Erlend Loe

Naïef. Super.

Uit het Noors vertaald door Paula Stevens

Uitgeverij De Geus

breda 2012

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van norla (Oslo)

Oorspronkelijke titel Naiv. Super., verschenen bij Cappelens

Oorspronkelijke tekst © J.W. Cappelens Forlag a/s, 1996

Eerste Nederlandstalige uitgave © Paula Stevens en De Geus bv, Breda 2001

Omslagontwerp Mijke Wondergem

Omslagillustratie Royalty-Free/Corbis

isbn 978 90 445 2714 8

nur 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2006.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

DE MUUR

Ik heb twee vrienden. Een goeie en een slechte. En dan heb ik nog een broer.

Hij is misschien niet zo sympathiek als ik, maar hij is oké.

Ik leen het appartement van mijn broer zo lang hij op reis is. Het is een mooi appartement. Mijn broer heeft aardig wat geld. God mag weten wat hij doet voor de kost. Dat heb ik niet zo bijgehouden. Hij koopt of verkoopt iets. En nu is hij op reis. Hij heeft verteld waar hij naartoe ging. Ik heb het opgeschreven. Het zou Afrika kunnen zijn.

Hij heeft me een faxnummer gegeven en gezegd dat ik hem post en boodschappen door moet faxen. Dat is mijn bescheiden taak. Een simpele en overkomelijke taak.

Als tegenprestatie mag ik hier wonen.

Dat stel ik op prijs.

Dat is precies wat ik nodig heb.

Tijd om het een beetje kalm aan te doen.

Mijn leven is de laatste tijd wat vreemd geweest. Op een gegeven moment verloor ik overal de belangstelling voor.

Ik werd 25. Een paar weken geleden.

Mijn broer en ik aten bij onze ouders. Lekker eten. En gebak. We praatten over van alles en nog wat. Plotseling begon ik tot mijn eigen verbazing mijn ouders te verwijten dat ze mij nooit gepusht hadden om topsport te bedrijven.

Het was volslagen onredelijk.

Ik zei belachelijke dingen. Dat ik nu prof had kunnen zijn. Een vormcurve had kunnen hebben. En geld. Voortdurend op reis had kunnen zijn.

Ik zei zelfs dat het hun schuld was dat ik het nooit tot iets gebracht had en dat mijn leven zo leeg en saai was.

Achteraf zei ik sorry.

Maar dat was nog maar het begin.

Diezelfde avond speelden mijn broer en ik croquet. Dat doen we niet vaak. De oude croquetset was weggerot onder de schuur. We reden een heleboel benzinestations af om een nieuwe te vinden. Mijn broer betaalde met een van zijn creditcards. Daarna pasten we de afstanden af en zetten de poortjes en de paaltjes in de tuin van onze ouders. Ik koos rood en mijn broer koos geel. Ik weet niet of dat ook de kleuren waren die we als kind altijd kozen. Dat herinner ik me niet meer.

We begonnen te spelen en het ging een hele tijd goed. Ik kwam snel door de eerste poortjes. Mocht nog een keer slaan en ging verder. Ik had alles onder controle. Ik lag ver voor op voor mijn broer en had alle poortjes al gehad. Ik legde mijn rode bal achter een boom en wachtte hem gewoon op, terwijl ik lachte en grapjes maakte. Ik werd overmoedig.

Toen mijn broer naar het bosje begon te kijken, was het al een paar minuten niet leuk meer.

Ik kon zien wat hij dacht.

Dat is toch niet nodig, zei ik.

Maar ik wist dat hij geen genade zou kennen. Hij zette zijn rechtervoet op zijn eigen bal en koos de richting waarin zijn slag de meeste schade zou aanrichten. Hij richtte zorgvuldig op de rand van de tuin. Het einde van de tuin. Daar waar het gras overging in mos. Hij probeerde de slag voorzichtig uit. Om er zeker van te zijn dat hij het maximum aan kracht uit zijn slag haalde en om te voorkomen dat hij zijn eigen voet raakte, het meest vernederende van alles. Toen ketste hij mijn bal onder de grote struik. Hij ketste mijn rode bal echt allejezus ver het bosje in. Tot in het midden van de struik.

Daar waar de zon nooit schijnt.

Eigenlijk was het een fantastische slag. Dat verwijt ik hem niet. Ik had zelf ongetwijfeld hetzelfde gedaan.

Maar mijn reactie. Die verraste me.

Ik had de hele tijd een simpel en vrij laf plan gehad. Ik zou in het doelgebied liggen en doen alsof er niets aan de hand was, en dan zijn bal zo ver weg ketsen dat hij het niet voor mogelijk zou houden. En als ik miste, was er nog niks loos, omdat hij het rondje nog niet had vol gemaakt. Maar als ik hem raakte, zou ik hem met een snelheid van vele kilometers per uur tegen het paaltje slaan en het geheel bekronen door nee te zeggen als hij een revanche voorstelde.

