Annelies Verbeke

Slaap!

Uitgeverij De Geus

breda 2013

© Annelies Verbeke 2003

Deze editie © De Geus BV, Breda 2013

Omslagontwerp Riesenkind

Omslagillustratie © Archive Holding/The Image Bank

ISBN 978 90 445 2717 9

NUR 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de zeventiende druk, 2010.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

#

Mijn nachten waren langer dan mijn dagen, want ’s nachts was ik alleen. Ik keek naar Remco, die snurkte aan mijn zij. Hij was de reden voor mijn laatste evenwicht maar hij kon slapen en dat maakte alle verschil. Hij gleed van de warme binnenkant van mijn buik rechtstreeks naar Dromenland, een plaats die ik mij steeds vager herinnerde.

Tijdens de eerste weken van mijn insomnie had ik talloze dokters en vrienden om advies gevraagd. Ik volgde hun raad nauwkeurig op. Joggen voor het slapengaan. Warme melk met honing. Ademhalingsoefeningen. Een Alprazolam. Vijf Alprazolams. Een jointje. Een fles wijn. Stapels boeken.

Maar ’s nachts voelde ik hoe mijn lichaam mij treiterde en mijn zenuwen zich opspanden. Mijn geest kreeg een helderheid die hij overdag zelden had. Ik kon mijn gedachtestromen enkel ondergaan. Ze begonnen meestal met goede moed en eindigden in misplaatste levensvragen en zelfbeklag. Het is goed om geen duidelijk uitgestippelde toekomst voor ogen te hebben. Een relatie mag geen eeuwigheid beloven. Kinderen, nee bedankt. Een job, dat kan geen probleem zijn. Met mijn diploma’s. Met mijn humor. Met mijn talent. Met mijn geheimen. Met mijn angst. Hield ik eigenlijk wel echt van iemand? Zat ik niet al jaren naar mijzelf te kijken, meestal koppig en kwaad?

Tegen de ochtend lukte het soms toch om even weg te zinken in een stadium tussen slaap en waak, maar dat was nog ver van Dromenland.

Geen kwaal zo pijnlijk of er bestaat een video over. Remco vond het nodig mij te confronteren met het verhaal van Roger, een schooldirecteur die een halfjaar niet geslapen had. Zijn familie had het allemaal zorgvuldig gefilmd, van zijn eerste rusteloze nachten tot de laatste draaiing van zijn verwilderde ogen in het ziekenhuis. De dokters stonden machteloos. Na dagenlange observatie beschreven ze hem als een schakelaar die je niet meer uit kon zetten. Ze gaven hem slaapmiddelen in onverantwoorde doses, genoeg om een kudde ossen neer te leggen. Maar Rogers schakelaar bleef aan. De ossen loeiden in zijn hoofd en pisten kwijl langs zijn mond. Zijn heengaan betekende een lang verdiende rust, daar was iedereen het over eens.

We waren er stil van. Remco legde zijn ogen in mijn handpalm, die rustte in mijn schoot, en streelde mijn dijen. Ik streelde zijn haar, werktuiglijk, zoals elke beweging in die dagen.

‘Hoeveel uur vannacht?’ vroeg de brok in zijn keel.

‘Vier’, loog ik. Het was er één geweest. Zoals bij elke leugen om bestwil kreeg ik een niet te stuiten lachstuip. In het begin had Remco meegelachen, want ik was tenminste gelukkig. Nu hoorde hij enkel nog de ongecontroleerdheid van mijn geschok, zag hij de hardheid van mijn tranen. Hij wist maar begreep niet. Ik ook niet, maar dat was nu net het grappige. Zoals die keer dat een ezel zich voor mijn neus twee keer aan dezelfde steen stootte. Of toen een dwerg in de stad uitgleed over de schil van een minibanaan. Of toen een zakenman tijdens een van mijn schoonmaakbaantjes in mijn emmer water stapte. Dat was ook grappig.

‘Dat was ook grappig’, zei ik en ik bleef het de hele nacht herhalen. Remco snikte zichzelf in slaap. Het was ver na vijf voor twaalf, de hoogste tijd voor een nachtleven.

Ik fietste door de donkere straten op zoek naar leven, vervuld van energie. Het was drie uur in de ochtend. Lege pleinen, zwarte laantjes, hier en daar een wakkere duif. Die beesten waren totaal van de kaart sinds de komst van de straatlantaarn. Zou die snel breken, een duivennek? Waarschijnlijk niet. Taaie rakkers, die vliegende ratten.

