Alberto Manguel

Alle mensen liegen

Vertaald uit het Spaans door Jos den Bekker

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een vertaalsubsidie van het Spaanse ministerie van Cultuur (Algemeen Directoraat Boeken, Archieven en Bibliotheken)

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Todos los hombres son mentirosos, verschenen bij rba

Oorspronkelijke tekst © Alberto Manguel 2008 c/o Guillermo Schavelzon & Asoc., Agencia Literaria

Nederlandse vertaling © Jos den Bekker en De Geus bv, Breda 2011

Omslagontwerp Mijke Wondergem, naar het ontwerp van Nathan Burton

isbn 978 90 445 2712 4

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

I - Pleidooi

I

Pleidooi

Wat is dat voor een waarheid die ophoudt bij de bergen en in de wereld daarachter een leugen is?[1]

michel de montaigne,

Pleidooi voor Raymond Sebond

Maar dat je uitgerekend bij mij aankomt met Alejandro Bevilacqua. Mijn beste Terradillos, wat kan ik je over dit personage vertellen, dat al dertig jaar geleden mijn weg kruiste? Ik heb hem nauwelijks gekend, en dan nog oppervlakkig. Of liever gezegd, ik moet je eerlijk bekennen dat ik hem niet echt wilde kennen. Ik bedoel, ik kende hem wel goed, dat geef ik bij dezen toe, maar op een nonchalante manier, niet van harte. Onze relatie (om het zo maar te noemen) had iets formeel-beleefds, iets van de nostalgie die onder expats gebruikelijk is, als je begrijpt wat ik bedoel. Het lot verbond ons, zogezegd, en als je me met de hand op het hart zou laten zweren of we vrienden waren of niet, dan zou ik je moeten bekennen dat we niets gemeen hadden, buiten de woorden republiek argentinië in gouddruk op onze paspoorten.

Is het de dood van die man die je zo aantrekt, Terradillos? Is het dat visioen dat mijn nachtmerries blijft voeden, ook al heb ik het nooit met eigen ogen gezien, van Bevilacqua die met verbrijzelde schedel op de stoep ligt terwijl het bloed naar de goot stroomt, alsof het weg wil vluchten van dat levenloze lichaam, alsof het geen deel wil hebben aan die afschuwelijke misdaad, aan dat zo onrechtvaardige, onverwachte einde? Ben je daarnaar op zoek?

Ik waag het te betwijfelen. Niet een journalist die zo van het leven houdt als jij. Niet iemand die zo met beide benen op de grond staat, zou ik zeggen. Jij bent geen lijkenpikker, Terradillos. Integendeel. Jij, wereldvorser, bent uit op levensfeiten. Die wil je verkondigen aan je lezers, de schaarse individuen die geïnteresseerd zijn in een kunstenaar als Bevilacqua, die ooit een poos probeerde te aarden in de streek Poitou-Charentes. Wat ook jouw streek is, Terradillos, laten we dat niet vergeten. Jij wilt de lezers bekend maken met de waarheid, voorwaar een riskant concept. Jij wilt Bevilacqua in zijn graf rehabiliteren. Jij wilt Bevilacqua een nieuwe biografie schenken, samengesteld met de woorden die gebruikt werden om herinneringen te reconstrueren. En dat allemaal om de povere reden dat de moeder van Bevilacqua in dezelfde uithoek van de wereld geboren is als jij. IJdele onderneming, mijn vriend! Zal ik je een goede raad geven? Stort je op andere personages, op flamboyantere helden, markantere beroemdheden, op wie de streek Poitou-Charentes werkelijk trots kan zijn, zoals dat heteromietje, de marineofficier Pierre Loti, of die lieveling van de Amerikaanse universiteiten, de kaalkop Michel Foucault. Dat raad ik je aan. Jij bent in staat een goed verhaal in elkaar te zetten, Terradillos, dat zeg ik als iemand die er verstand van heeft. Verdoe je tijd niet met vaagheden, met de warrige herinneringen van een oude mopperpot.

En ik vraag je nogmaals: Waarom ik?

Eens kijken. Mijn geboorteplaats was een van de vele etappes in de lange exodus van een Joodse familie, die liep van de steppen van Azië naar de steppen van Zuid-Amerika. De Bevilacqua’s daarentegen kwamen linea recta uit Bergamo, naar wat eind achttiende eeuw de provincie Santa Fe ging heten. In die afgelegen kolonie begonnen zijn Italiaanse voorzaten en avonturiers een slachthuis, en ter herdenking aan dat bloederige feit noemde de burgemeester van Venado Tuerto een van de minst chique straatjes in de oostelijke zone naar Bevilacqua. Bevilacqua père leerde Marieta Guittón, de vrouw die zijn echtgenote zou worden, tijdens een patriottische barbecue kennen, en een paar maanden later waren ze getrouwd. Alejandro was één jaar toen zijn ouders verongelukten in de treinramp van 1939, en zijn grootmoeder van vaderskant besloot het kind mee te nemen naar de hoofdstad van de republiek. Daar, in de wijk Belgrano, opende ze een delicatessenzaak. Bevilacqua (die, zoals je wel zult weten, akelig op de details was) heeft me uitgelegd dat zijn familie niet altijd in de vleeswaren heeft gezeten en dat een Bevilacqua eeuwen geleden, ginder in Italië, chirurgijn was aan het hof van een kardinaal of bisschop. Wij kinderen noemden mevrouw Bevilacqua, die trots was op die vage, chique afkomst (aan de hugenotentak van de familie Guittón wilde ze liever niet herinnerd worden), altijd een vrome kwezel, en ik denk niet dat ze, tot de beroerte die haar invalide maakte, in haar ruim zeventigjarige leven ooit een dag de mis heeft overgeslagen.

Jij, vriend Terradillos, denkt dat ik je een levensecht en waarheidsgetrouw portret van Bevilacqua kan schetsen, dat jij vervolgens, voorzien van al die attributen, plus een toefje zelfverzonnen Poitevinse couleur locale, op het papier kwakt. Maar dat is nu juist precies wat ik niet kan. Ja, Bevilacqua was wel vertrouwelijk met mij, hij heeft me hoogstpersoonlijke details van zijn leven verteld, over de intiemste pietepeuterigheden heeft hij me doorgezaagd, maar het moet gezegd, ik heb nooit begrepen waarom hij me dat allemaal vertelde. Ik kan je verzekeren dat ik hem op geen enkele wijze heb aangemoedigd. Integendeel. Maar misschien omdat hij in mij, zijn landgenoot, een luisterend oor meende te bespeuren, dat ik niet bezat, of omdat hij mijn aperte gebrek aan affectie graag voor nuchterheid wilde aanzien, feit is dat hij op elk moment van de dag of de nacht bij me aanklopte, zonder kennelijk te beseffen dat ik tot over mijn oren in het werk zat, dat ik mijn brood moest verdienen, en dan begon hij me over het verleden te vertellen alsof die woordenstroom – zíjn woordenstroom – een werkelijkheid herschiep waarvan hij ondanks alles wist, of waarvan hij het gevoel had, dat die onherroepelijk voorbij was. Het was zinloos te proberen hem aan het verstand te brengen dat ik geen balling was, dat ik, tien jaar jonger dan hij, als reisbeluste adolescent uit Argentinië vertrokken was, en dat ik, na een schuchter begin van accommodatie in Poitiers, een tijdje mijn intrek in Madrid had genomen, om rustig te kunnen schrijven, ondanks het obligate ressentiment dat Argentijnen jegens de hoofdstad van het Moederland koesteren, maar zonder me om die reden te voegen naar de clichématige keuze voor San Sebastián of Barcelona als verblijfplaats.