Dat kon ik nu allemaal wel vergeten.

Ik had een keer te veel gemist. Mijn broer had een voorsprong genomen en nu lag mijn rode bal onder de grote struik.

Ik gaf het niet op. Ik zou terugkomen. Ik zou zijn bal onder de auto slaan. Dat was het enige wat me op de been hield. Dat hij zou bloeden. Dat zijn bal op de een of andere manier vast zou komen te zitten onder de auto. Dat ik hem op handen en voeten zou zien kruipen, of plat op zijn buik, zodat hij vies werd en zou gaan vloeken.

Maar eerst moest ik mijn bal uit de struik slaan. Ik tilde de bladeren op en boog ze opzij. Toen scheen ik met een zaklamp heen en weer in het centrum van die grote struik. Helemaal middenin kon ik de bal zien liggen. Je kon onmogelijk zien of hij rood was, maar het was ongetwijfeld mijn bal. Mijn broer stond uiteraard te lachen.

Ik stak de zaklamp in mijn mond en kroop de struik in. Het was er donker en waarschijnlijk maar een paar graden boven nul. Ik haat die struik al zo lang ik me kan herinneren. Nu moest ik zo onderhand eens slaan. Ik mikte. Dit zou prima gaan. Ik was er van overtuigd dat het slechts een kwestie van seconden zou zijn voor ik weer heer en meester was.

Ik zou mijn broer wel krijgen, de lul.

Maar ik had drie slagen nodig om uit de struik te komen. En terwijl ik bladeren en tuinaarde van me af stond te kloppen, nog steeds met de zaklamp in mijn mond, sloeg mijn broer me nogmaals de struiken in.

Dit is een van de redenen dat ik geloof dat hij misschien wel minder sympathiek is dan ik. Ik zou hem niet twee keer de bosjes in geslagen hebben. Eén keer, ja. Maar vast geen twee.

Ik deed de zaklamp aan en sloeg mijn bal weer de bosjes uit.

Toen mijn broer me voor de derde keer weg wilde ketsen, miste hij en sloeg ik hem weg. Maar toen ik hem onder de auto wilde slaan, raakte ik zijn bal niet goed en de slag mislukte. Ik moet iets te gretig geweest zijn.

Daarna maakte hij korte metten. Hij ketste me tegen de paal en het spel was voorbij.

We bleven een poosje staan bekvechten. Ik beschuldigde hem van vals spel en we lazen de spelregels na en ruzieden verder. Ik zei een paar dingen die op het randje waren.

Ten slotte vroeg mijn broer of er iets aan de hand was. Wat is er met je aan de hand, vroeg hij.

Ik wilde net zeggen dat er niets was, maar toen voelde ik alles naar boven komen. Het was een overweldigend en akelig gevoel. Ik had nog nooit zoiets meegemaakt en was niet in staat iets te zeggen. Ik ging in het gras zitten en schudde mijn hoofd.

Mijn broer kwam naast me zitten. Hij legde een hand op mijn schouder. Zo hadden we nog nooit gezeten. Ik begon te huilen. Het was jaren geleden dat ik had gehuild.

Dat moet mijn broer hebben verrast. Hij zei dat het hem speet dat hij zo gemeen had gespeeld.

Alles leek me zo zinloos. Plotseling.

Mijn eigen leven, het leven van anderen, van de dieren en de planten, de hele wereld. Het hing als los zand aan elkaar.

Dat zei ik tegen mijn broer. Hij was niet in staat het te begrijpen. Hij stond op en zei kop op, shit happens, komt wel goed. Hij probeerde me overeind te trekken, stompte me broederlijk in mijn maag en riep wat aansporingen. Mijn broer heeft aan bandy gedaan. Dus hij weet alles van aansporingen.

Ik vroeg hem te dimmen. Ik zei dat het menens was. Mijn broer ging zitten en dimde.

We praatten. Ik bazelde maar wat. We begrepen geen van beiden veel van wat ik zei. Maar mijn broer nam me serieus. Dat moet ik hem nageven. Ik kon zien dat hij zich zorgen begon te maken. Zo had hij me nog nooit gezien.

Hij zei dat er ongetwijfeld iedere dag duizenden mensen met hun kop tegen de muur lopen. De meesten hebben het misschien een poosje wat moeilijk, maar dan gaat het wel weer. Mijn broer is een optimist. Hij wilde helpen.

