Yasmina Khadra

Wat de dag verschuldigd is aan de nacht

Vertaald uit het Frans door Floor Borsboom

Uitgeverij De Geus

breda 2012

De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectwerkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Ce que le jour doit à la nuit, verschenen bij Éditions Julliard

Oorspronkelijke tekst © Éditions Julliard, Parijs, 2008

Nederlandse vertaling © Floor Borsboom en De Geus bv, Breda 2010

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie © George Marks/Hulton Archive/Getty Images

isbn 978 90 445 2711 7

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

I - Jenane Jato

Jenane Jato

1

Mijn vader was gelukkig.

Ik hield het niet voor mogelijk.

Hij keek zo ontspannen dat het me soms verontrustte.

Neergehurkt op een hoop stenen met zijn armen rond zijn knieën zat hij toe te kijken hoe de wind over de ranke halmen streek, zich erop neervlijde, er verwoed in rond wroette. De korenvelden golfden als de manen van duizenden paarden in galop over de vlakte. Het was net het deinende oppervlak van een gezwollen zee. En mijn vader glimlachte. Ik kan me niet herinneren dat ik hem ooit had zien glimlachen. Het was niet zijn gewoonte om iets van blijheid te laten blijken – was hij dat ooit wel geweest? Gestaald door beproevingen, met een immer radeloze blik, was zijn leven een eindeloze opeenvolging van tegenslagen; hij wantrouwde de trouweloze en ongrijpbare dag van morgen als de pest.

Voor zover ik wist had hij geen vrienden.

We leefden teruggetrokken op ons lapje grond, in de ijzige stilte van op zichzelf teruggeworpen schimmen die elkaar niets te zeggen hebben: mijn moeder, die in de schaduw van ons krot, gebogen over haar ketel, werktuiglijk door een niet erg appetijtelijke knollensoep roerde; Zahra, mijn drie jaar jongere zusje, die stilletjes in een hoekje zat, zo onopvallend dat je soms niet eens merkte dat ze er was; en ik zelf, eenzaam bleekneusje, nog niet ontloken of al verwelkt, die mijn tien jaren met zich meetorste als evenzovele lasten.

Het was geen leven. We bestonden, meer niet.

Dat we ’s ochtends wakker werden was eigenlijk al een wonder, en wanneer we ’s avonds gingen slapen, vroegen we ons af of we niet beter voorgoed onze ogen zouden kunnen sluiten, in de overtuiging dat we het allemaal wel hadden gezien en dat het niet de moeite waard was om er nog enige tijd aan te verspillen. Alle dagen leken op elkaar, ze leverden ons nooit iets op en beroofden ons bij het heengaan enkel van de schaarse illusies die voor onze neus bungelden als de wortel die muilezels wordt voorgehouden.

In die jaren dertig dunden armoede en plagen met ongelooflijke perversiteit hele families en veestapels uit, wat de overlevenden naar de stad dreef, zo niet tot de bedelstaf bracht. De weinige verwanten die we hadden lieten niets meer van zich horen. En van de menselijke wrakken die we in de verte zagen opdoemen, wisten we zeker dat ze maakten dat ze wegkwamen, want het pad waarvan de karrensporen naar ons krot voerden, raakte langzaam overgroeid.

Het deerde mijn vader niet.

Hij was graag alleen, gebogen over zijn ploeg, zijn lippen wit van het schuim. Ik zag hem soms aan voor een godheid die zijn wereld opnieuw uitvond, en ik kon urenlang naar hem zitten kijken, gebiologeerd door zijn kracht en hardnekkigheid.

Als ik hem van mijn moeder eten moest gaan brengen, kon ik beter niet treuzelen. Mijn vader at punctueel en karig, wilde zo snel mogelijk weer aan het werk. Ik zou het zo fijn hebben gevonden als hij eens iets aardigs tegen me had gezegd of een klein beetje aandacht aan me had besteed, maar hij had enkel oog voor zijn akkers. Alleen op deze plek, te midden van zijn blonde universum, was hij in zijn element. Niets of niemand, zelfs zijn dierbaren niet, was in staat hem van zijn werk af te houden.

Wanneer hij ’s avonds huiswaarts keerde, doofde de glans in zijn ogen met de zonsondergang. Hij werd iemand anders, een gewoon mannetje, saai en oninteressant; hij stelde me bijna teleur.

Maar hij was nu al wekenlang in de wolken. Het zag ernaar uit dat hij een uitstekende oogst zou binnenhalen, die al zijn verwachtingen overtrof … Tot over zijn oren in de schulden had hij het voorouderlijke land verpand, en hij wist dat hij zijn laatste strijd leverde, zijn laatst kruit verschoot. Hij werkte als een paard, zonder onderbreking, verbeten. Bij een strakblauwe hemel zonk hem de moed in de schoenen, bij het kleinste wolkje leefde hij op. Ik had hem nog nooit zo hardnekkig zien bidden en sloven. En toen de zomer kwam en graan de vlakte bedekte als met glinsterende pailletjes, ging hij op zijn steenhoop zitten om er niet meer van af te komen. Ineengedoken onder zijn strooien hoed zat hij dag in dag uit naar zijn akkers te kijken, die na zo veel magere en ondankbare jaren eindelijk iets van een belofte inhielden.

Er moest weldra worden gemaaid. Hoe dichter de oogsttijd naderde, des te rustelozer hij werd. Hij zag zichzelf al als een razende zijn velden maaien, zijn plannen bij honderden tot schoven binden, zijn verwachtingen in schuren proppen tot ze ervan uitpuilden.

Een kleine week eerder had hij me naast zich op zijn kar gezet en was naar het dichtstbijzijnde dorp achter de heuvel gereden. Hij nam me nooit ergens mee naartoe. Misschien had hij wel gedacht dat er betere tijden aanbraken en dat we ons moesten aanpassen, ons nieuwe reflexen, een nieuwe manier van denken moesten aanmeten. Onderweg had hij een bedoeïenenliedje aangeheven. Het was voor het eerst van mijn leven dat ik hem hoorde zingen. Hij zong zo vals dat een ouwe knol ervan op hol zou zijn geslagen, maar voor mij was het een feest, een bariton zou niet aan hem kunnen tippen. Maar onmiddellijk was hij zich weer meester geworden, verbaasd dat hij zich had laten gaan, beschaamd zelfs dat hij zich zo had aangesteld in aanwezigheid van zijn spruit.

Het dorp was een negorij, dodelijk triest, met zijn krotten van onder de last van de misère gebarsten leem, en zijn radeloze steegjes die van lelijkheid niet wisten waar ze het moesten zoeken. Een stuk of wat armetierige bomen, die zich lijdzaam verhieven als waren het galgen, lieten zich opvreten door geiten. De lummelaars die eronder gehurkt zaten, zagen er niet uit. Het waren net vogelverschrikkers die geen dienst meer deden en waren achtergelaten om door wervelwinden te worden verstrooid.

Mijn vader had zijn kar laten stilhouden voor een afzichtelijk winkeltje omringd door een drom verveelde kinderen. Ze waren gekleed in grof verstelde juten zakken en liepen op blote voeten. Hun kaalgeschoren en met etterende korsten bedekte koppies drukten een onherroepelijk stempel van verdoemenis op hun gezicht. Nieuwsgierig als een worp vossenjongen die zijn leger ontheiligd ziet, waren ze om ons heen komen staan. Mijn vader had hen verjaagd en mij het winkeltje in geduwd, waar een man zat te dutten tussen lege rekken. De kerel had niet eens de moeite genomen om voor ons op te staan.

‘Ik heb mannen en werktuigen nodig voor de oogst’, had mijn vader tegen hem gezegd.

‘Is dat alles?’ had de kruidenier vermoeid geantwoord. ‘Ik verkoop ook suiker, zout, olie en griesmeel.’

‘Later misschien. Kan ik op je rekenen?’

‘Wanneer moet je ze hebben, die mannen en hun gerei?’

‘Vrijdag …?’

‘Jij bent de baas. Je hoeft maar te kikken, en we zijn er.’

‘Goed dan, dan wordt het volgende week vrijdag.’

‘Afgesproken’, had de kruidenier gegromd, terwijl hij zijn tulband weer vastknoopte. ‘Blij te horen dat je je oogst hebt kunnen redden.’

‘Ik heb vooral mijn ziel gered’, had mijn vader hem toegebeten en hij had zich omgedraaid.