Begrijp me niet verkeerd: Bevilacqua was niet zo’n proleet die bij je op de bank komt zitten en daarna niet meer weg te branden is. Integendeel. Hij was iemand die je niet tot de minste onwelvoeglijkheid in staat achtte, en juist daarom was het zo moeilijk om tegen hem te zeggen dat hij op moest hoepelen. Bevilacqua had een natuurlijk soort gratie, een eenvoudige élégance, een anonieme aanwezigheid. Hij bewoog zich traag voort, als een giraf, met zijn lange, magere lijf. Zijn stem klonk tegelijk schor en geruststellend. Zijn geloken ogen – van een echte latino, zou ik zeggen – gaven hem een slaperig voorkomen, en ze keken je op zo’n manier aan dat je onmogelijk je blik kon afwenden terwijl hij tegen je praatte. En als hij je dan met zijn slanke vingers, geel van de nicotine, bij de mouw greep, dan liet je dat toe, omdat je wist dat elk verzet vergeefs was. Pas bij het afscheid nemen besefte ik dat ik mijn hele middag had verknoeid.

Misschien was een van de redenen dat Bevilacqua het in Spanje zo naar zijn zin had, en vooral in die nog grauwe jaren, dat zijn verbeelding zich kennelijk nooit aan de concrete maar aan de schijnbare werkelijkheid hechtte. Ik weet niet of je het met me eens bent, maar in Spanje wil alles zich kenbaar maken: elk gebouw heeft zijn plakkaat, elk monument zijn opschrift. De echte kenners weten natuurlijk wel dat het met een stad (of eigenlijk dorp) als Madrid anders ligt, dat de zaken daar verhuld, verborgen zijn, dat de opschriften vals zijn en dat wat de toeristen zien alleen maar een mise-en-scène is. Maar om de een of andere vreemde reden hadden de schijngestalten voor zijn ogen een grotere geldigheid dan die van zijn herinnering of zijn dromen, en hoewel hij in ons geboorteland tientallen jaren te lijden had gehad van de vervalsingen van de politiek en de verzinsels van de pers, had hij in zijn adoptieland verbazend veel vertrouwen in de vervalsingen van de pers en de verzinsels van de politiek, met het argument dat het dáár leugens waren en híér feiten.

Ik zal het proberen uit te leggen: Bevilacqua maakte onderscheid tussen het onechte echte en het echte onechte, en het eerste vond hij reëler. Wist je dat hij verzot was op documentaires, hoe gortdroger hoe beter? Voordat ik wist dat er een roman van hem uitkwam, zou ik nooit vermoed hebben dat hij talent had om fictie te schrijven, want hij was de enige die ik kende die een hele avond naar zo’n film kon kijken over het leven in een koelhuis in Asturië of een sanatorium in Andalusië.

Nou moet je niet denken dat ik hem niet waardeerde. Bevilacqua was – laten we le mot juste gebruiken – een oprecht iemand. Als hij zijn woord gaf, dan moest je hem wel geloven, en het zou nooit in je opkomen te denken dat het een loos gebaar uit beleefdheid was. Hij had iets van die mannen die ik als kind kende in Buenos Aires: double-breasted pak, slank als een riet, zwart haar met brillantine onder de sjabbeshoed, die op vrijdagochtend op weg naar de markt mijn moeder groetten. Mannen die (volgens mijn moeder, die kon het weten) zulke zuivere tongen hadden dat je kon zien of een muntje van echt zilver was door het in hun mond te stoppen: als het vals was, werd het meteen zwart, louter door het contact met hun speeksel. Ik denk dat mijn moeder, die altijd heel streng was in haar oordeel, na één blik op Bevilacqua te hebben geworpen zou hebben gezegd dat hij een Mensj was. Het punt is, hij had iets van een heertje uit de provincie, Alejandro Bevilacqua, een zekere bedaardheid en gebrek aan nieuwsgierigheid, die ervoor zorgde dat je tegen hem niet al te scherpe grappen maakte en je anekdoten zo nauwkeurig mogelijk vertelde. Niet dat het de man aan voorstellingsvermogen ontbrak, maar hij had geen talent voor verbeelding. Net als de apostel Thomas moest hij eerst iets kunnen voelen voor hij erin kon geloven.

Daarom was ik zo verbaasd toen hij die avond bij me thuis kwam en zei dat hij een spook had gezien.

Goed. De talloze ochtenden, middagen en avonden dat ik naar Bevilacqua’s gortdroge verhalen over zijn leven luisterde, terwijl hij de ene sigaret na de andere rookte, bungelend tussen twee lange, amberkleurige vingers, terwijl hij steeds links en dan weer rechts zijn benen kruiste, om vervolgens abrupt op te staan en met grote passen door mijn kamer te ijsberen – die zijn in mijn herinnering één monsterlijke dag vol van de exclusieve aanwezigheid van die grauwe, magere man geworden. Mijn geheugen, dat met de dag meer leemtes bevat, is tegelijk nauwkeurig en onnauwkeurig. Wat ik wil zeggen is dat het geen weefsel is van duidelijke herinneringen, maar een opeenhoping van een heleboel herinneringen die minutieus zijn aangetast, verontreinigd, zou ik zeggen, door de literatuur. Ik meen dat ik me Bevilacqua herinner, maar waar ik aan denk zijn vignetten van Camus, van Boris Vian …

En nu heb ik met de Bevilacqua van toen weliswaar niet zijn magere lijf, maar toch zeker zijn grijze tonaliteit gemeen. Verder ben ik – het is onvoorstelbaar – ouder geworden, ik heb een buikje, terwijl hij nog steeds de leeftijd heeft van toen ik hem leerde kennen, wat we tegenwoordig ‘nog jong’ noemen, maar wat we destijds ‘rijp’ vonden. Ik ben bij wijze van spreken doorgegaan met de lezing van het verhaal waar we samen aan begonnen, of waar Bevilacqua aan begonnen was in een Argentinië dat niet meer het onze is. Ik ken de hoofdstukken die volgden op zijn dood (zijn ‘verdwijning’ had ik haast gezegd, maar dat woord, vriend Terradillos, is voor ons verboden terrein). Hij natuurlijk niet. Wat ik wil zeggen is dat zijn geschiedenis, die hij zo vaak aaneengebreid en weer uitgehaald heeft, nu van mij is. Ik ben degene die zijn lot bepaalt, ik ben degene die zin geeft aan zijn omzwervingen. Dat is de missie van de overlevende: de geschiedenis van de ander vertellen, herscheppen en – ook dat – uitvinden. Neem willekeurige feiten uit het leven van een mens, rangschik ze naar eigen goeddunken, en voilà, je hebt een personage met een ontegenzeglijke geloofwaardigheid. Rangschik ze op een iets andere manier en, simsalabim!, het personage is veranderd, het is iemand anders geworden, maar net zo waarachtig. Ik kan alleen zeggen dat ik je met even grote zorgvuldigheid het levensverhaal van Alejandro Bevilacqua zal vertellen als ik zou willen dat mijn biograaf, wanneer het zover is, het mijne vertelde.