Ik dacht dat dit het absolute dieptepunt moest zijn. Ik was bang dat ik der dagen zat was en nooit meer ergens enthousiast over zou kunnen zijn.

Toen zei mijn broer dat hij op reis moest. Hij zou over een paar dagen vertrekken en twee maanden wegblijven. Als ik wilde, mocht ik zijn appartement lenen. Ik zei graag en we bleven een poosje zitten zwijgen, totdat mijn broer op zijn horloge keek en ontdekte dat het sportjournaal begonnen was. Hij vroeg of ik er iets op tegen had om naar binnen te gaan. Bovendien was het mijn verjaardag en er was nog taart over.

Toen ik de volgende ochtend wakker werd, voelde ik dat het zo niet verder kon. Ik bleef liggen nadenken.

Het ging niet om croquet. Dat wist ik zeker.

Croquet is iets kleins en dit was iets groots.

Het begon me al vrij snel te dagen dat dit rechtstreeks verband hield met het feit dat ik 25 geworden was en dat ik daar moeite mee had.

Ouder worden had me altijd al wat onrustig gemaakt.

Ik geef over het algemeen geen moer om ruimte, maar ik heb moeite met tijd.

Tijdens het aankleden werd me duidelijk dat er geen sprake van kon zijn dat ik deze dag doorbracht zoals ik al mijn dagen doorbracht.

De dagen moesten anders.

De nachten ook.

Ik stond een poosje voor het raam naar buiten te kijken.

Toen nam ik een besluit.

Ik fietste naar de universiteit en zei dat ik me niet in staat achtte mijn studie af te maken. De secretaresse van het instituut vroeg of er iets aan de hand was en of zij ergens mee kon helpen. Ik vond haar betrokkenheid roerend, maar had geen zin om te praten. Ik bedankte kortaf voor haar zorgzaamheid, en antwoordde ja op de eerste vraag en nee op de tweede.

Daarna fietste ik terug naar de stad en wikkelde de rest van mijn oude bestaan af. Ik bracht een bezoekje aan de krant waar ik van tijd tot tijd iets voor doe en zei dat ik een poosje niet meer aan schrijven zou toekomen, misschien wel nooit meer. Ik zei mijn kamer, de telefoon en de krant op. En ik verkocht mijn boeken en mijn tv.

De rest van mijn bezittingen paste in een rugzak en twee kartonnen dozen. De dozen zette ik bij mijn ouders op zolder en de rugzak nam ik op mijn rug. Toen fietste ik naar het huis van mijn broer.

Daar bleef ik zitten zweten.

Ik had een echte daad gesteld.

Dit was geen flauwekul.

Dit was geen soap.

DE BAL

Er zijn een paar weken verstreken.

Ik zit in mijn broers appartement.

Eén keer per dag ga ik naar beneden om wat eten te kopen. En als er post komt, maak ik die open en fax die naar mijn broer. Het is een ongelooflijk lang faxnummer. Ik raak er steeds meer van overtuigd dat hij in Afrika zit. Ik heb naar het papiertje gezocht waarop ik zijn adres geschreven had, maar ik kan het niet vinden.

Verder doe ik bijna niets.

Ik blader in de krant of lig op de bank voor me uit te staren.

Ik heb geen plannen.

Het gevoel dat de meeste dingen zinloos zijn, is er nog steeds. Het is geen inspirerend gevoel.

Ik heb het tempo helemaal omlaag geschroefd. Tot nul.

Ik denk dat ik van voren af aan moet beginnen. Hoe begin je van voren af aan?

Gisteren heb ik een lijstje gemaakt van wat ik heb en wat ik niet heb.

Dit heb ik:

– een mooie fiets

– een goede vriend

– een slechte vriend

– een broer (in Afrika?)

– ouders

– grootouders

– een hoge studieschuld

– een kandidaatstitel

– een fototoestel

– een handvol (geleend) geld

– een paar bijna nieuwe sportschoenen

Dit heb ik niet:

– plannen

– enthousiasme

– een vriendin

– het gevoel dat alles deel uitmaakt van een groter geheel en dat alles uiteindelijk goed zal komen.

– een innemende persoonlijkheid

– een horloge

Elke keer dat ik vandaag naar de lijst keek, viel me op dat ik meer wél heb dan niet heb. Ik heb 11 dingen. Ik heb 6 dingen niet. Dat zou een reden tot optimisme kunnen zijn.

Maar na de lijst zorgvuldig bestudeerd te hebben, is me duidelijk geworden dat dit eigenlijk een nogal onevenwichtige en foute som is. Hij gaat niet op.

Ik zou best zonder sommige van de dingen kunnen die ik wél heb, en een aantal van de dingen die ik niet heb, lijken mij essentieel voor het leven dat ik zou willen leiden.