‘Dan moet je er wel eerst een hebben, ouwe jongen.’

Op de drempel had mijn vader gebeefd. Hij leek een venijnige toespeling in de woorden van de kruidenier te hebben gehoord. Hij had zich achter zijn oren gekrabd, was in zijn kar geklommen en had koers gezet naar huis. Zijn gevoelige natuur had een flinke knauw opgelopen. Zijn blik, die ochtend nog zo stralend, was betrokken. Vermoedelijk had hij in de opmerking van de kruidenier een slecht voorteken gezien. Zo zat hij in elkaar: bekritiseerde je hem, dan was hij meteen op het ergste voorbereid; prees je zijn ijver, dan riep je het onheil over hem af. Ik wist zeker dat hij het diep in zijn hart betreurde dat hij victorie had gekraaid terwijl de oogst nog niet binnen was.

Op de terugweg had hij geen stom woord meer gezegd en de zweep over de kont van de muilezel gelegd, waarbij elke klap zijn ingehouden woede verried.

Met het oog op vrijdag had hij antieke snoeimessen en kapotte sikkels opgeduikeld, en gerei om ze te repareren. Ik volgde hem op afstand met mijn hond, in de hoop dat hij me iets zou opdragen waardoor ik me nuttig zou kunnen maken. Maar mijn vader had niemand nodig. Hij wist precies wat hij moest doen en waar te vinden wat hij nodig had.

En toen, op een nacht, sloeg onverwacht het noodlot toe. Onze hond jankte en jankte … Ik dacht dat de zon naar beneden was gekomen en op onze akkers was gevallen. Het was drie uur ’s nachts en ons krot was verlicht als op klaarlichte dag. Mijn moeder stond met haar hoofd in haar handen verbijsterd in de deuropening. In het schijnsel buiten tekende haar schaduw zich in veelvoud af op de wanden om me heen. Mijn zusje zat verschanst in haar hoekje, in kleermakerszit op haar matje, met haar handen in haar mond en een uitdrukkingsloze blik.

Ik rende naar buiten en zag een hysterische vlammenzee over onze akkers razen; het vuur reikte tot aan het firmament zonder ook maar een enkele ster om de wacht over ons te houden.

Met zwarte strepen op zijn blote bast, druipend van het zweet, leek mijn vader wel gek geworden. Hij doopte een armzalige emmer in de drinkbak, rende naar het vuur, verdween in de vlammen, kwam terug voor meer water en rende de hel weer in. Hij had geen idee hoe belachelijk zijn weigering was om toe te geven dat er niets meer aan te doen was, dat geen wonder meer kon voorkomen dat zijn dromen in rook zouden opgaan. Mijn moeder zag wel dat alles verloren was. Ze zag haar man als een bezetene op en neer rennen en was bang hem niet meer levend uit de vuurzee te zien komen. Hij was in staat om zijn armen rond zijn koren te slaan en er samen mee te gronde te gaan. Was hij niet alleen te midden van zijn akkers in zijn element?

Bij het aanbreken van de dag was hij nog steeds de rookpluimen aan het doven, die opkringelden van de verkoolde aren. Van de akkers was niets meer over, maar hij weigerde het onder ogen te zien. Uit machteloze woede.

Het was niet eerlijk.

Drie dagen voordat de oogst zou beginnen.

Vlak voordat de redding zou komen.

Aan de vooravond van de verlossing.

Pas laat in de ochtend moest mijn vader zich wel bij de feiten neerleggen. Met zijn emmer in de hand waagde hij het eindelijk de omvang van de ramp te overzien. Hij stond een tijdje te trillen op zijn benen, met bloeddoorlopen ogen en een verwilderd gezicht. Toen liet hij zich op zijn knieën vallen, ging plat op de grond liggen en gaf zich, voor onze ongelovige ogen, over aan wat een échte man nimmer in het openbaar hoort te doen: hij huilde de ogen uit zijn kop …

Op dat moment begreep ik dat onze beschermheiligen zich tot aan de dag van het Laatste Oordeel van ons hadden afgewend en dat ongeluk voorgoed ons deel zou zijn.

De tijd was stil blijven staan. Natuurlijk, de dag vloog nog immer voor de nacht uit, duisternis maakte plaats voor het ochtendgloren, roofvogels cirkelden door de lucht, maar wat ons betreft was het alsof aan alles een einde was gekomen. Een nieuwe bladzijde was omgeslagen, en wij kwamen er niet meer op voor. Mijn vader ijsbeerde over zijn verwoeste akkers. Van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat doolde hij rond tussen schimmen en puinhopen, als een geest in een spookhuis. Door het gat in de muur dat ons raam moest voorstellen, hield mijn moeder hem in het oog. Telkens als hij zich met vlakke hand op zijn dijen of zijn wangen sloeg, bekruiste ze zich terwijl ze een voor een de namen van alle maraboets in de streek aanriep. Ze was ervan overtuigd dat mijn vader zijn verstand was verloren.

Een week later kwam er een man op bezoek. Hij leek wel een sultan, in vol ornaat, met zorgvuldig geknipte baard en zijn borst behangen met medailles. Het was de kaïd, vergezeld van zijn lijfwachten. Hij stapte niet eens uit zijn kales en sommeerde mijn vader om zijn vingerafdrukken te zetten op de documenten die een broodmagere en lijkbleke Fransman, van top tot teen in het zwart, ijlings uit zijn tas had gehaald. Mijn vader liet zich niet bidden. Hij haalde zijn vingers over een met inkt gevulde spons en drukte ze op de blaadjes. Zodra de documenten waren getekend, maakte de kaïd rechtsomkeert. Mijn vader bleef als aan de grond genageld staan, liet zijn blik nu eens over zijn met inkt bevlekte handen gaan en staarde dan weer de kales na, die zich richting de hellingen spoedde. Mijn moeder en ik durfden hem niet te gaan troosten.

De volgende dag raapte mijn moeder onze schamele bezittingen bijeen en stapelde ze op de kar …

Het was voorbij.

Ik zal mijn hele leven nooit de dag vergeten dat mijn vader door de spiegel stapte. Het was een akelige dag, waarop de zon als gekruisigd boven het verre verschiet van de bergen hing. Het liep tegen het middaguur, toch had ik het gevoel dat ik oploste in een halfduister waarin alles was verstard, de geluiden zich hadden teruggetrokken, de wereld de aftocht blies om ons er diep van te doordringen dat we van God en alles verlaten waren.

Mijn vader had de teugels vast, zijn hoofd tussen zijn schouders, zijn blik strak op de bodem van de kar, terwijl hij de muilezel ons god mag weten waarnaartoe liet voeren. Mijn moeder zat ineengedoken in een hoekje, verborgen onder haar sluier, amper te onderscheiden van haar bundels. Mijn kleine zusje staarde met haar vingers in haar mond afwezig voor zich uit. Mijn ouders hadden niet in de gaten dat hun dochter niets meer at, dat haar geest was gebroken in die nacht dat de hel zijn keus had laten vallen op onze akkers.

Onze hond volgde ons op afstand. Af en toe hield hij boven op een zandheuveltje stil, ging op zijn achterste zitten kijken of hij het vol zou houden om ons uit het zicht te zien verdwijnen, sprong dan weer op het zandpad en rende achter ons aan, zijn snuit rakelings over de grond. Hij verloor aan vaart naarmate hij meer terrein won, ging van het pad af en bleef dan weer staan, ongelukkig en in de war. Hij vermoedde al dat er daar waar wij heen gingen geen plaats voor hem was. Mijn vader had het hem al aan zijn verstand gebracht door hem bij vertrek met stenen te bekogelen.

Ik was dol op mijn hond. Hij was mijn enige vriend, mijn enige vertrouweling. Ik vroeg me af wat er, nu onze wegen zich scheidden, van ons beiden zou worden.

We hadden eindeloze mijlen afgelegd zonder ook maar een sterveling tegen te komen. Het was alsof het lot de streek ontvolkte om ons helemaal voor zichzelf alleen te hebben … Het zandpad strekte zich schraal en luguber voor ons uit. Het leek op onze ontreddering.