Want het gaat hier niet om het maken van een zelfportret. Het is niet Alberto Manguel in wie jij geïnteresseerd bent. En toch is een korte excursie over die zijrivier nodig om vervolgens des te trefzekerder de hoofdrivier te kunnen bevaren. Ik beloof je dat ik niet te lang zal verwijlen aan die oevers en ook dat ik niet te veel bagger uit mijn diepten zal ophalen. Maar ik moet je bepaalde feiten vertellen en daarvoor is een korte zijsprong onontbeerlijk.

Als ik me niet vergis, Terradillos, heb ik je een keer, toen je me interviewde, verteld hoe ik halverwege de jaren zeventig in Madrid terechtkwam en twee piepkleine kamertjes betrok aan het eind van de Calle del Prado, in het genot van een Amerikaanse beurs en een gezondheid die je alleen vóór je dertigste hebt. Je gelooft het of niet, maar daar zat ik bijna anderhalf jaar, om vervolgens, na wat er gebeurde, naar hier, naar Poitiers, te vluchten. Je vroeg me toen: Waarom Poitiers? En nu antwoord ik je: Om niet in Madrid te hoeven blijven, een stad die voor mij besmet was met de schim van Alejandro Bevilacqua. De weinige keren dat ik ben teruggegaan, in de jaren waarin alles veranderde en er licht en muziek in de stad kwam, voelde ik nog steeds, als ik in een café in de Paseo de la Castellana of op de Plaza de la Ópera zat, zijn aanwezigheid, zijn vingers op mijn arm, de geur van zijn tabak in mijn neus, de dreun van zijn stem in mijn oren. Ik weet niet of Madrid speciaal vatbaar is voor dat soort spokerij. Jij en ik weten dat die dingen in Poitiers niet gebeuren.

Het gekke is, soms kan ik je niet met zekerheid zeggen of een bepaalde herinnering van hem is of van mij. Ik zal je een voorbeeld geven. Bevilacqua sprak vol liefde over zijn huis in Belgrano, waar hij met zijn grootmoeder van vaderskant woonde. Ik heb ook, gedurende zo’n zeven, acht jaar nadat Bevilacqua naar het centrum was vertrokken, in die buurt gewoond, met zijn sobere huizen en straten omzoomd met jacarandabomen. Nu weet ik niet meer of het huis dat ik voor me zie het mijne is of dat wat Bevilacqua me beschreven heeft, met zijn glas-in-looddeuren, zijn steile trappen, zijn pluchen gordijn tussen de woon- en de eetkamer, de kroonluchter die weerspiegeld wordt in de mahoniehouten tafel, de boekenkast met zijn blauwe deeltjes van de kinderencyclopedie, het Apenorkest van Meissen-porselein met poederpruiken dat een stil concert repeteert. Ik ben er niet zo zeker van of dit niet een verzonnen huis is dat deels uit herinneringen van mij en van hem bestaat, en ik zal er wel nooit meer achter komen nu de wijk is platgegooid om er wolkenkrabbers neer te planten. Bevilacqua, die zelfs in zijn fantasiebeelden hechtte aan nauwkeurigheid, zou dat wel wat hebben kunnen schelen. Mij niet.

Bevilacqua veronderstelde dat hij zijn pietluttigheid van zijn grootmoeder had, een strenge, veeleisende vrouw, zo een die ze hier in Europa niet katholiek, maar calvinistisch noemen. In zijn jeugd herinnerde zijn grootmoeder hem er altijd aan dat Gods oog ons immer ziet, dag en nacht, even fel blikkerend als de zon, en dat elk gebaar, elke gedachte wordt opgetekend in zijn grootboek, zo’n zelfde als op de toonbank van de winkel lag. Haar overtuiging getrouw bestierde mevrouw Bevilacqua haar negotie met een voorbeeldige degelijkheid en hygiëne en bezweek nooit voor de nieuwe mode van supermarkten die winkels als de hare inrichtten met geplastificeerde schappen en neonlichten. Tot diep in de jaren zestig bleef La Bergamota de trots van de wijk Belgrano.

Even streng was ze voor haar kleinzoon. Rantsoeneringen, verboden en de mattenklopper werden afgewisseld met beloningen en liefkozingen. Hij werd een keer, ik weet niet meer om welke puberstreek, drie dagen lang in zijn kamer opgesloten, op water en brood. Bevilacqua verzekerde me dat het geen cliché was: drie keer per dag een snee brood en een kan kraanwater. Ze had iets middeleeuws, die mevrouw Bevilacqua, iets van een starre, zure madam, iets van een opziener of een regent.

En toch, in weerwil van de openlijke wens van mevrouw Bevilacqua dat haar kleinzoon in de familietraditie zou treden, had hij nooit het gevoel dat zijn toekomst bij de worsten en de kazen lag. Na school, voordat hij de naar pekelvis geurende winkel in ging om zijn grootmoeder te helpen met olijven scheppen uit de eikenhouten fusten, of om met de machine plakken gekookte ham af te snijden, ging Bevilacqua in de etalage van de boekhandel kijken (dit is iets wat ik mij verbeeld), waar de gele deeltjes van de serie Robin Hood lagen, en dan droomde hij van verre landen en exotische ontmoetingen. Hij was een Sandokan, een Phileas Fogg, en zijn verre koninkrijken waren de Islas del Tigre bij Buenos Aires, zijn hindoeprinses was de dochter van de apotheker. Later, toen hij al volwassen was, begreep hij dat het niet de reizen of de avonturen waren waar hij zich toe aangetrokken voelde, maar louter dat wat schijnbaar buiten zijn bereik lag.

Wanneer zag ik hem voor het eerst? In Madrid, in februari of maart 1976, in het kantoor van Quita, onze koppelaarster, onze Nemesis.