Ik zou bijvoorbeeld zó mijn slechte vriend willen ruilen voor wat enthousiasme. Of voor een vriendin.

Meteen.

Maar ik weet net zo goed als iedereen dat het zo niet werkt.

Ik maakte er een spelletje van en telde de getallen van de lijsten bij elkaar op.

11 + 6.

Dat is 17. Een vrij groot getal als het om wezenlijke dingen in een mensenleven gaat. Een paar seconden lang was ik een beetje trots. Maar het is volkomen zinloos. Het is waanzin om dingen die je hebt en dingen die je niet hebt bij elkaar op te tellen. En bovendien zijn sommige van die dingen minder belangrijk. Het horloge bijvoorbeeld. Ik wil graag een horloge, maar ik zal niet beweren dat het van wezenlijk belang is. Ik zou er alleen graag een willen hebben. Om beter de tijd in de gaten te kunnen houden. Ik heb zoals gezegd wat problemen met de tijd, en ik geloof dat het beter is je problemen tegemoet te treden dan ze te ontlopen. Maar dat een horloge essentieel is? Nauwelijks.

Hetzelfde geldt voor de sportschoenen. Die zijn ook niet essentieel, maar ik heb ze wel. Misschien kan ik zeggen dat je het horloge en de sportschoenen tegen elkaar kunt wegstrepen. Dan wordt het 10 + 5. Dat is 15. Ook een vrij groot getal in deze context. Maar helaas onbruikbaar, en even zinloos als 17.

Ik moet proberen aan iets anders te denken.

Ik lig op de bank te doezelen wanneer ik hoor dat er een fax binnenkomt. Ik wacht tot hij helemaal doorgekomen is en het apparaat het papier afsnijdt. Dat duurt misschien een minuut. Nu valt het papier op de grond en ik sta op om het te halen.

De fax komt van Kim.

Kim is mijn goeie vriend. Ik ken hem al een paar jaar. Het is een prima vent en hij studeert meteorologie. Hij loopt stage of zoiets op een eiland ergens in het noorden. Voor zover ik heb begrepen is hij alleen op dat eiland. Hij leest wat metertjes af en berekent iets. En dan belt hij een paar keer per etmaal naar het meteorologisch instituut van de universiteit.

Ik geloof dat hij daar een beetje eenzaam is.

Hij stuurt me constant faxen. Ik heb moeite om zijn tempo bij te benen. Ik heb gezegd dat ik niet bij machte ben hem net zo vaak te faxen als hij mij faxt. Hij zegt dat dat in orde is, maar ik weet dat hij dat best vervelend vindt. Zonder dat we het uitgesproken hebben, zijn we het eens geworden over een regeling die erop neer komt dat hij zoveel faxt als hij wil, terwijl ik alleen antwoord als ik mij daartoe in staat voel.

Dat is een regeling waarmee ik kan leven.

Ik kan aan de fax zien dat Kim naar de Zweedse televisie heeft gekeken. Hij schrijft in het Zweeds:

1. zeg je baan op

2. ga op reis

3. maak nieuwe vrienden

Ik heb Kim verteld hoe het op het ogenblik met me gaat. Hij probeert me te helpen. Dat is sympathiek van hem.

Onder mijn broers bureau staat een doos waarop ik Kim heb geschreven. Daarin leg ik alle faxen die hij stuurt. De doos is al bijna vol. Sinds Kim in de gaten kreeg dat ik ergens zit waar een fax is, heeft het apparaat bijna niet stilgestaan.

Ik ga weer op de bank liggen. Er moet iets gebeuren. Het hoeft niet iets groots te zijn. Maar iets.

Ik besluit naar buiten te gaan om iets te kopen waardoor ik aan leuke dingen ga denken, en waardoor ik, als het kan, ga glimlachen.

Ik loop een paar winkels af, maar zie niets waar ik zin in krijg.

Ik probeer enkele criteria te definiëren voor wat ik zoek.

Om de een of andere reden heb ik iets met lijstjes. Lijstjes zijn fijn. Ik zal er de komende tijd veel van maken. Ik maak er nu ook een.

Na enig nadenken wordt duidelijk dat ik zoek naar een voorwerp dat:

– zo groot is dat ik het makkelijk kan dragen

– niet duurder is dan honderd kronen

– heel vaak gebruikt kan worden

– zowel binnen als buiten gebruikt kan worden

– alleen of samen met anderen gebruikt kan worden

– me in beweging brengt

– me de tijd doet vergeten

Ik ga op een bankje zitten en bekijk de lijst nauwkeurig. Langdurig. Het is een eerlijke lijst. Ik ben er tevreden over. Misschien bestaat zo’n voorwerp en misschien ook niet. Dat is niet zo belangrijk. Maar het lijstje is belangrijk. Dat is een openbaring voor me. Dit is waardevol.