Laat in de namiddag, verdwaasd door de zon, ontwaarden we in de verte eindelijk een zwart stipje. Mijn vader mende de muilezel erheen. Het was het tentje van een groenteverkoper, een samenraapsel van staken en juten zakken, dat als een hersenschim uit het niets verrees. Mijn vader wees mijn moeder een rots waarachter ze op hem moest wachten. Bij ons dienen vrouwen zich erbuiten te houden wanneer mannen elkaar ontmoeten; er bestaat geen groter heiligschennis dan je echtgenote door een ander begluurd te zien. Mijn moeder volgde zijn bevel op, met Zahra in haar armen, en hurkte neer op de aangewezen plek.

De groenteverkoper was een klein mager mannetje, met twee frettenogen verzonken in een gezicht dat onder de wratten zat. Hij droeg een gescheurde Arabische broek en twee beschimmelde sloffen waar vormeloze tenen uitstaken. Zijn tot op de draad versleten vest kon amper zijn broodmagere borst verdoezelen. In de schaduw van zijn provisorische tentje sloeg hij ons met een knuppel in de hand nauwlettend gade. Toen hij zag dat we geen dieven waren, liet hij zijn stok op de grond vallen en stapte het zonlicht in.

‘De mensen zijn slecht, Issa’, waren zijn welkomstwoorden aan mijn vader. ‘Het is hun aard. Het heeft geen zin om het ze kwalijk te nemen.’

Mijn vader stopte de kar ter hoogte van de man en zette hem op de rem. Hij begreep waar de verkoper op doelde, maar gaf geen antwoord.

De man klapte in zijn handen en zei met een geschokt gezicht: ‘Toen ik die nacht dat vuur in de verte zag, begreep ik dat een arme drommel naar de bliksem ging, behalve dat ik geen idee had dat jij het was.’

‘Het is Gods wil’, zei mijn vader.

‘Dat is niet waar, en dat weet je best. Waar mensen zich misdragen, wordt de Heer in diskrediet gebracht. Het is niet eerlijk om hem misdaden in de schoenen te schuiven die alleen wij kunnen begaan. Mijn beste Issa, wie kan er nu zo’n hekel aan je hebben gehad dat hij je oogst in de as heeft gelegd?’

‘God beslist over het onheil dat ons treft’, zei mijn vader.

De koopman haalde zijn schouders op: ‘De mensen hebben God enkel uitgevonden om hun demonen te misleiden.’

Toen mijn vader wilde uitstappen, bleef hij met een pand van zijn gandoera aan het bankje haken. Hij concludeerde dat ook dit een slecht voorteken was. Zijn gezicht liep rood aan van ingehouden woede.

‘Ga je naar Oran?’ vroeg de koopman.

‘Van wie heb je dat?’

‘Mensen gaan altijd naar de stad wanneer ze alles hebben verloren … Pas op, Issa. Dat is geen plek voor ons. Het wemelt in Oran van de schurken zonder God of gebod, gevaarlijker dan cobra’s, gluiperiger dan de duivel.’

‘Waarom kraam je van die onzin uit?’ zei mijn vader geïrriteerd.

‘Omdat je niet weet wat je doet. De steden zijn vervloekt. Het geluk van onze voorouders is daar niet geldig. Van degenen die er hun geluk hebben gezocht, hebben we nooit meer iemand teruggezien.’

Mijn vader gebaarde dat hij zijn hersenspinsels maar beter voor zich kon houden.

‘Ik bied je mijn kar aan. De wielen en de bodem zijn deugdelijk, en de muilezel is nog geen vier jaar oud. Noem je prijs en hij is van jou.’

De koopman wierp een steelse blik op paard en wagen.

‘Ik vrees dat ik je niet veel kan bieden, Issa. Denk vooral niet dat ik misbruik probeer te maken van de situatie. Er komen hier niet veel reizigers langs, ik blijf vaak zitten met mijn meloenen.’

‘Ik neem genoegen met wat je me geeft.’

‘Eerlijk gezegd heb ik helemaal geen kar of muilezel nodig … Ik heb een paar duiten in mijn doosje. Ik wil ze met liefde met je delen. Je hebt me vroeger dikwijls uit de brand geholpen. Je kunt me je span in bewaring geven. Ik vind wel een koper. Je geld kun je wanneer je maar wilt komen ophalen. Ik zal er niet aankomen.’

Mijn vader hoefde niet eens na te denken over zijn aanbod. Hij had geen keuze. Ter bezegeling drukte hij de man de hand.

‘Je bent een fatsoenlijke vent, Miloud. Ik weet dat je me niet bedriegt.’

‘Bedriegen doe je alleen ten koste van jezelf, Issa.’

Mijn vader overhandigde me twee bundels, nam de rest op zijn rug, stopte de muntjes die de koopman hem gaf in zijn zak en spoedde zich naar mijn moeder, zonder nog één keer om te kijken naar wat hij achterliet.

We liepen tot we niet meer konden. De zon brandde op ons neer; weerkaatst door een droge en tragisch verlaten aarde deed de weerschijn pijn aan onze ogen. Mijn moeder wankelde als een mummie in een lijkwade achter ons aan en stond alleen even stil om mijn zusje van schouder te wisselen. Mijn vader deed net of ze niet bestond. Hij liep recht vooruit, met onbuigzame tred, zodat we hem amper konden bijhouden. Het was ondenkbaar dat mijn moeder of ik hem zou vragen wat langzamer te lopen. Mijn ontvelde hielen schuurden in mijn sandalen, mijn keel stond in brand, maar ik hield vol. Om niet aan mijn vermoeidheid of honger te denken concentreerde ik me op de dampende rug van mijn verwekker, op de manier waarop hij zijn lasten droeg en op zijn regelmatige en stampende tred, alsof hij schoppen uitdeelde aan de boze geesten. Hij had zich niet één keer omgedraaid om te kijken of wij er nog wel waren.

De zon begon onder te gaan toen we de ‘weg van de christenen’ bereikten, zoals wij de asfaltweg noemen. Mijn vader opteerde voor een eenzame olijfboom achter een heuveltje, beschut tegen nieuwsgierige blikken, en begon het onkruid uit de grond te trekken om een slaapplek te creëren. Hij controleerde of een dode hoek de weg niet aan het zicht onttrok en beval ons om ons van onze lasten te ontdoen. Mijn moeder legde de slapende Zahra onder de olijfboom, bedekte haar met een doek en haalde een pan en een houten spatel uit een mand.

‘Geen vuur’, zei mijn vader. ‘Vandaag eten we gedroogd vlees.’

‘Dat hebben we niet. Ik heb alleen nog wat verse eieren.’

‘Geen vuur, zei ik. Ik wil niet dat iemand weet dat we hier zitten … We moeten maar genoegen nemen met tomaten en uien.’

De hitte nam af, en een briesje begon zich te roeren in de blaadjes aan de takken van de olijfboom. We hoorden hagedissen in het dorre gras ritselen. De zon vulde de horizon als een spiegelei.

Mijn vader was languit onder een rots gaan liggen, met een knie in de lucht en zijn tulband over zijn gezicht. Hij had niets gegeten. Het was alsof hij niets met ons te maken wilde hebben.

Vlak voor het vallen van de nacht verscheen er een man op een heuveltop, die ons uit alle macht wenkte. Hij kon niet dichterbij komen vanwege mijn moeder. Uit schroom. Mijn vader stuurde me op hem af om te vragen wat hij wilde. Het was een herder, gehuld in lompen, met een gerimpeld gezicht en eeltige handen. Hij bood ons zijn gastvrijheid aan. Mijn vader sloeg zijn aanbod af. De herder drong aan – zijn buren zouden het hem niet vergeven als hij een familie buiten liet slapen, zo vlak bij zijn krot. Mijn vader wilde er niets van weten. ‘Ik wil niemand iets verschuldigd zijn’, gromde hij. De herder was verontwaardigd. Mopperend en stampvoetend keerde hij terug naar zijn schamele kudde geiten.

We brachten de nacht door in de openlucht. Mijn moeder met Zahra onder de olijfboom. Ik onder mijn gandoera. Mijn vader op wacht op een rots, een sabel tussen zijn dijen.

Toen ik de volgende ochtend wakker werd, was mijn vader onherkenbaar. Hij had zich geschoren, zijn gezicht gewassen in een bron en hij droeg schone kleren: een vest over een verschoten overhemd, een Turkse pofbroek die ik hem nog nooit had zien dragen en oude leren sloffen die hij glimmend had gepoetst.