Blanca, Blanquita, Blanquita Grenfeld. Larralde de Grenfeld. Altijd elegant, altijd magnifiek, altijd op de hoogte van de laatste nouvelle vague. Ken je haar niet? Ach, Terradillos! Vreemd zijn de wegen van de roem! In Argentinië, in de tijd vóór de dictatuur, zwaaide Blanquita Grenfeld de scepter over de culturele wereld. Jongste dochter van de landheren Larralde, die alles verloren toen ze probeerden jaks, of misschien waren het kamelen, op de pampa’s te houden, donker, haast een mulattin, op jonge leeftijd getrouwd met een Duitse industrieel wiens naam ik vergeten ben en die zo goed was om kort daarna te overlijden, blij met haar weduwschap dat haar in één klap bevrijdde van een vader die zijn handen niet thuis kon houden en een uilskuiken van een echtgenoot, gebruikte Blanca Larralde de Grenfeld de naam van haar incestueuze pa en het fortuin van de verscheiden industrieel om haar eigen republiek der kunsten en letteren te stichten. In Buenos Aires werd geen schilderij opgehangen, geen boek uitgegeven, geen film vertoond, geen stuk opgevoerd zonder dat Quita (zo noemde iedereen haar, van de stoffigste ambtenaar tot de meest vrijgevochten kunstenaar) acte de présence gaf. Quita had overal een vinger in de pap. Quita was ook een van de eersten die vertrokken. ‘We gaan cultuur bedrijven in het Moederland’, zei Quita toen de militairen lokalen begonnen te sluiten en theaters en galeries gelijkschakelden.

Al een paar weken nadat ze zich in Madrid geïnstalleerd had begon Quita haar Casa Martín Fierro op de vierde verdieping ergens in de wijk Prosperidad, tussen de flats en de arbeiderswoningen. Daar ontving ze, als een edele mater familias, de vluchtelingen, de vrijgekochten, de berooiden, de verminkten, de verlorenen en de geredden die de vele Latijns-Amerikaanse dictaturen niet geheel en al hadden kunnen verdwijnen (vergeef me het transitief gebruik van het werkwoord). Met haar exquise tailleur en haar parels, haar mantel van luipaardbont als een cape over haar schouders gedrapeerd, een aristocratisch donsje op haar bovenlip en de immer alerte ogen achter haar grote bril met schildpadmontuur, had Quita voor iedereen het juiste woord paraat, zonder het neerbuigende toontje dat de liefdadigheid pleegt te bezigen. Achter het bureau in de receptie stond een gloednieuwe boekenkast met een in kalfsleer gebonden exemplaar van de onsterfelijke José Hernández, een aantal boeken van schrijvers die onder het militair bewind verboden waren en een paar mates waarmee Andrea, de immer trouwe assistente, geleerd had de pas aangekomenen op hun gemak te stellen. Sindsdien kwam er geen vluchteling meer naar Spanje die niet eerst op het kantoor van Quita zijn geloofsbrieven aanbood.

Op een ochtend vroeg ging de telefoon, net toen ik een paar van die grote slaapschulden wilde inlossen die het voorrecht zijn van de jeugd. Het was Quita.

‘Kom. Nu meteen.’

Met dichte ogen vroeg ik waarnaartoe.

‘Naar Martín Fierro, natuurlijk.’

Ik zei dat ik niet wist wat ze bedoelde. Quita zuchtte ongeduldig. Er was een nieuwe groep Argentijnen aangekomen die onze hulp nodig hadden. Meervoud, ik weet niet waarom ze mij erbij betrok. En ik moet bekennen dat mijn borst zwol van trots. Quita vroeg mij om raad. Ergo, ik bestond.

Ze zei dat een van de vluchtelingen naar het scheen een schrijver was.

‘Een romanschrijver’, voegde Quita eraan toe. ‘Hij heet Bevilacqua. Heel aardige vent. Ken je hem?’

Ik zei van niet. Om de waarheid te zeggen was ik sinds mijn vertrek uit Buenos Aires niet meer zo op de hoogte van de Argentijnse literatuur en ik meende, arrogant als ik was in mijn jonge jaren, dat als Bevilacqua in de afgelopen twee of drie jaar iets gepubliceerd had, zijn boeken ongetwijfeld propaganda waren, of anders mierzoete romantiek.

‘We zijn in afwachting van een renaissance’, voegde ik er nog aan toe, maar Quita had al opgehangen.

Toen ik bij Martín Fierro binnenkwam zat Bevilacqua op een piepklein stoeltje, als een vorst op zijn troon. Toen hij me zag stond hij op.

Het was de meest droeve figuur die ik ooit gezien heb. Degenen die bij hem waren, een handvol die net waren aangekomen, keken me aan als honden in een kennel, maar die leken in vergelijking met hem alleen maar moe. De melancholie die bij de meeste inwoners van Buenos Aires hoort, was bij Bevilacqua een materiële aanwezigheid die zijn hele lijf doortrok. Hij leed, zoveel was wel duidelijk, maar op zo’n lijfelijke, intense manier dat zijn verdriet onmogelijk te bedwingen viel: het maakte hem grauw, het verweekte zijn gelaatstrekken, het drukte zijn schouders neer, hij werd er zo vaal van dat je nog maar moeilijk kon schatten hoe oud hij was. Als je hem aan probeerde te raken kromp hij in elkaar. Krap twee dagen daarvoor nog maar was hij door mij onbekende diplomatieke manoeuvres uit de gevangenis gered en met een klein koffertje op het vliegtuig gezet.

Ter rechtvaardiging van mijn aanwezigheid legde Quita hem uit dat ik schrijver was en een landgenoot. Stuntelig, om maar wat te zeggen, vroeg ik hem welke boeken hij geschreven had. Nu glimlachte Bevilacqua voor het eerst.

‘Nee, broeder’, antwoordde hij. ‘Boeken schrijf ik niet. Ik verdiende mijn brood met fotoromans.’

Misschien moet ik je uitleggen, Terradillos, wat fotoromans zijn, want ik geloof niet dat jullie dat soort boekjes kennen hier in Frankrijk. In de jaren dertig combineerde een of ander onbekend genie daarginds de charme van de film, het stripverhaal en de liefdesroman en creëerde een genre dat een kruising is tussen fotografie en dialoogverhaal. Er worden foto’s gemaakt van acteurs in de vereiste poses en settings, en vervolgens worden er tekstballonnetjes aan toegevoegd. Bevilacqua schreef die teksten.

Quita liet zich niet uit het veld slaan.

‘Dat is ook kunst’, zei ze na afloop, toen we alleen waren. ‘Je gaat me toch niet vertellen dat iemand pas hulp kan krijgen als hij echte literatuur schrijft? Mijn eisen zijn dezelfde als die van de Spaanse Koninklijke Academie: het is voldoende om te weten dat je España zonder h schrijft. Doe niet zo lullig, Manguel, die man verdient het dat we hem helpen.’

‘Weer een gunsteling erbij’, zei een dikzak die, na Bevilacqua geluk te hebben gewenst en hem mijn adres te hebben gegeven, met een omhelzing afscheid van me nam. ‘Zo gaat het overal.’

Twee dagen later stond Bevilacqua aan het eind van de middag voor mijn deur, stervend van de kou. Dat was de eerste van vele middagen.