Ik denk erover na welke voorwerpen mijn wensen vervullen.

Dat kunnen er meerdere zijn. Maar ik wil maar één ding hebben.

Plotseling besef ik dat ik een bal zoek.

Gewoon een bal. Ik voel een steek van enthousiasme.

Het is lang geleden dat ik aan ballen heb gedacht. Ik ben blij dat ik erop gekomen ben. Dit is het soort dingen waaraan ik moet denken. Dit is de juiste weg. Nu moet ik alleen nog een bal vinden. Hoe kies je een bal uit?

De wereld is vol ballen. Mensen gebruiken ze voortdurend. Voor sport en spel en ongetwijfeld ook voor andere dingen. Het is zaak de juiste bal te kiezen.

Ik loop een sportzaak binnen.

Ze hebben er een overweldigend assortiment ballen. Mooie en dure ballen. Van leer en andere degelijke materialen. Ik voel eraan, maar vind ze te veeleisend. Ik zal faalangst krijgen als ik zo’n bal koop. De tijd is nog niet rijp voor een kwaliteitsbal. Op dit moment moet het wedstrijdelement geheel uit mijn leven gebannen worden. Recreatie is het devies.

Ik heb een hele simpele bal nodig. Voor mijn part van plastic.

Ik ga naar een speelgoedwinkel. Hier is het assortiment overzichtelijker. Ze hebben gelukkig maar een handvol ballen. In een paar verschillende maten en kleuren. Ik weeg er een paar in mijn hand en stuiter ermee op de grond. Uiteindelijk houd ik het simpel en kies een rode plastic bal van gemiddelde grootte. Hij kost iets meer dan vijftig kronen.

Ik krijg hem mee in een draagtasje. Dan fiets ik naar huis.

Ik fax Kim: Beter humeur dan in tijden. Heb een rode bal gekocht.

Ik ga op de bank liggen en laat de bal op mijn borstkas rusten.

Ik lig te wachten tot het avond wordt.

Wanneer het donker wordt, zal ik naar de binnenplaats gaan om de bal tegen een muur te gooien. Ik heb er nu al zin in.

DE BOOM

Ik heb nu een paar avonden achter elkaar op de binnenplaats met de bal gegooid.

Meestal ga ik na het journaal naar beneden en loop naar een hoek waar geen ramen zijn. Het is een plek die bijna niet gebruikt wordt, slechts verlicht door een kaal lichtpeertje.

Met een bal gooien heeft iets geweldigs. Ik weet niet precies wat het is. Er zouden meer mensen moeten gooien. We zouden allemaal moeten gooien. Dan zouden de dingen er heel anders uitzien. We zouden vrolijker zijn.

Ik gooi de bal tegen de muur en laat hem één keer op de grond stuiteren voordat ik hem weer pak. Het is een goeie bal. Hij komt altijd terug. En hij ligt lekker in de hand. Ik was vergeten hoe fijn het is om een bal te voelen. Vast te houden. Hij is zo rond. Hij laat me de tijd vergeten.

Ik gooi weer.

De rode plastic bal raakt de muur en maakt een zacht geluid. Dan stuitert hij op de grond en maakt een ander geluid. Ik vang hem, houd hem even vast en gooi weer. Ik doe het automatisch. Zonder er bij na te denken wat ik doe. Ik kan aan andere dingen denken.

Vanavond denk ik aan mijn opa van moederskant. Een paar weken geleden vertelde hij me een verhaal. Een verhaal over een goede wereld.

Mijn grootouders wonen in een geel, houten huis dat ze lang geleden hebben gebouwd. Ze hebben een grote tuin, waar ze altijd veel tijd aan besteden. Bloemen, bomen en struiken betekenen heel veel voor hen. Ze kennen alle namen en weten wanneer dingen geplant moeten worden en wanneer begoten en geplukt. Ze praten vaak over planten en geven bloemen weg aan familie en vrienden. Zo is het al zo lang ik me kan herinneren.

Toen ze het huis bouwden, plantte mijn opa een appelboom. Aan de rand van de tuin. Ik heb die boom nooit gezien. Hij was weg toen ik geboren werd.

Maar ik heb erover gehoord.

Toen de boom een flink aantal jaren oud was, begonnen er appels aan te komen. Veel appels. Oma maakte er appelsap en jam van.

Het was een goeie appelboom.

Maar toen gebeurde er iets.

Het was een goeie zomer geweest en de appels waren groot en mooi. Ze konden bijna geplukt worden.