De bus arriveerde op het moment dat de zon begon te branden. Mijn vader stapelde onze spullen op het dak en installeerde ons op een bankje achterin. Ik had nog nooit van mijn leven een bus gezien. Toen hij de weg op schoot, greep ik me vast aan mijn stoel, tegelijk opgetogen en doodsbang. Hier en daar zaten reizigers te dutten, voor het merendeel christenen in sleetse pakken. Ik kon geen genoeg krijgen van het landschap dat ik aan weerszijden door de ramen voorbij zag schieten. De chauffeur voorin maakte grote indruk op me. Ik zag alleen zijn rug, zo breed als een muur, en zijn krachtige armen die met veel gezag het stuur omklemden. Rechts van me slingerde een tandeloze oude man, met een aftandse mand aan zijn voeten, heen en weer in de bochten. Na elke zwenking stak hij zijn hand in zijn mand om te controleren of alles nog in orde was.

De onverdraaglijke dieselstank en het geslinger werden me na een tijdje te veel; kotsmisselijk en met een hoofd als een luchtballon viel ik uiteindelijk in slaap.

De bus stopte op een plein omgeven door bomen, voor een groot gebouw van rode bakstenen. De reizigers stortten zich op hun bagage. In hun haast trapten er een paar op mijn tenen, wat ik niet eens in de gaten had. Ik was zo overdonderd door wat ik zag dat ik helemaal vergat om mijn vader te helpen onze spullen aan te pakken.

De stad!

Ik had er geen idee van dat er zulke monsterlijk grote steden bestonden. Het was waanzinnig! Ik vroeg me even af of mijn misselijkheid in de bus me niet een loer draaide. Voorbij het plein strekten zich zo ver als het oog reikte hele rijen met huizen uit, keurig naast elkaar, met balkons vol bloemen en hoge ramen. De straten waren geasfalteerd en voorzien van trottoirs. Ik kon er niet over uit, wist niet eens hoe ik de dingen moest noemen die voor me opflitsten. Rondom verrezen mooie herenhuizen, achter zwartgeschilderde hekken, imposant en verfijnd. Families zaten heerlijk buiten op veranda’s, rond witte tafels met karaffen en hoge glazen limonade, terwijl dreumesen met hoogrode gezichten en goud in hun haren door de tuinen huppelden; hun ijle gelach spoot als het water van een fontein tussen het gebladerte op. Van heel die bevoorrechte wijk gingen een rust en een welbehagen uit die ik niet voor mogelijk hield – zo tegengesteld aan het stinkende dorp waar ik vandaan kwam, waar moestuinen de geest gaven onder het stof en veekralen een minder bedroevende aanblik boden dan onze krotten.

Ik bevond me op een andere planeet.

Ik strompelde achter mijn vader aan, verbijsterd over al dat groen omgeven door stenen muurtjes of smeedijzeren hekken, de brede en zonovergoten lanen, de lantaarnpalen stram en statig als verlichte schildwachten. En die auto’s! Ik had er al wel tien geteld. Ze doken uit het niets op, knetterend en met de snelheid van vallende sterren, en waren alweer verdwenen voor je een wens had kunnen doen.

‘Wat is dit voor land?’ vroeg ik aan mijn vader.

‘Hou je mond en loop door’, snauwde hij me toe. ‘En kijk uit waar je loopt, als je niet wil vallen.’

Het was Oran.

Mijn vader liep recht vooruit, met zelfverzekerde tred, geenszins van zijn stuk gebracht door de kaarsrechte straten met duizelingwekkend hoge huizen, die zich eindeloos vertakten en zozeer op elkaar leken dat je het gevoel had dat je pas op de plaats maakte. Vreemd genoeg droegen de vrouwen geen sluiers. Ze liepen met onbedekt gelaat over straat; de ouden met merkwaardige hoofddeksels op, de jongen halfnaakt, met hun haren in de wind, geenszins gehinderd door de nabijheid van mannen.

Verderop nam de drukte af. We kwamen in een rustige, lommerrijke wijk, verzonken in een stilte die amper werd verstoord door het geratel van een kales of het gekletter van een rolluik. Oude mannetjes, blanken met rood aangelopen gezichten, zaten buiten op de stoep. Ze droegen wijde korte broeken, openhangende overhemden waaruit dikke buiken staken en grote hoeden in hun nek. Overmand door de hitte zaten ze wat te kletsen, onder het genot van een glas anisette, dat ze gewoon op de grond neerzetten terwijl ze zich met waaiers werktuiglijk koelte toewuifden. Mijn vader liep hen zonder te groeten of op of om te kijken voorbij. Hij deed net alsof ze lucht voor hem waren, maar zijn tred was plotseling wel iets van zijn lenigheid kwijt.

We kwamen uit in een straat waar voorbijgangers zich aan etalages vergaapten. Mijn vader liet een tram voorbijgaan en stak toen over. Hij wees mijn moeder de plek waar ze op hem moest wachten, liet al onze bundels bij haar achter en zei dat ik met hem mee moest gaan. We liepen naar een apotheek aan het einde van de straat. Hij wierp eerst een blik door het raam om zich ervan te vergewissen dat hij zich niet in het adres had vergist, fatsoeneerde zijn tulband, streek zijn vest glad en ging toen naar binnen. Een rijzige, tengere man, strak in het pak en met een rode fez op zijn blonde hoofd, zat achter de toonbank in een boek te schrijven. Hij had blauwe ogen en een scherp gezicht, waarin een snorretje de dunne streep van zijn mond accentueerde. Toen hij mijn vader zag, fronste hij zijn wenkbrauwen, tilde toen een plankje aan de zijkant op en liep om de toonbank heen om ons te begroeten.

De twee mannen vlogen elkaar om de hals.

De omarming was kort maar krachtig.

‘Is dat mijn neefje?’ vroeg de onbekende terwijl hij op me afliep.

‘Ja’, zei mijn vader.

‘Jeetje, wat is hij knap.’

Het was mijn oom. Ik wist niet eens dat ik een oom had. Mijn vader had het nooit over zijn familie. Of over wie dan ook. Als hij al het woord tot ons richtte.

Mijn oom hurkte neer om me te omhelzen.

‘Wat heb jij een schitterende zoon, Issa.’

Mijn vader zei niets. Ik zag zijn lippen bewegen en begreep dat hij stilletjes koranverzen opzei om het boze oog af te weren.

Mijn oom stond op en keek mijn vader aan. Na een stilte verdween hij weer achter de toonbank en keek opnieuw naar mijn vader.

‘Het is niet makkelijk om jou uit je hol te lokken, Issa. Ik neem aan dat er iets ernstigs is gebeurd. Je hebt je oudere broer al in geen jaren bezocht.’

Mijn vader draaide er niet omheen. Hij vertelde zonder onderbreking wat ons was overkomen, de oogst die in rook was opgegaan, de kaïd die zijn opwachting had gemaakt … Mijn oom luisterde aandachtig, zonder hem in de rede te vallen. Ik zag zijn handen nu eens de toonbank vastgrijpen en zich dan weer samenballen. Aan het eind van het verhaal schoof hij zijn fez naar achteren en veegde met een zakdoek zijn voorhoofd af. Hij was terneergeslagen, maar probeerde het zo min mogelijk te laten blijken.

‘Je had me kunnen vragen om je geld voor te schieten in plaats van onze landerijen te verpanden, Issa. Je weet maar al te goed waar een dergelijk uitstel toe leidt. Velen van de onzen hebben toegehapt en je hebt gezien hoe het met hen is afgelopen. Hoe heb je je nu op jouw beurt kunnen laten belazeren?’

Het waren geen verwijten, er klonk enkel een immense teleurstelling in zijn woorden door.

‘Wat gebeurd is, is gebeurd’, zei mijn vader, die daar geen antwoord op had. ‘God heeft het zo besloten.’

‘Niet God heeft het bevel gegeven om jouw akkers in de as te leggen … God heeft niets te maken met de boosaardigheid van de mensen. En de duivel ook niet.’

Mijn vader stak zijn hand op om de discussie af te kappen.

‘Ik wil me in de stad vestigen’, zei hij. ‘Mijn vrouw en mijn dochter wachten op de hoek van de straat.’

‘Laten we dan eerst naar mijn huis gaan. Rust er een paar dagen uit, terwijl ik ondertussen kijk wat ik voor je kan doen …’

‘Nee’, zei mijn vader op besliste toon. ‘Wie weer wil opkrabbelen, moet daar onmiddellijk mee beginnen. Ik wil mijn eigen huis hebben, en wel vandaag.’