Jij wilt natuurlijk de details weten van Bevilacqua’s vroege jeugd: de scabreuze bijzonderheden van zijn lagere school, zijn inwijding in de liefde, zijn eerste schreden op het politieke pad, de opsluiting en de marteling. En ik zeg je wederom: die dingen moet je mij niet vragen. Discretie en niet onverschilligheid was het vaandel waaronder we ons verstonden, hij en ik, tijdens die maanden. Ja, ik weet wel, hij praatte en ik beperkte me tot luisteren, en jij denkt dat ik uit die brij wel een of ander dramatisch tafereel, een belangrijke episode, zal hebben gepeurd. Dat weet ik zo net nog niet. Bevilacqua sprong van de hak op de tak, terwijl hij een geïmproviseerde asbak met gelige peuken vulde, en hij maalde niet om lijn of chronologie in zijn levensverhaal. Hij spon geen bildungsroman voor me, het was meer alsof hij een intrige voor een van zijn fotoromannetjes bedacht, voorspelbaar, melodramatisch en met slechte afloop.

Nemen we bijvoorbeeld het Buenos Aires dat hij zich in zijn nostalgie dacht te herinneren. Bevilacqua kon niet geloven dat ik die stad niet miste, terwijl ik vind dat ze in de herinnering stukken beter is dan in werkelijkheid. Bevilacqua daarentegen had niet alleen heimwee naar de hoofdstad waarin hij had gewoond, hij had ook heimwee naar de hele geografie van Argentinië. Wat ik bedoel is dat hij heimwee had naar de bossen, de bergen, de uitgestrekte vlakten, die hij één of twee keer, als het al zo vaak was, vanuit de trein had gezien. Ik zocht aan de andere kant steeds kleinere ruimtes: niet het weidse land, maar het marktplein, niet de stad, maar het dorp. Madrid is, net als Poitiers, dat weet je, een verzameling dorpen met metropolitische aspiraties. Bevilacqua had wat jullie Fransen mal du pays noemen, maar ik denk dat hij dat ook zou hebben gehad als hij terug had kunnen gaan. Hij had heimwee, niet naar een plaats, maar naar een moment in het verleden, naar een geografie van verloren uren in straten die niet meer bestonden, wachtend op drempels van huizen die al jaren geleden waren afgebroken, of in cafés die al sinds lang hun boiserie en hun marmer hadden verruild voor een aankleding van mica en formica. Ik begreep zijn nostalgie, verzeker ik je, maar die deelde ik niet.

Buenos Aires was voor mij een stad waar ik nauwelijks had gewoond en die in de jaren dat ik haar kende al in verval begon te raken. Maar Bevilacqua was verliefd geworden op het Buenos Aires uit de tijd dat ze nog een grande dame was, hooggehakt in een satijnen jurkje, een toefje rouge op haar koontjes, geparfumeerd en met juwelen behangen, elegant zonder overdaad en vernuftig zonder zich op de borst te kloppen. Maar in die laatste decennia – zo verklaarde Bevilacqua de recente geschiedenis van Argentinië – was ze in de greep geraakt van een afschuwelijke ziekte. Haar nieuwe boulevards en wolkenkrabbers hadden iets onechts, iets van prothesen. De tuinen verkommerden. ’s Avonds daalde een ondoordringbare mist over haar neer, waar de oranje gloed van de straatlantaarns nauwelijks doorheen scheen. En vergeleken met dat aan lager wal geraakte Buenos Aires was de stad van zijn kindertijd duizend keer mooier en schitterender.

Al heel vroeg, toen hij een zekere onderhuidse beroering en een zekere spanning in zijn kruis begon te voelen, wist hij dat wat hij voor Buenos Aires voelde een soort erotiek was. De aanraking van de ruwe gevels, de koude spijlen, de geur van jasmijn in september en de natte paden in maart (et in Arcadia ego!) wonden hem lichamelijk op. Hij begon te hijgen en te zweten als hij door de straat liep waar hij woonde of op de canvas stoelen in de bus zat.

Souvenir, souvenir, que me veux-tu? zoals de dichter zei. Ik herinner me iets wat jouw journalistieke en scabreuze nieuwsgierigheid wel zal bevredigen.

Bevilacqua werd op zijn twaalfde verjaardag voor het eerst verliefd. Een klasgenoot van hem, die gek genoeg Babar heette (daarom ben ik die naam ook nooit vergeten), had hem verteld dat er op een paar huizenblokken van het station Retiro een bioscoopje was dat zat ingebouwd in de muur tussen de verschillende banen van de Paseo Colón. De vrouw achter het loket wilde niet weten of die jongen met zijn gemaakt gebroken stem wel achttien was, zoals ze volgens het bordje bij de ingang had moeten controleren. Met bonzende oren liep Bevilacqua het donker in en zocht op de tast een zitplaats. Die bioscoop, kan ik je verzekeren, rook naar zweet en ammoniak.

Bevilacqua kon zich later de titel van de film niet meer herinneren (als hij die al ooit geweten had); volgens hem was het een Duitse of een Zweedse film en hij heeft hem nooit meer teruggezien. Het verhaal, dat hij me met een keur aan details vertelde, ging over een meisje van het platteland dat naar de stad trok om haar geluk te zoeken. Het argeloze wicht had een hartvormig gezicht en droeg een wit jurkje met ceintuur dat ze, in de spannendste scène van de film, uittrok en over een stoel gooide. Bevilacqua keek in vervoering toe terwijl haar gezicht het hele doek vulde en de jongen (want er was natuurlijk een jongen) haar kuste. Het was van een stuitende sentimentaliteit, maar Bevilacqua zei dat hij het gevoel had dat de lippen die haar kusten de zijne waren.

Discrete black-out. In de volgende scène komt de zon op boven de daken. Naakt, op zijn onderbroek na, springt de jongen uit bed en gaat een paar eieren bakken. Het meisje vraagt hem slaperig of het niet te vroeg is om eieren te eten. Bevilacqua, voor wie een ontbijt, op z’n Argentijns, alleen maar bestond uit koffie en toast, vergat nooit het antwoord: ‘Ik eet wat ik wil, wanneer ik wil.’ ‘Toen’, zei hij tegen me, ‘wist ik dat het die vrijheid was waarvan ik in de winkel van mijn grootmoeder droomde. Vrijheid was gebakken eieren ’s morgens vroeg.’

Ik weet niet of de arme man echt meende dat die enormiteit ergens op sloeg, of dat hij het alleen maar zei om zijn avontuur in de herinnering opnieuw te beleven, maar feit is wel dat Bevilacqua een groot deel van zijn puberteit gekke dingen wilde doen op gekke plaatsen. Terwijl hij intussen om te overleven tam de verschillende rollen speelde die de conventie van hem eiste – de gehoorzame kleinzoon, de hardwerkende student, de rusteloze tiener – zag Bevilacqua zichzelf als een jongere met meer wijsheid dan welke volwassen autoriteit ook, als vermeteler dan welke avonturier ook, en zo vol passie dat zijn verbeelding zich aan de dingen van de wereld hechtte als die herfstdraden die ze in Argentinië ‘duivelskwijl’ noemen.