Maar op een ochtend was de boom vernield. Er lag een stel dikke takken op de grond. Mijn opa zei dat het er slecht uitzag. Er zouden geen appels meer aan komen. De boom zou doodgaan.

Mijn opa ging naar binnen en bracht het droeve bericht over aan mijn oma. Toen trok hij zijn werkkleren uit, deed iets netters aan en liep de weg af, langs het kerkhof, naar de ambachtsschool.

Daar praatte hij met de directeur.

Er werd werk van gemaakt, en na een poosje meldden drie jonge jongens zich.

Ze waren aan de boemel geweest en een en ander was een beetje uit de hand gelopen.

Ze hadden een vreselijk slecht geweten.

Het was een kwajongensstreek. Geen halszaak, maar toch wel ernstig. En zowel mijn opa als de directeur vonden dat recht moest geschieden.

Een nieuwe appelboom kostte destijds 150 kronen. Er werd afgesproken dat de jongens de boom zouden vergoeden.

Ze moesten elk 50 kronen betalen.

Mijn opa vertelde dat dat destijds veel geld was.

De jongens zouden de rest van die herfst en in het voorjaar wekelijks een bedrag afdragen tot alles was terugbetaald en ze quitte stonden.

Mijn opa had zelf op die school gezeten en hij wist heel goed dat de jongens weinig te makken hadden. Ze woonden op school, sommigen van hen ver van huis, en hun ouders hadden al diep in de buidel getast om hen naar school te sturen. Ze moesten de appelboom van hun eigen zakgeld betalen. Dat betekende waarschijnlijk dat er fors moest worden beknibbeld op alle geldverslindende jongensactiviteiten. Ze konden nauwelijks iets kopen, niet naar de bioscoop gaan, geen meisjes op sinas trakteren, niets bijna.

Elke zaterdag stonden de jongens met hangende pootjes bij mijn grootouders op de stoep om te betalen. Ze zeiden bar weinig. Staken alleen hun handen uit en lieten de munten in de grote knuist van mijn opa vallen. Hij knikte ernstig en bevestigde zo dat alles naar behoren verliep. En zo ging het door. Het werd winter en lente.

In mei stond de tuin weer in bloei en de ambachtsschool zou al snel vakantie hebben. De jongens zouden de hele zomer naar huis gaan. Toen ze voor de laatste keer kwamen, hadden ze zich in hun nette kleren gestoken. Het was een beetje een plechtig moment voor hen. Ze belden aan en mijn oma vroeg hen binnen te komen. Ze had koffie gezet en wafels gebakken.

Dat werd de jongens voorgezet, en ze betaalden de laatste termijn en schudden mijn grootouders de hand.

De zaak was de wereld uit.

De jongens waren opgelucht. Ze straalden en voor het eerst praatten ze wat met mijn grootouders. Ze vertelden over de school en over wat ze in de zomer gingen doen. Ze vertelden waar ze vandaan kwamen. Hun gezichten stonden blij. De schuld was afbetaald. Ze waren gelouterd en konden eindelijk met opgeheven hoofd lopen.

Na een poosje maakten de jongens aanstalten om te vertrekken. Ze namen afscheid en liepen naar de deur.

Toen stond mijn opa op.

Wacht even, zei hij, nog één ding.

De jongens bleven staan. Mijn opa liep door de kamer naar de grote keukenkast en deed die open. Hij stak zijn hand er diep in en haalde er drie enveloppen uit. Hij liep naar de jongens en gaf hen elk een envelop.

De jongens begrepen het niet helemaal. Ze keken elkaar aan. Toen maakten ze de enveloppen open, en de tranen stroomden over hun wangen.

Mijn opa had hen het geld teruggegeven.

Ik gooi nog steeds met de bal. Ik heb het ritme zo lekker te pakken. Ik zie geen reden om te stoppen, ook al zeggen ze dat je moet stoppen als het nog leuk is. Dit spelletje kan onmogelijk gaan vervelen. Hoe lang ik ook blijf doorgaan, het kan nooit gaan vervelen.

Mijn opa vertelde dat hij van het begin af aan van plan was geweest het geld terug te geven. Het ging niet om het geld, zei hij.

Ik denk aan de jongens. Ze zijn nu volwassen. Ongetwijfeld boven de vijftig.

Ze moeten het gevoel hebben gehad dat de wereld goed was. Dat alle dingen een eenheid vormden. Dat dingen zin hadden.

Ik vraag me af wat ze nu doen. Waarschijnlijk hebben ze zelf gezinnen en tuinen met appelbomen.

Mijn opa is een kanjer.

Ik vraag me af of ik een kanjer ben.

Ik vraag me af of er in mijn generatie überhaupt kanjers bestaan.