Mijn oom drong niet aan. Hij kende de koppigheid van zijn jongere broer te goed om een poging te doen hem op andere gedachten te brengen. Hij nam ons mee naar de andere kant van de stad … Er is niets aanstootgevender dan een stad die opeens haar andere gezicht laat zien. Je gaat een hoek van een straat om en de dag verandert in een nacht, het leven in de dood. Zelfs nu kan ik een rilling niet bedwingen als ik aan die gruwelijke ervaring denk.

De ‘buitenwijk’ waar we terechtkwamen verbrak in één klap de betovering die ik een paar uur eerder had ervaren. We waren nog altijd in Oran, maar dan aan de keerzijde ervan. De mooie huizen en boomrijke lanen hadden plaatsgemaakt voor een ongebreidelde woekering van gore krotten, weerzinwekkende holen, gammele nomadententen en omheinde veldjes met levende have.

‘Dit is Jenane Jato’, zei mijn oom. En om ons gerust te stellen voegde hij eraan toe: ‘Het is marktdag vandaag. Normaal is het rustiger.’

Jenane Jato: een wildernis van struikgewas en krotten, wemelend van piepende karren, bedelaars, straatventers, ezeldrijvers, waterdragers, kwakzalvers en voddige kinderen; een bruinige, verzengende, stoffige en stinkende warboel, die als een kwaadaardig gezwel aan de stadsmuren was ontsproten. De misère op deze onbestemde plek ging alle perken te buiten. De mensen – die wandelende wrakken – waren niet meer dan schimmen van zichzelf. Het waren net verdoemden die zonder proces en voorafgaande kennisgeving uit de hel waren geschopt en zonder pardon in deze poel van ellende waren gedumpt; in hun eentje belichaamden ze alle vergeefse moeiten van de hele wereld.

Mijn oom stelde ons voor aan een verschrompeld mannetje met een korte nek en een gluiperige blik. Het was een makelaar, bijgenaamd Bliss, een soort van aasgier op zoek naar ellende om op te parasiteren. Lijkenpikkers van zijn slag waren indertijd legio; de dysenterische hordes die de steden overspoelden maakten ze even onontkoombaar als een betovering. Die van ons was geen uitzondering. Hij wist dat we hier gestrand waren en dat hij ons in de tang had. Ik zie hem nog voor me, hij had een duivels sikje, waardoor zijn kin buitensporig lang leek, en een armetierig kalotje op zijn grote, kale, ingedeukte kop. Ik had op slag een hekel aan hem, vanwege zijn gluiperige glimlach en de manier waarop hij zich in zijn handen wreef alsof hij ons rauw lustte.

Hij knikte mijn vader toe, terwijl mijn oom hem onze situatie uit de doeken deed.

‘Ik denk dat ik wel iets voor uw broer heb, dokter’, zei de makelaar, die mijn oom goed leek te kennen. ‘Als het maar voor tijdelijk is, zult u echt niets beters vinden. Het is geen paleis, maar het is er rustig en de buren zijn fatsoenlijke mensen.’

Hij nam ons mee naar een soortement stal achter in een stinkend steegje. De man verzocht ons buiten te blijven wachten en schraapte toen luid zijn keel op de drempel van het krot om de vrouwen te beduiden dat ze weg moesten wezen – zoals het gebruik was wanneer een man een woning betrad. Toen de kust eenmaal veilig was, wenkte hij ons naar binnen.

We kwamen op een binnenplaats met, aan weerszijden, afgescheiden vertrekken waar ontredderde families zich ophoopten, op de vlucht voor de hongersnood en de tyfus die heersten op het platteland.

‘Hier is het’, zei de makelaar terwijl hij een kleed opzijschoof voor een lege ruimte.

Het vertrek was kaal en raamloos, niet veel groter dan een graf en even benauwend. Het stonk er naar kattenpis, dode kippen en braaksel. De muren, zwart uitgeslagen en druipend van het vocht, stonden als door een wonder overeind; de grond was bedekt met een dikke laag drek en lag bezaaid met rattenkeutels.

‘Een lagere huur zult u hier niet vinden’, verzekerde de makelaar ons.

Mijn vader keek naar een kolonie kakkerlakken die bezit had genomen van een watergat waar gorigheid uit droop, en toen naar de spinnenwebben vol dode vliegjes boven zijn hoofd – de makelaar hield hem vanuit zijn ooghoek in de gaten als een reptiel zijn prooi.

‘Ik neem het’, zei mijn vader tot diens grote opluchting.

En meteen begon hij onze spullen in een hoek van het vertrek op te stapelen.

‘Het gedeelde privaat vindt u achter op de binnenplaats’, riep de makelaar geestdriftig uit. ‘Er is ook een put, maar die staat droog. U moet oppassen dat de kinderen zich niet te dicht bij de rand wagen. Vorig jaar is ons tot ons grote verdriet een klein meisje ontvallen omdat een of andere sufferd was vergeten het deksel op de put te doen. Afgezien daarvan is alles hier prima in orde. Mijn huurders zijn nette mensen, zonder problemen. Ze komen allen van het platteland om zich hier uit de naad te werken, en ze klagen nooit. Als u ook maar iets nodig hebt, richt u zich dan tot mij, en tot mij alleen’, benadrukte hij vol vuur. ‘Ik ken veel mensen en kan wat dan ook voor u op de kop tikken, dag en nacht, als u tenminste de centjes ervoor hebt. Mocht u het niet weten: ik verhuur ook matten, dekens, olielampen en petroleumstellen. U hoeft het me maar te vragen. Ik zou u een bron in mijn hand komen brengen, als u er het geld voor zou hebben.’

Mijn vader luisterde niet meer, hij had nu al een hekel aan de man. Terwijl hij onze nieuwe woning op orde bracht, zag ik hoe mijn oom de makelaar apart nam en hem iets in de hand drukte.

‘Dit moet genoeg zijn om ze een tijdje met rust te laten.’

De makelaar hield het bankbiljet tegen het zonlicht en bekeek het met een van vreugde verwrongen gezicht. Hij bracht het naar zijn voorhoofd, toen naar zijn mond en krijste: ‘Ze zeggen dat geld geen geur heeft, maar o, mijn god, wat ruikt dit lekker!’

2

Mijn vader had geen tijd te verliezen. Hij wilde er onverwijld weer bovenop komen. De volgende dag ging hij er in alle vroegte samen met mij op uit om een baantje te zoeken waarmee hij een paar centen zou kunnen verdienen. Maar hij kende de stad niet goed en wist niet waar hij moest beginnen. Tegen de avond keerden we onverrichter zake en uitgeput terug. Mijn moeder had ondertussen onze grot schoongemaakt en wat orde aangebracht in onze spullen. We vielen als wilden op het eten aan en vielen meteen daarna in slaap.

De volgende dag gingen mijn vader en ik er weer voor dag en dauw op uit, op zoek naar werk. Na een lange geforceerde mars werd onze aandacht getrokken door een menigte die zich stond te verdringen.

‘Wat is dat?’ vroeg mijn vader aan een in vodden verpakte bedelaar.

‘Ze zoeken lastdieren om schepen te lossen in de haven.’

Mijn vader dacht de kans van zijn leven te grijpen. Hij zei dat ik op het terrasje van een eettentje uit het jaar nul op hem moest wachten, en rende erop af. Ik zag hem zich met zijn ellebogen een weg door de menigte banen en in het gewoel verdwijnen. Toen de vrachtwagen volgepropt met werkpaarden vertrok, kwam mijn vader niet terug: het was hem gelukt om aan boord te klimmen.

Ik had uren zitten wachten onder een brandende zon. Om me heen hurkten drommen armoedzaaiers voor de krotten, niet te geloven zo roerloos in de schaduw van hun tijdelijke beschutting. Hun blik was uitdrukkingsloos en hun gezicht was als in nacht gehuld. Ze leken met raadselachtig geduld te wachten op iets wat toch niet zou gebeuren. ’s Avonds, moe van het eindeloze wachten, gingen de meesten stilletjes huns weegs. Er waren nu alleen nog zwervers, enkele luidruchtige gekken en ongure types met slangenogen over. Plotseling werd er ‘houd de dief!’ geroepen, en het was alsof de doos van Pandora openvloog: hoofden keken op en lichamen sprongen als veren op. En ik zag met eigen ogen hoe een handjevol lompe griezels afstormde op een in vodden gehulde jongen, die zich uit de voeten maakte. Het was de dief. Hij werd in een handomdraai gelyncht, met een gekrijs dat me in mijn dromen nog wekenlang zou achtervolgen. Nadat het vonnis ten uitvoer was gebracht, bleef het uiteengereten lichaam van de jongen op de grond liggen, badend in het bloed. Ik was zo geschokt dat ik een luchtsprong maakte toen een man zich over me heen boog.