Het hartvormige gezicht van die anonieme actrice beheerste zijn dromen. Ik denk dat hij dat gezicht nog jaren na die eerste confrontatie over de gezichten van alle andere vrouwen schoof. In zijn langdradige beschrijvingen veranderden die gelaatstrekken vaak al naar gelang de context, zodat haar haar soms zwart was en nat van het zweet, net als dat van Loredana, en soms vernauwden haar ogen zich en lichtten ze op als die van Graciela. Soms werd het hele gezicht doorschijnend, nevelig, als van een vrouw wier herinnering bijna was vervaagd. Bijna heel zijn jeugd was hij op zoek naar dat gezicht. Eén keer meende hij haar te zien in zo’n softpornotijdschrift als Rico Tipo en Tutti Frutti, die in stapels bij de herenkapper lagen. Daarna zocht hij haar in de krantenstalletjes op de Puente Saavedra, tussen de pilaren van het Panamericana. Hij vond haar nooit meer terug.

Je zult je afvragen hoe ik, ondanks mijn reserves, die gesprekken kan reproduceren. Ik moet je bekennen dat ik tijdens mijn verblijf in Madrid, toen ik nog niet dik was en mijn baard nog niet grijs, een roman wilde schrijven. Zoals iedereen met een zekere hang naar boeken leek ook mij het idee om een bandje toe te voegen aan de universele bibliotheek zo onweerstaanbaar als een zoete zonde. Ik had een personage voor ogen, een creatief personage, een kunstenaar, wiens leven, dacht ik, mislukt was als gevolg van een enkele leugen. De roman was gesitueerd in Buenos Aires, en omdat ik meer op mijn geheugen dan op mijn verbeelding vertrouw, zei ik tegen mezelf dat de ontboezemingen van Bevilacqua me weleens van pas zouden kunnen komen voor mijn fictieve personage. Maar al gauw besefte ik dat de herinneringen van Bevilacqua passie en koloriet ontbeerden, en haast onwillekeurig begon ik een beetje fantasie en humor aan zijn verhalen toe te voegen. Aan de precisie van Bevilacqua voegde ik een ironische glosse, een commentaar toe.

Nogmaals: Bevilacqua probeerde zo gedetailleerd mogelijk te zijn, wat, zoals je heel goed weet, een manier is om je emoties te dempen. Om zich niet bloot te geven ging hij zich te buiten aan oppervlakkigheden. Als hij even niet rookte, stond hij op en deed voor hoe de personages zich gedroegen, hij bewoog zijn saffraankleurige vingers om hun gebaren na te bootsen, hij liet me horen hoe hun stemmen klonken, hij gaf me lijsten met namen, data, plaatsen. Bevilacqua was zo bezeten van details en hij was zo bang zich te vergissen dat hij de indruk gaf een verleden te verzinnen om me te overtuigen dat het echt bestond.

Ik weet niet goed hoe ik het moet zeggen, vriend Terradillos. Niemand heeft een duidelijk beeld van de voorbije jaren, tenzij je foto’s of archieven hebt om ze te reproduceren. Het schijnt dat Balzac dat deed: hij verzon een gezicht voor zijn personages en deed het dan voor de spiegel na, om vervolgens te gaan zitten en het op te schrijven. Met Bevilacqua was het net zo: hij praatte zo beeldend over mensen, dat ik er (bijvoorbeeld) van overtuigd was dat ik het ziekenfondsbrilletje van Babar kende, zijn combatvest, zijn aanstekelijke lach. Als Bevilacqua aan het vertellen was, zei ik niks, om hem niet aan te moedigen. Maar als hij dan weg was, bleef ik zitten met de indruk dat ik getuige was geweest van een toneelopvoering van het verleden.

Bevilacqua bewonderde mensen voor wie de realiteit uit harde feiten bestaat, uit cijfers en documenten. Hij geloofde niet in bedenksels. Dat wantrouwen tegenover uiterlijke schijn verwierf Bevilacqua al vroeg, bijna als kind. Ik kan je precies zeggen wanneer: het was op een zondag in september, na de verplichte mis. Bevilacqua liep achter zijn grootmoeder aan en zag op de hoek naast een jacarandaboom een oude, sjofele man staan. In zijn preek over liefdadigheid had de priester verteld over de archetypische bedelaar aan wie Sint-Maarten van Tours op een middag in de winter de helft van zijn mantel schenkt. De borstelige snor en de gerafelde kleren van de oude man kwamen overeen met het beeld van de bedelaar in de preek. Voor Bevilacqua was die verschijning een bewijs voor de kracht van de realiteit, die de woorden van de priester gestalte gaf. Gehoor gevend aan die kracht haalde hij een paar geldstukken uit zijn zak en legde die in de uitgedroogde hand. De oude man keek naar de geldstukken, keek naar zijn weldoener en barstte in lachen uit. Bevilacqua mompelde een uitleg. Zonder op te houden met lachen verontschuldigde de oude man zich, bedankte hem voor het gebaar en gaf hem de geldstukken terug.

Dagen achtereen zocht Bevilacqua de oude man op de hoek. Op een middag, toen hij uit school kwam, zag hij hem, onbeweeglijk als die eerste keer, onder dezelfde boom staan. De man wenkte hem naderbij. Bevilacqua ging met enige schroom naar hem toe. Nu hij hem weer terugzag, wist hij niet goed wat hij moest zeggen. Het was de oude man die sprak.

‘Je vraagt je af waarom ik hier sta, alleen, verfomfaaid, als ik geen bedelaar ben, hè? Je denkt dat bedelaars er zo uitzien. Je ziet me en je denkt bij jezelf: dat is een bedelaar. Maar je moet niet op het uiterlijk afgaan, jongetje. Hou je van poppenkasten?’

Bevilacqua had maar één keer in zijn leven een poppenkast gezien, op een vervelend verjaarsfeestje. Verrast en nieuwsgierig antwoordde hij bevestigend.

‘Kom met me mee’, zei de zogenaamde bedelaar en nam de jongen bij de arm mee naar de wijk Barrancas. Voor een vervallen huis met lage ramen bleven ze staan.

Ik schets de situatie.

Bevilacqua was net puber geworden. De belangstelling die hij in staat was bij volwassenen op te roepen zal eerder zijn nieuwsgierigheid naar de menselijke libido hebben gewekt dan hem wantrouwig hebben gemaakt. Steelse blikken in een bus, iemand die op straat naar tekenen zoekt van een wederzijdse belangstelling, een knie die tegen hem aan wrijft in een donkere bioscoop, Bevilacqua zal dat hebben opgevat als een eerbetoon aan zijn persoon, een welkomstgebaar op de drempel van de volwassenheid. Ik zeg niet dat die oude man een pervert was of dat Bevilacqua die neigingen had die zo treffend in de Griekse literatuur beschreven worden. Maar iets wat hij tot dan toe niet gewaar was geworden nam zijn angst weg en dreef hem ertoe samen met de oude man de kamers van dat onbekende huis binnen te glippen.