DE TIJD

Vanochtend vond ik een boek in mijn broers boekenkast. Het is in het Engels en gaat over de tijd en het universum en zo.

Ik bladerde erin, maar begon te zweten en moest het wegleggen. Het werd me teveel.

Er zijn grenzen aan wat ik momenteel aankan. Ik liep een poosje door het appartement en voelde me onrustig.

Om mijn gedachten in andere banen te leiden, begon ik te bladeren in een oud fotoalbum dat mijn broer had staan. Er staan een aantal foto’s van mij in. Ik ben klein. En vaak uitgedost in de merkwaardigste kleren. Van fluweel. Altijd dat fluweel.

Ik moet als kind een ongehoord zelfvertrouwen hebben gehad.

Op één foto sta ik met mijn nieuwe vouwfiets. Die is groen en heeft vijf rode lieveheersbeestjes op de stang. Ik heb een geel met bruine tuinbroek aan. Ik ga fietsen. Dat was mijn enige plan.

Wanneer ik ’s ochtends wakker werd, dacht ik: mijn fiets. Eén enkele gedachte.

Tegenwoordig word ik wakker met heel veel gedachten. Zeker meer dan vijf. Dat is een heel gedoe.

Ik weet niet waar het allemaal eigenlijk om gaat. Waar gaat het eigenlijk om?

Ik heb Kim gefaxt en gevraagd of zijn ouders hem ook fluweel aantrokken toen hij klein was. Ik vroeg hem ook of hij wist waar het allemaal om ging.

Hij faxte terug en antwoordde ja op de vraag over het fluweel, maar nee op dat andere.

Kim faxt altijd meteen terug. Het is net alsof hij erop zit te wachten dat ik zal faxen.

Dat baart me wat zorgen.

Terwijl ik naar het papier van Kim zat te kijken waar ja en nee op stond, kwam de onrust terug. Ik ontdekte dat ik me had verplaatst en dat ik steeds meer tijd in de buurt van de boekenkast doorbracht. Het boek stond daar en ik stond er een stukje van vandaan. Ik loerde ernaar terwijl ik steeds dichterbij kwam.

Ten slotte zat ik ermee op schoot en bedacht dat ik nu net zo goed de kern van mijn probleem kon opzoeken.

Ik weet het niet helemaal zeker, maar ik geloof dat dat een volwassen besluit was.

Het boek is geschreven door een professor die Paul heet.

Ik denk dat iemand met zo’n sympathieke naam er onmogelijk op uit kan zijn om mij bang te maken.

Nu ben ik al uren aan het lezen en ik merk dat het mijn hele toestand beïnvloedt.

Hoewel ze zeggen dat Paul erom bekend staat dat hij simpel kan schrijven over gecompliceerde zaken, vind ik het moeilijk.

Paul houdt zich met moeilijke dingen bezig.

Mijn mogelijkheden om het te begrijpen liggen ver onder het gemiddelde.

Ik heb wis- en natuurkunde na de derde klas van het gymnasium laten vallen. In die tijd dacht ik dat er een heleboel andere dingen waren, waar ik mijn bestaan liever op wilde bouwen. Tegenwoordig ben ik daar niet meer zo zeker van. Misschien was het een vergissing.

Ik begrijp dus niet alles. Misschien begrijp ik zelfs nog minder dan ik denk, maar wat ik snap fascineert me en maakt me bang.

Ik had er geen idee van dat mijn broer zulke boeken las. Er is blijkbaar een heleboel dat ik niet van mijn broer weet.

En ik weet nog minder van de tijd.

In een laboratorium in Bonn bevindt zich een metalen cilinder van drie meter lang.

Paul schrijft dat de cilinder de vorm heeft van een onderzeeër en in een stalen constructie ligt, omgeven door snoeren en meetapparatuur. Het is een atoomklok en het is op dit moment de nauwkeurigste klok die we kennen.

Hij is secuurder dan de rotatie van de aarde.

Zo’n nauwkeurigheid verbijstert me. Die heeft duidelijk weinig met de aarde te maken. Het is gewoon iets wat iemand heeft besloten. Dat bevalt me. Merkwaardig genoeg heb ik het gevoel dat de tijd op die manier grijpbaarder wordt.

Ik geloof dat ik ook een atoomklok wil hebben.

Ter compensatie van de onregelmatigheid van de aarde telt men af en toe een seconde bij de tijd op. De laatste keer dat ze er een seconde bij hebben gedaan, was in juni 1994. En niemand die daar iets van zei.

Door de atoomklokken is de definitie van een seconde veranderd. Vroeger was een seconde 1/86.400 deel van de dag, maar nu is het 9.192.631.770 bewegingen van een cesiumatoom.

Dat vind ik veel.