‘Ik wilde je niet aan het schrikken maken, jochie’, zei de man, met zijn beide handen in de lucht om me gerust te stellen. ‘Je zit hier al de hele dag. Je moet nu echt naar huis. Dit is geen plek voor jou.’

‘Ik wacht op mijn vader’, zei ik. ‘Hij is vanochtend met de vrachtwagen meegegaan.’

‘En waar is die idioot van een vader van jou dan nu? Je laat je zoon toch niet achter op een plek als deze … Woon je ver?’

‘Ik weet het niet …’

De man keek ongemakkelijk. Het was een reus van een vent met behaarde armen, een bruinverbrand gezicht en een gehavend oog. Met zijn handen op zijn heupen keek hij om zich heen en duwde me toen met tegenzin naar een bankje en liet me plaatsnemen aan een tafeltje dat zwart zag van het vuil.

‘Het wordt zo donker, en ik moet sluiten. Je kunt hier niet blijven rondhangen, heb je dat goed begrepen? Dat is niet veilig. Er lopen hier alleen maar gekken rond … Heb je gegeten?’

Ik schudde mijn hoofd.

‘Daar was ik al bang voor.’

Hij ging zijn eettentje binnen en kwam terug met een metalen bord met dikke, gestolde soep.

‘Het brood is op …’

Hij ging naast me zitten en keek treurig toe terwijl ik de soep opslurpte.

‘Wat een idioot, die vader van jou!’ zei hij met een zucht.

De nacht viel. De man sloot zijn tentje, maar ging niet weg. Hij hing een lantaarn aan een balk en bleef me met een stuurs gezicht gezelschap houden. Op het in duisternis gehulde plein bewogen schimmen heen en weer. Een horde daklozen nam de omgeving in bezit, sommigen gingen rond een houtvuur zitten, anderen op de grond liggen om te slapen. De uren verstreken, het werd steeds stiller; mijn vader was nog altijd niet gekomen. De man werd steeds bozer. Hij wilde naar huis, maar tegelijkertijd wist hij ook zeker dat als hij me ook maar een minuut alleen zou laten, het met mij gedaan zou zijn. Toen mijn vader eindelijk kwam opdagen, lijkbleek van ongerustheid, voer de man heftig tegen hem uit.

‘Waar denk je dat je bent, idioot? In Mekka? Hoe haal je het in je hoofd om je zoon hier achter te laten? Zelfs de meest geharde gasten zijn hier niet veilig.’

Mijn vader was zo opgelucht dat hij me eindelijk had gevonden dat hij de verwijten oplebberde als een hemels elixer. Hij begreep dat hij een ongelooflijke stommiteit had begaan en me nooit meer zou hebben teruggevonden als de man me aan mijn lot had overgelaten.

‘Ik was met de vrachtwagen meegegaan’, stamelde hij radeloos. ‘Ik dacht dat ze ons aan het eind van de dag terug zouden brengen. Maar dat was een misrekening. Ik kom niet uit de stad, en de haven is hier niet om de hoek. Ik ben verdwaald. Ik had geen idee waar ik was, en hoe ik het hier terug moest vinden. Ik kon er geen wijs meer uit worden en heb uren rondgezworven.’

‘Je bent zelf niet goed wijs, idioot’, schreeuwde de man terwijl hij zijn lantaarn pakte. ‘Als je werk zoekt, laat je je kinderen thuis … En nu lopen jullie alle twee met me mee en kijk goed uit waar je je voeten zet. Want we moeten door de ergste slangenkuil die Onze-Lieve-Heer ooit op aarde heeft gegraven.’

‘Hartelijk bedankt, broeder’, zei mijn vader.

‘Ik heb anders niets bijzonders gedaan. Ik hou er alleen niet van als ze kinderen wat aandoen, dat is alles. Ik zou tot ’s ochtends vroeg bij hem zijn gebleven. Hij zou het in deze wildernis niet hebben overleefd, en ik zou geen gerust geweten hebben gehad.’

Hij loodste ons door het rattenhol, legde uit hoe we de louche wijken moesten omzeilen om heelhuids thuis te komen en verdween in de nacht.

Mijn vader volgde het advies van de man van het eettentje naar de letter op. Hij vertrouwde me toe aan de hoede van mijn moeder. Als ik ’s ochtends wakker werd, was hij al weg. En als hij ’s avonds thuiskwam, sliep ik al.

Ik zag hem nooit meer.

Ik miste hem.

Er was voor mij thuis niets te doen. Ik verveelde me. Alleen opgegroeid, met een al oude hond als enige metgezel, wist ik niet hoe vriendschap te sluiten met de andere kinderen op de binnenplaats, die onafgebroken aan het bakkeleien waren. Het leken wel uitzinnige klopgeesten. Ze waren jonger dan ik, sommigen niet meer dan dreumesen, maar ze maakten een lawaai dat horen en zien je verging. Op de drempel van onze deur zat ik alleen maar een beetje toe te kijken, afgeschrikt door hun verbijsterende spelletjes die onveranderlijk uitliepen op een gescheurde wenkbrauw of een ontvelde knie.

De binnenplaats werd gedeeld door vijf gezinnen, allen afkomstig uit het binnenland; geruïneerde boeren of pachters die hun pacht niet meer konden opbrengen. In de afwezigheid van de mannen, die voor dag en dauw vertrokken om zich dood te werken, verzamelden de vrouwen zich rond de put en probeerden nog wat leven te blazen in ons rattenhol, zonder zich ook maar iets gelegen te laten liggen aan de niet-aflatende schermutselingen van hun kroost. In hun ogen was het een goede leerschool voor de rest van hun rottige leven. En hoe eerder ze het begrepen, hoe beter. Ze keken haast opgetogen toe terwijl hun koters elkaar er geestdriftig van langs gaven, zich na een flinke huilbui kortstondig met elkaar verzoenden, alvorens de vijandelijkheden met verbazingwekkende vechtlust alras weer te hervatten … De vrouwen konden het goed met elkaar vinden, waren solidair. Wanneer een van hen ziek werd, scharrelden ze wat eten bij elkaar, ontfermden ze zich over haar baby en wisselden elkaar af aan haar ziekbed. Als ze iets lekkers hadden, deelden ze dat met elkaar, en ze leken zich met ontroerende nuchterheid te schikken in de kleine rampen van het leven. Ik vond ze geweldig. Je had Badra, een tonronde kenau, die het heerlijk vond om schunnige verhalen te vertellen. Ze was het beetje zuurstof waarnaar we snakten. Haar grove taal stelde mijn moeder slecht op haar gemak, maar de rest kon er geen genoeg van krijgen. Badra was moeder van vijf ukken en twee tieners. Ze was eerder getrouwd geweest met een herder, die zo’n bord voor zijn kop had dat het op het autistische af was en die, zo placht ze te zeggen, geschapen was als een ezel maar er werkelijk helemaal niets van bakte … Dan had je Batoul, mager, donker als een kruidnagel, grijs op haar veertigste, haar gezicht bedekt met tatoeages, die nog voor Badra een mond open had gedaan, al dubbel lag van het lachen … Ze was tegen haar zin uitgehuwelijkt aan een man zo oud als haar grootvader en beweerde dat ze helderziende was – ze kon handlezen en dromen duiden. Vrouwen uit de buurt en zelfs van elders kwamen haar regelmatig raadplegen. Ze voorspelde hun de toekomst in ruil voor een handjevol aardappelen, een stuiver of een stukje zeep. Voor de bewoners van het huis was het gratis … Dan had je Yezza, een roodharig dikkerdje met een weelderige boezem, die door haar dronkenlap van een echtgenoot zo’n beetje elke nacht in elkaar werd geslagen. Haar gezicht lag in de poeier van de opeenvolgende pakken slaag die ze te verduren had, en ze had bijna geen tand meer in haar mond. Haar fout was dat ze geen kinderen kon krijgen, wat haar man onuitstaanbaar maakte. Dan had je Mama, tot haar nek in de koters, die van aanpakken wist en tot alles bereid was om het hoofd boven water te houden … En dan was er nog Hadda, mooi als een hoeri, nog piepjong en al opgezadeld met twee kinderen. Haar man was op een ochtend werk gaan zoeken en nooit meer teruggekomen. Aan haar lot overgeleverd, zonder familie of middelen van bestaan, kon ze alleen overleven dankzij de solidariteit van haar medehuursters.