‘Binnenglippen’ is misschien niet het goede woord, want het suggereert een voortgang zonder hindernissen. Maar de kamers van dat huis waren evenzovele obstakels. Allemaal stonden ze vol met allerlei voorwerpen: kasten, rekken vol verkleurde boeken, fauteuils, grote tafels, kleine tafels, standbeelden die van steen leken maar bij nader inzien van papier-maché waren, stapels kranten met een touw eromheen, wasmanden, onbestemde hoopjes en boven elk voorwerp, in alle hoeken en gaten, allerlei soorten poppen van allerlei afmetingen. Armen, benen, opgeschilderde gezichten, glazen ogen en gekleurde pruiken verschenen bedeesd achter een meubelstuk, of de poppen zaten obsceen wijdbeens op een kist, zodat het wel een orgie of een slagveld leek. Een tijdlang had Bevilacqua het gevoel dat hij zich in het hol van een monster vol kadavers en dwergen had gewaagd.

De oude man tilde een Romeinse soldaat uit een gehavende fauteuil en bood Bevilacqua de zitplaats aan. Zelf nam hij tegenover hem plaats, op een grote beschilderde box. Het schijnt dat de oude man (die, zeg ik voor alle duidelijkheid, Spengler heette) die middag een lange en meeslepende lofrede hield op de kunst van het poppenspel, op de wezentjes van hout en pluche die voor het publiek reëler waren dan de illusoire werkelijkheid van onze wereld. Op scholen en in parken, in fabrieken en gevangenissen zette Spengler zijn poppenkast op om wat hij noemde ‘ware leugens’ te vertellen. ‘Ik ben een sprookjeszendeling’, zei hij tegen Bevilacqua. En terwijl hij hem een klapje op zijn billen gaf (wat het jongetje als iets onschuldigs opgevat zal hebben, maar ik misschien niet), begon hij aan de touwtjes te trekken en liet de poppen over de meubels dansen, waarbij hij geheimzinnige geluiden maakte.

Zoals je je kunt voorstellen was Bevilacqua gebiologeerd door al die piepkleine armpjes, al die torso’s, al die neusjes en oogjes. Als we twaalf of dertien zijn moeten we niets hebben van het vreemde, maar tegelijkertijd trekt het ons onweerstaanbaar aan. Het trekt ons aan en het beangstigt ons. Bevilacqua wilde weg en hij wilde niet weg. Op dat moment kwam er een meisje, bijna een vrouw, in de kamer, die aan een van de overvolle tafels ging zitten om een paar poppen te herstellen. Later kwam Bevilacqua erachter dat ze Loredana heette.

Bevilacqua ging daarna zowel in de voor- als de namiddag bij don Spengler langs, en ook in latere jaren leerde hij die hebbelijkheid niet af om er altijd maar van uit te gaan dat anderen tijd voor hem hadden. Hij ging vóór school naar hem toe, of aan het eind van de middag, wanneer mevrouw Bevilacqua het druk had in La Bergamota. Ik stel me zo voor dat de oude man zich gevleid voelde: Bevilacqua, schijnt het, heeft altijd die verleidersblik gehad van iemand met geloken ogen, zware wenkbrauwen en zwarte pupillen. Maar het was niet Spengler die hij wilde zien, hoewel hij inmiddels wel genegenheid was gaan opvatten voor de oude snorremans. Hij kwam voor Loredana, die nauwelijks iets tegen hem zei en gebogen over haar naaiwerk zat, met haar diepe decolleté, haar benen over elkaar geslagen, waardoor een glanzende dij zo wit als het vruchtvlees van een appel bloot kwam. Spengler zat ofwel met een boek op schoot in een fauteuil te dutten, of hij liet de poppetjes frenetiek op een geïmproviseerd podium dansen, of hij keek afwezig door het raam, of hij schilderde met snelle penseelstreken een gezicht of een decor. Don Spengler leek zonder enig tussenstadium van een vrijwel cataleptische staat over te gaan op koortsachtige activiteit, en Bevilacqua sloot weddenschappen met zichzelf af in welke toestand hij de oude man ’s ochtends of ’s middags zou aantreffen.

Loredana was er niet altijd, maar voor Bevilacqua was louter de wetenschap dat zij daar een paar uur eerder geweest was, of dat ze later, wanneer hij al vertrokken was, zou komen, voldoende om hem te vervullen van een gevoel dat tegelijk beklemmend en gelukzalig was. Als hij haar wel zag, leek het hem of Loredana de soldaten en prinsessen met goddelijke behendigheid hanteerde. Uit de mond van Bevilacqua was dat geen hyperbool.

Welnu, als ik een levensverhaal voor Bevilacqua had moeten verzinnen, dan had ik het anders aangepakt. Wetend hoe hij was toen hij in Spanje aankwam, en vooral in het licht van zijn tragisch einde en de vreselijke omstandigheden die daartoe leidden, zou ik hem een hartstochtelijker kindertijd hebben toegedicht: ontmoetingen met straatbendes, affaires met oudere vrouwen, een misdrijf dat later, aan het eind van zijn adolescentie, als een revolutionaire daad zou worden opgevat. Want zoals hij zelf vertelde waren geweld, gloedvolle liefde, politiek (die hem in de gevangenis deed belanden) slechts spelingen, vergissingen van het lot. Bevilacqua was in de wieg gelegd voor toeschouwer of beschouwer, zoals die reiziger van Baudelaire voor wie niemand belangrijk was, zijn familie niet, zijn vrienden niet, alleen de wolken, les merveilleux nuages.

Ik denk, vriend Terradillos, dat uit die contemplatieve roeping zijn verteltalent geboren werd, zijn talent om met de onbeschaamdheid van een pornograaf details op te lepelen. Over Spengler, bijvoorbeeld, die uiteindelijk in zijn leven alleen maar de rol vervulde van doorgeefluik naar Loredana, zei hij dat hij zich zijn hele levensloop herinnerde.

De oude man was in Stuttgart geboren, niet ver van het huis van de filosoof Hegel, die naar het schijnt zijn grootvader een paar keer heeft gegroet. De familie had een horlogerie en was mettertijd doof geworden voor het aanhoudende tikken van de klokken. Pa Spengler was een opvliegende, vrome jood die voortdurend liep te foeteren op zijn onbillijke God. Hij had zich op de klokkenmakerij toegelegd uit eerbied voor de grote uurwerken der eeuwigheid, maar zonder dat ze op zijn goedkeuring konden rekenen. Het leek hem een gotspe dat God een continue, eeuwige tijd had geschapen en dat hij tegelijk de mens slechts een korte episode had toegemeten, die tot overmaat van ramp ook nog vol was van frustratie en ellende. Zijn vrouw, rondborstig en dom, glimlachte dag en nacht, terwijl hij rood aangelopen van woede over zijn raderwerk gebogen zat. ‘Een mens moet toch doorgaan met werken,’ mompelde hij, ‘ook al is zijn baas een idioot.’