Die informatie brengt me lichtelijk uit balans. Ik voel me niet goed en moet de bal halen. Ik gooi een poosje tegen de koelkast voordat ik weer in staat ben verder te lezen.

Ik herinner me dat we op de lagere school melk dronken.

Veel kinderen hadden een digitaal horloge. Met stopwatch. En honderdste seconden. We namen de tijd op van de meest absurde dingen. Dat was indertijd je van het.

Een hele poos ging het erom je melk zo snel mogelijk op te drinken. Ik had altijd meer dan vijf seconden nodig, maar Espen, de uitslover, dronk het hele pakje in minder dan een seconde leeg.

In het licht van wat ik net gelezen heb, vind ik dat indrukwekkend. Zelf onderneem ik bijzonder weinig dat in minder dan een seconde gedaan kan worden.

Ik kan met mijn vingers op tafel trommelen, bijna vijftien keer per seconde. Daar ben ik al behoorlijk trots op. En soms neem ik foto’s met een sluitertijd van één duizendste seconde.

Maar dat is niets vergeleken met wat de cesiumatomen uitvoeren. Kan ik erop vertrouwen dat het klopt? Meer dan negen miljard bewegingen per seconde? Ik kan me er niks bij voorstellen. Het is teveel. Mijn vermogen om vast te stellen hoeveel eenheden zich in een hoeveelheid bevinden, is beperkt. Ik kan zó zien of er vier of negen koeien in de wei staan, maar als het er meer dan vijftien worden, moet ik tellen. En alles boven de duizend is me eigenlijk om het even.

Ik kan de cesiumatomen met geen mogelijkheid controleren.

Ik moet erop vertrouwen dat Paul weet waar hij het over heeft.

Ik moet hem op zijn woord geloven.

Nu heb ik nog wat verder gelezen.

Het wordt alleen maar erger.

Paul zegt dat de zwaartekracht de tijd beïnvloedt.

Die man weet van geen ophouden.

Zonder enige waarschuwing zegt hij dat de tijd wordt beïnvloed door zwaartekracht en door beweging.

Ik kijk naar de kaft van het boek. Het is van een serieuze uitgeverij. Waarschijnlijk klopt het wat hij zegt.

Ik word pissig.

Waarom heeft niemand mij dit ooit verteld?

Snappen natuurkundeleraren niet dat dit soort informatie een wereld van verschil maakt? Zijn ze stom of zo?

De reden dat ik natuurkunde heb laten vallen was immers dat we protonen en neutronen zaten te tekenen zonder te snappen welk verband er was. Doodsaai. Ik draaide me veel liever om naar de meisjes en maakte een ring van mijn duim en wijsvinger van mijn linkerhand, en dan stak ik mijn rechter wijsvinger een paar keer snel door die ring.

Over de tijd hebben we het nooit gehad.

Niet één van mijn leraren heeft ook maar met één woord over de tijd gerept. Ik zou moeten uitzoeken of ze er eigenlijk wel iets van af weten.

Misschien hebben ze dit de hele tijd geweten. In dat geval zou ik wraak moeten nemen. Ik zou ze een harde stomp in hun rug moeten geven als ze dat het minst verwachten.

Ik voel me belazerd.

Ik heb het gevoel dat ik niemand meer kan vertrouwen.

Op de zon gaat de tijd twee miljardste langzamer dan bij ons. Dat heeft met de zwaartekracht te maken. Paul schrijft dat die daarboven veel sterker is.

Ik heb altijd gedacht dat tijd tijd was en zwaartekracht zwaartekracht. Maar dat is blijkbaar niet zo.

Met twee degelijke atoomklokken kun je dat met behulp van het Empire State Building bewijzen.

Dit verzin ik niet.

Als je één atoomklok aan de voet van het Empire State zet en eentje op het dak, dat zul je na een poosje zien dat die bovenop sneller gaat.

Over een heel mensenleven gerekend zou je een paar duizendste seconden besparen door beneden op straat te blijven.

De mensen die op het dak zitten zullen iets ouder zijn dan wij.

Nu leg ik het boek weg.

Ik voel me murw. Ik ben in de war.

Misschien lees ik een andere dag wel verder.

Dit zet nogal wat dingen op zijn kop.

Er bestaat geen tijd.

Ik zie niet in hoe je tot een andere conclusie kunt komen.

Er bestaat in ieder geval niet één tijd.

Mijn tijd. Jouw tijd. Pauls tijd. De tijd van de zon.

Vele tijden.

Vele tijden is hetzelfde als geen tijd.

Als dat zo is, zou ik blij moeten zijn.

Waarom ben ik niet blij?

Ik voel me gestresst.

Misschien word ik straks wel blij.