De dames verzamelden zich elke dag rond de put, waar ze het grootste gedeelte van de tijd oude herinneringen ophaalden zoals je oude wonden openrijt. Ze hadden het over hun verbeurd verklaarde boomgaarden, hun geliefde heuvels waarvan ze voorgoed afscheid hadden moeten nemen en de dierbaren die ze hadden achtergelaten in dat land van al hun rampspoed en waarschijnlijk nooit meer zouden zien. Hun gezichten vertrokken van verdriet en hun stemmen braken. Wanneer het ze te veel dreigde te worden, greep Badra maar weer eens terug op het hopeloze coïtale gestuntel van haar eerste man, waarop de droevige herinneringen als bij toverslag hun greep verslapten en de vrouwen dubbel sloegen van het lachen. Opgewektheid kreeg de overhand over de moordende gedachten en het werd weer gezellig op de binnenplaats.

De grappen volgden elkaar op tot aan het vallen van de nacht. Het gebeurde ook wel dat Bliss de makelaar, vrolijk gestemd door de afwezigheid van mannen, zijn spierballen kwam laten zien. Zodra de vrouwen hem in de gang luid zijn keel hoorden schrapen, waren ze in één keer weg. De makelaar stormde de verlaten binnenplaats op, kafferde de koters uit aan wie hij de pest had, zocht naarstig een stok om mee te slaan en maakte ons, als hij ook maar het kleinste krasje op een muur ontwaarde, uit voor ondankbare boerenkinkels en gespuis. Hij posteerde zich ostentatief voor het hol van de beeldschone Hadda en dreigde ons, verraderlijke luizenkop die hij was, állemaal op straat te gooien. Als hij weg was, kwamen de vrouwen giechelend uit hun holen, meer geamuseerd dan geïntimideerd door de stoere taal van Bliss. Bluffen kon hij als de beste, maar hij zou het niet in zijn hoofd hebben gehaald om zijn rattensnoet te vertonen als er een man, zelfs ziek of stervende, thuis was geweest. Badra was ervan overtuigd dat hij zijn zinnen op Hadda had gezet. Berooid en kwetsbaar, de wanhoop nabij vanwege haar huurachterstand, was de jonge vrouw een makkelijke prooi: de makelaar zette haar onder druk om haar te doen zwichten.

Om me de obsceniteiten van Badra te besparen, gaf mijn moeder me toestemming om de straat op te gaan – als je dat tenminste een straat kon noemen. Het was niet meer dan een aangestampt paadje met aan weerszijden een rij zinken hutjes en rottende krotten. Er waren maar twee stenen huizen. Dat van ons en een soort stal, waarin meerdere gezinnen op een kluitje woonden. Op de hoek zat de barbier, een klein ventje van onbestemde leeftijd en zo onaanzienlijk dat de krachtpatsers uit de buurt hem weigerden te betalen. Zijn zaakje in de openlucht bestond uit een munitiekist afkomstig van een militaire dumpplaats, een scherf van een spiegel die uit een spiegelkast was gesloopt en een gammele plank waarop een pan, een rafelige scheerkwast, een kromgetrokken schaar en een assortiment onbruikbare messen prijkten. Wanneer hij geen oude mannetjes aan het scheren was, gewoon op de grond, ging hij op zijn hurken zitten, leunde tegen zijn kist en begon te zingen. Hij had een schorre stem, de woorden klopten niet altijd, maar de manier waarop hij zijn verdriet trachtte te bezweren raakte een gevoelige snaar. Ik kon er geen genoeg van krijgen.

Naast de barbier verrees een grillig samenraapsel dat voor een kruidenierszaak moest doorgaan. De winkelier, die Houtenbeen heette, was een afgekeurde cavalerist die een deel van zijn lichaam had achtergelaten op een mijnenveld. Het was de eerste keer dat ik een houten been zag, en ik vond het maar wat vreemd. De man leek er apetrots op; hij vond het prachtig om er de kleine snotneuzen mee te verjagen die tussen zijn glazen potten kwamen snuffelen.

Houtenbeen had geen plezier in zijn handel. Hij miste de geur van kruit en de gezelligheid van de kazerne. Hij droomde ervan om weer in dienst te gaan en de vijand op zijn bek te slaan. Wachtend tot zijn stompje weer zou aangroeien verkocht hij ingeblikte levensmiddelen van de zwarte markt, suikerbroden en versneden olie. In zijn verloren uren verdiende hij bij als tandentrekker – ik had hem met een verroeste tang al menigmaal rotte stompjes uit kindermondjes zien trekken; het was alsof hij hun hart uitrukte.

Dan had je het braakliggende veldje dat overging in dicht struikgewas. Afgeleid door de regelrechte veldslagen die twee jeugdbendes er met elkaar leverden, de ene aangevoerd door Daho, een kleine delinquent met een kaalgeschoren kop, met alleen een toefje kroeshaar op zijn voorhoofd, en de andere door een jonge volwassene, waarschijnlijk een debiel, die dacht dat hij heel wat was, had ik me er op een ochtend gewaagd. Het was alsof de grond onder mijn voeten wegzonk. In een fractie van een seconde werd ik opgetild door een tornado van armen en in één moeite door, nog voor ik tijd had om te begrijpen wat me overkwam, van mijn sloffen, mijn gandoera en mijn kalotje beroofd. Ze hadden zelfs geprobeerd om me achter de bosjes te sleuren om me te verkrachten. Ik weet niet hoe het me was gelukt om aan de meute te ontsnappen. Tot in het diepst van mijn wezen getraumatiseerd had ik sindsdien geen voet meer op dat vervloekte veldje gezet.

Mijn vader ging er keihard tegenaan, maar hij kneep ’m. Vroege vogels waren er in overvloed maar een baantje was een schaars goed. Te veel uitgemergelde armoedzaaiers crepeerden op de vuilnisbelten, en de overlevenden deinsden er niet voor terug om elkaar voor een beschimmelde korst brood naar de andere wereld te helpen. De tijden waren zwaar, en de stad, die de mensen van verre van alles had voorgespiegeld, bleek één groot boerenbedrog. Een op de tien keer wist mijn vader stukwerk te vinden, dat niet eens genoeg opbracht om een stukje zeep te kopen om zijn gezicht te wassen. ’s Avonds kwam hij soms binnenwankelen, met een verwilderd gezicht en een kapotte rug van de eindeloze vrachten die hij de hele dag door had lopen laden en lossen, er zo slecht aan toe dat hij op zijn buik moest slapen. Hij was uitgeput, maar vooral wanhopig. Zijn halsstarrigheid begon te bezwijken onder het gewicht van de twijfel.

De weken gingen voorbij. Mijn vader vermagerde zienderogen. Hij werd steeds prikkelbaarder en vond altijd wel een excuus om zijn woede af te reageren op mijn moeder. Hij sloeg haar niet, hij schreeuwde alleen, en mijn moeder boog gelaten een schuldbewust hoofd en zei niets. Het ging bergafwaarts met ons en onze nachten werden een hel. Mijn vader sliep niet meer. Hij liep aan één stuk door te mopperen en in zijn handen te klappen. Ik hoorde hem, verloren in het donker, door de kamer ijsberen; soms ging hij ook op de binnenplaats zitten, met zijn kin tussen zijn knieën en zijn armen rond zijn benen, tot het weer licht werd.

Op een ochtend zei hij dat ik mijn minst gehavende gandoera moest aantrekken en nam hij me mee naar zijn broer. Mijn oom was in zijn apotheek, druk bezig met het rangschikken van zijn potjes en flesjes.

