hij zo doelloos op de grond was gaan zitten.

‘Nu zijn we weer onder ons, Siri. Alleen wij. Nu zijn we weer onder ons.’

Ze snuffelde aan zijn zak, hapte erin met die kolossale kop waar stro aan kleefde en waar vliegen landden en opvlogen alsof ze er woonden.

‘Leeg.’

Hij leunde met zijn achterhoofd tegen de stalen buizen en deed zijn ogen dicht, zou graag een volgegeten biggetje zijn, even maar. Lekker warm tussen zijn broertjes en zusjes ingeklemd liggen slapen. Niets weten, niets moeten. Voor hij er erg in had, zat hij te huilen. Nu had het geen zin meer zijn tranen in te houden, ze konden stromen zo veel ze wilden, de deur van de stal zat goed dicht.