Op twaalfjarige leeftijd werd Spengler bij een poppenmaker in de leer gedaan en hij zag zijn ouders nooit meer terug. De oorlog dreef hem naar de Atlantische kust. Daar deed zijn leermeester, die te uitgeput was om de oversteek naar de Nieuwe Wereld te wagen, hem zijn kist met poppen cadeau, plus een beetje spaargeld, waarna hij hem uitzwaaide op een boot vol Syriërs die niet goed wisten waar ze heen gingen. Zo was hij eeuwen geleden op een herfstmiddag in Buenos Aires aangekomen. Hij wilde dat Bevilacqua zijn levensverhaal kende opdat hij begreep dat alle mensenlevens uiteindelijk gelijk zijn. ‘Gedesoriënteerd, moeilijk, onbegrijpelijk’, zei hij almaar tegen de jongen terwijl hij hem op zijn been klopte. ‘Maar allemaal gelijk.’

Ik wijs elke psychologische verklaring principieel van de hand, maar als je het mij vraagt, dan denk ik dat Bevilacqua het gevoel had dat de aanwezigheid van Spengler op een of andere manier de schuld inloste die hij door de dood van zijn eigen ouders had opgelopen. Hij besloot zich aan het poppenspel te wijden. Hij zou de kunst van de oude man leren en hij zou bij Loredana zijn. Hij kreeg toestemming van mevrouw Bevilacqua (die haar begrip van tijd aan het verliezen was en de namen en de gezichten van de mensen vergat) om steeds meer tijd bij Spengler door te brengen. Eindelijk, op een gedenkwaardige dag, mocht hij van de oude man voor het publiek een van zijn poppen bedienen. Jaren later kon Bevilacqua nog steeds het wijsje neuriën dat klonk bij het opgaan van het doek.

Laten we het over Loredana hebben. Hoe vaak had hij haar gezien? Een stuk of vijf keer bij Spengler, misschien nog een keer of wat op straat en ook in de poppenkast. Op basis van die fragmenten werd een hele persoonlijkheid met alles erop en eraan geconstrueerd. De Engelsen zeggen to fall in love, maar Bevilacqua zou die uitdrukking nooit hebben gebruikt. Voor Bevilacqua was verliefd worden geen ongelukje, geen misstap: verliefd worden was een bekering, het verwerven van een nieuwe wezenstoestand. Daar val je niet in, die overvalt je als de regen en doorweekt je tot op het bot. Ik weet niet of Loredana het merkte, ik denk van wel, want vrouwen weten die dingen. Loredana moedigde hem nooit aan. Ze was keurig en beleefd tegen hem, hij mocht haar naar de bus brengen, ze nam weleens een mandje glimmend gewreven fruit van hem aan, of een blikje gelei van het merk La Gioconda dat hij uit de winkel van zijn grootmoeder gestolen had, maar ze vertrouwde hem nooit iets toe, maakte nooit een grapje met hem. Van haar leven buiten het poppenatelier van Spengler, aan de andere kant van het doek, kwam Bevilacqua nooit iets te weten, behalve dat Spengler haar had opgeleid en dat ze een Finse achternaam had.

Vlak voor Kerstmis 1956 vroeg een variététheater in Santiago de Chile don Spengler om zijn poppenspel te komen vertonen. Loredana zou natuurlijk met hem meegaan. Bevilacqua werd wanhopig. Ik denk niet dat hij iemand deelgenoot had gemaakt van zijn gevoelens. Aan mevrouw Bevilacqua kon hij die dingen niet kwijt en voorzover ik weet had hij op school maar een enkele echte vriend. De werkelijkheid kromp tot één gebeurtenis en de gevolgen daarvan: Loredana ging weg. Hij was alleen. Hij kon zonder haar niet leven. Hij besloot haar achterna te gaan.

Je kunt je mijn verbazing wel voorstellen toen hij me van die puberale escapade vertelde. Niemand, en ik zeker niet, zou gedacht hebben dat Bevilacqua impulsief kon zijn, een man van de daad. We praatten (hij praatte, ik keek zoals gewoonlijk op de klok) over overhaaste of ondoordachte acties, de dingen die de wereld associeert met het latinotemperament. Bevilacqua stak er de loftrompet over. Niet over koelbloedige beslissingen met voorbedachten rade, maar die welke ineens als een donderslag komen. Ik denk dat ik tegen hem had gezegd dat hij me een typische Noord-Italiaan leek, erg rationeel. Misschien vertelde hij me over zijn avontuur om me duidelijk te maken dat hij dat helemaal niet was.

De grootste moeilijkheid was de Chileense grens oversteken. Hij wist dat zijn identiteitskaart voldoende was, maar hij wist ook dat hij als minderjarige de toestemming van zijn grootmoeder nodig had en dat zij hem die nooit zou geven. De oplossing was de identiteitskaart van een ouder iemand zien te bemachtigen. Hij redeneerde dat op een pasfoto toch nooit iemand te herkennen valt en haalde Babar over om hem een paar dagen de identiteitskaart van zijn oudere broer te lenen, met het smoesje dat hij een revuetheater van laag allooi wilde bezoeken. Om aan geld te komen verkocht hij zijn Grundig-bandrecorder aan een buurmeisje. Hij kocht een treinkaartje, pakte wat spullen in een koffer en op een ochtend vroeg liet hij een briefje achter voor mevrouw Bevilacqua waarin hij schreef dat hij op eigen houtje en zonder hulp van wie dan ook de wereld in trok om fortuin te maken. Hij liet doorschemeren dat hij op avontuur ging naar Patagonië, een naam die voor mevrouw Bevilacqua wel een even barbaarse klank zal hebben gehad als het Amazone-oerwoud.

Ik weet niet wat jij vindt, Terradillos, maar treinreizen hebben voor mij iets sprookjesachtigs. De trein nemen aan het begin van een nieuw leven (of wat voor Bevilacqua’s gevoel een nieuw leven was) zal voor die jongen iets episch hebben gehad. Alles, de kleinste dingen maakten indruk op hem, alsof ze al tot de geschiedenis behoorden: de pruimkleurige bekleding van de zitplaatsen, de langharige conducteur, een groepje gitaar spelende meisjes. Alles leek belangrijk omdat elk moment (zei Bevilacqua bij zichzelf) nu deel uitmaakte van zijn toekomst.

Een lange dag waar geen eind aan leek te komen reed hij door het eentonige landschap. Voor Bevilacqua was dat als de noodzakelijke voorbereiding op een grote overwinning. Toen de bergen in zicht kwamen werden zijn verwachtingen bewaarheid. Vóór de avond kwam hij aan op een klein grensstationnetje, ingesloten tussen muren van natuursteen en vuile sneeuw. Terwijl hij wachtte op het wisselen van de locomotieven strekte Bevilacqua samen met de andere passagiers de benen op het half Argentijnse, half Chileense perron. Een spoorwegemployé met indiaanse trekken wierp een onverschillige blik op het valse document. Jaren later zou Bevilacqua zeggen, alsof hij het zich pas op dat moment realiseerde: ‘Ooit heb ik op de Andes gelopen.’ De rest van de reis legde hij in het donker af.

[1] Het citaat van Montaigne is vertaald door Hans van Pinxteren