Mijn vader had lang geaarzeld voor hij naar binnen was gestapt. Trots en opgelaten draaide hij een tijdlang om de hete brij heen voor hij eindelijk ter zake kwam: hij had geld nodig … Alsof hij het had verwacht, reikte mijn oom onmiddellijk naar zijn geldlaatje en haalde er een groot bankbiljet uit. Mijn vader staarde gepijnigd naar het biljet. Mijn oom begreep dat zijn broer er niet naar zou reiken. Hij liep om de toonbank heen en stopte het geld in zijn zak. Mijn vader stond er als versteend bij, met gebogen hoofd. Zijn stem klonk ingehouden, dof, bijna onhoorbaar, toen hij dank je wel zei.

Mijn oom verdween weer achter de toonbank. Het was duidelijk dat hij iets op zijn hart had maar het ettergezwel niet open durfde te snijden. Zijn blik peilde die van mijn vader en zijn propere, witte vingers trommelden op de toonbank. Nadat hij zorgvuldig de voor en tegens tegen elkaar had afgewogen, raapte hij al zijn moed bijeen en zei: ‘Ik weet dat het moeilijk is, Issa. Maar ik weet ook dat je er weer bovenop kunt komen … als je me jou een beetje laat helpen.’

‘Ik zal je tot de laatste cent terugbetalen’, beloofde mijn vader.

‘Daar gaat het niet om, Issa. Betaal me terug wanneer je wilt. Als het aan mij lag, zou dat niet eens hoeven. Ik wil je wel meer voorschieten. Dat is voor mij geen enkel probleem. Ik ben je broer, je kunt altijd bij me terecht, voor wat dan ook …’ Hij schraapte zijn keel en voegde eraan toe: ‘Ik weet niet goed hoe ik het moet zeggen … Maar ik heb nooit goed met je kunnen praten. Ik ben altijd bang om je te kwetsen terwijl ik je alleen maar probeer te helpen. Maar het is tijd dat je leert luisteren, Issa. Het is niet verkeerd om te luisteren. Het leven is een permanent leerproces; hoe meer je denkt te weten, des te minder je weet, omdat alles continu verandert en je manier van denken ook …’

‘Ik red me wel …’

‘Daar twijfel ik niet aan, Issa. Geen seconde. Maar om te bereiken wat je wilt heb je middelen nodig. Ergens heilig in geloven is niet genoeg.’

‘Wat probeer je nu eigenlijk te zeggen, Mahi?’

Mijn oom wreef zich zenuwachtig in de handen. Hij zocht naar woorden, draaide ze om en om in zijn hoofd, haalde diep adem en zei: ‘Je hebt een vrouw en twee kinderen. Dat is een grote last voor een berooid man. Je handen zijn gebonden, je kunt je vleugels niet uitslaan.’

‘Het is míjn familie.’

‘Ik ben ook familie.’

‘Dat is niet hetzelfde.’

‘Dat is het wel. Jouw zoon is mijn neefje. We zijn van hetzelfde vlees en bloed. Laat hem bij mij. Je weet heel goed dat hij niet veel zal bereiken als hij bij jou blijft. Wat wil je dat er van hem wordt? Een sjouwer, een schoenpoetser, een ezeldrijver? Je moet de werkelijkheid onder ogen zien. Bij jou wordt het niks met hem. Die jongen moet naar school, hij moet leren lezen en schrijven, in de juiste omgeving opgroeien. Ik weet het, kleine Arabiertjes gaan niet naar school. Ze zijn voorbeschikt voor een leven als boer of herder. Maar ik kan hem naar school sturen en een ontwikkeld man van hem maken. Bij jou heeft die jongen geen enkele toekomst.’

Met neergeslagen ogen en opeengeklemde kaken dacht mijn vader een tijdlang na over de woorden van zijn broer. Toen hij opkeek, was zijn gezicht veranderd in een lijkwit masker.

‘Je zult het ook nooit begrijpen, Mahi,’ zei hij, doodongelukkig.

‘Zo moet je niet reageren, Issa.’

‘Hou je mond … Maak het alsjeblieft niet nog erger … Ik ben niet zo geleerd als jij, en dat vind ik jammer. Maar als geleerdheid eruit bestaat om anderen te kleineren, dan hoef ik het niet.’

Mijn oom probeerde iets te zeggen; mijn vader legde hem met ferme hand het zwijgen op. Hij haalde het bankbiljet uit zijn zak en legde het op de toonbank.

‘Ik wil je geld ook niet.’

Toen greep hij me zo nijdig bij mijn arm dat mijn schouder haast uit de kom schoot en duwde me de straat op. Mijn oom rende achter ons aan, maar durfde ons niet in te halen en bleef voor zijn zaak staan, ervan overtuigd dat hij een onvergeeflijke fout had gemaakt.

Mijn vader liep niet, hij vloog als een steen van een steile heuvel. Ik had hem nog nooit zo kwaad gezien. Het scheelde niet veel of hij was geïmplodeerd. Zijn gezicht trilde van de zenuwtrekkingen, zijn ogen zeiden tegen de wereld dat die zich beter kon bergen. Hij zei niets, maar zijn stilzwijgen was zo explosief dat ik het ergste vreesde.

Toen we een paar straten verder waren, drukte hij me tegen een muur en boorde zijn waanzinnige blik in mijn angstige ogen. Een schot hagel in mijn donder zou me niet heviger hebben kunnen doen sidderen.

‘Denk je dat ik een waardeloze vent ben?’ vroeg hij met overslaande stem. ‘Denk je dat ik een zoon op de wereld heb gezet om hem langzaam te zien creperen? Nou, dan vergis je je. En die schijnheilige oom van jou ook. En het lot dat me denkt te kunnen vernederen heeft het faliekant mis … En weet je waarom? Omdat ik het bijltje er misschien wel bij neer heb gegooid, maar nog niet de geest heb gegeven. Ik leef nog, en ik barst van de energie. Ik ben kerngezond, ik heb armen die bergen kunnen verzetten en een hoofd waarmee ik opgeheven door het leven ga.’

Zijn vingers boorden zich pijnlijk in mijn schouders. Hij merkte het niet. Zijn ogen rolden als witgloeiende knikkers heen en weer.

‘Ik heb onze akkers niet kunnen redden, dat is waar, maar vergeet niet, ik heb er graan op laten groeien! Wat er daarna is gebeurd, is niet mijn schuld. Verwachtingen en inspanningen stuiten vaak op de hebzucht van de mens. Ik ben naïef geweest. Dat ben ik nu niet meer. Niemand zal me ooit nog een dolksteek in de rug toebrengen … Ik begin opnieuw. Maar ik ben nu een gewaarschuwd man. Ik ga me uit de naad werken, alle betoveringen het hoofd bieden, en je zult met eigen ogen zien hoe eerbiedwaardig jouw vader is. Ik zal zorgen dat we uit dat zwarte gat komen dat ons heeft opgeslokt, ik zweer het je. Geloof jij me, ten minste?’

‘Ja, papa.’

‘Kijk me recht in mijn ogen en zeg dat je me gelooft.’

Het waren geen ogen meer die me aankeken, maar twee zakjes met tranen en bloed die ons beiden dreigden te verzwelgen.

‘Kijk me aan!’

Zijn hand omklemde mijn kin en dwong me op te kijken.

Ik had een enorme prop in mijn keel. Ik kon niet meer praten of hem in de ogen blijven kijken. Alleen zijn hand hield me nog overeind.

Plotseling kletste zijn andere hand op mijn wang.

‘Je zegt niks omdat je denkt dat ik raaskal, vuile snotaap die je bent! Je hebt niet het recht om aan mij te twijfelen, heb je dat goed gehoord! Niemand heeft het recht om aan mij te twijfelen. Als die klootzak van een oom van jou geen cent meer voor mijn leven geeft, dan komt dat omdat hij niets meer is dan ik.’

Het was de eerste keer dat hij zijn hand tegen me had opgeheven. Ik begreep het niet, snapte niet wat ik fout had gedaan, waarom hij zich op mij afreageerde. Ik schaamde me dat ik hem boos had gemaakt, was bang dat hij niets meer met me te maken wilde hebben, hij die me liever was dan wat ook ter wereld.

Mijn vader hief opnieuw zijn hand op. Liet hem in de lucht hangen. Zijn vingers trilden. Zijn gezwollen oogleden misvormden zijn gezicht. Toen reutelde hij als een gewond dier, trok me snikkend tegen zijn borst en drukte me zo hard en zo lang tegen zich aan dat ik dacht dat ik dood zou gaan.