Natuurlijk zag ik soms een mens. De stad slaapt nooit, zogezegd. Ik vond het echter hoogst onaangenaam te moeten constateren dat het geen collega’s waren. Ze hadden al nachtrust gehad, op zijn minst een tukje gedaan. Zo niet, dan gingen ze er eentje doen. De rotzakken. Ik zou ze leren.

Mijn verbolgenheid richtte zich niet tegen de late wakers of de vroege vogels. Nog minder tegen de eigenaars van de enkele verlichte ramen die ik zag. Zoals die van de hoeren, wanneer sliepen de hoeren? Die vraag kreeg ik niet meer uit mijn hoofd. Ik reed naar het Glazen Straatje en wandelde erdoor met mijn fiets aan de hand. De meeste dames schenen weinig plezier te scheppen in mijn verschijning. Enkelen bekeken mij met een hoogmoedige en tegelijk medelijdende blik. Durf je niet? Durf je niet?

Ik stopte voor de glazen kooi van een bleke, mollige vrouw. Ze was te rond voor haar fluorescerende top, te onzeker voor haar zwarte latex rok. Ze droeg ongetwijfeld een pruik, geen mens heeft zoveel haar. Haar ogen hadden de kleur van vuil zeewater en puilden uit in mijn richting. Mijn slapeloze brein keek baldadig terug en ik tikte op het raam. Help mij, help mij uit de nood, of de jager schiet mij dood.

Ze liet mij binnen door de smalle deur en leidde mij naar een bedompte kamer. Alles was roze, van de porseleinen beeldjes tot de dildo naast het – eveneens roze – bed. Zou ze daar slapen?

‘Ik wil je enkel een vraag stellen’, zei ik.

Ze glimlachte gemaakt en trachtte de onzekerheid in haar puilogen te verbergen met haar valse wimpers.

‘Not understand. Just arrive.’

‘When do you sleep?’

Ik had geen zin om hier lang te blijven. Ik had geen plaats voor omwegen, laat staan voor begrip.

‘Sleep?’ Ze vouwde haar mollenpootjes naast haar kaak, sloot haar oogjes en tuitte haar mondje. ‘No sleep, Miss, only fuck.’

Ze loog, de trut. Wat deed ik hier ook? Wat een idee om te twijfelen aan het feit dat hoeren slapen. Iedereen slaapt. Slaap verweeft heden en verleden. Slaap verwerkt en heelt. Slaap bindt arm en rijk, man en vrouw, mens en dier. Iedereen, elckerlijc, behalve ik.

Al tijdens mijn eerste nachtelijke omzwerving besloot ik mijn haat te richten op de duizenden, miljoenen mannen, vrouwen en kinderen die vanuit donkere zachte bedden keken naar de binnenkant van hun netvlies, naar de achterkant van hun ziel. Morgen zouden ze met moeite ontwaken. Slaapdronken zouden ze plaatsnemen aan de keukentafel of op het toilet. Met een ochtendhumeur, waarom niet, alsof zij iets te klagen hadden.

Ik nam een laatste trek van mijn sigaret en smeet de peuk in een riool. Wonderwoman’s action time. De deur naar het halletje van het appartementenblok maakte geen geluid. Wel sprong het licht in de ruimte waar de bellen hingen vanzelf aan met een zachte zoem. Ik keek naar de etiketten op de brievenbussen, het ene al zorgvuldiger aangebracht dan het andere. Debaere, Van Kieleghem, De Wachter, Zordana, Ahib, Won, De Gieter. Ahib, Won, De Gieter. De combinatie van de drie laatste namen werkte op mijn versleten lachspieren. Ahib won de gieter en nu zit hij ermee (haha, zo grappig is dat nu ook weer niet). Ahib heeft niet eens een plant om te gieten (hahaha, kom, stop nu maar). Arme Ahib, wint hij eens iets. (Stop!) Mijn gelach weerkaatste tussen de glazen deuren. Ik dwong mezelf tot stilte en nam plaats voor de bellen. We beginnen met Ahib. Ik drukte zijn bel in en wachtte, mijn oor naast de intercom. Het duurde lang. Goed zo. Trek jezelf de wereld in. Realiteit!

‘Ja?’

Een bange vrouwenstem. Ik trachtte zo alarmerend mogelijk te zwijgen.

‘Hallo? Wie is daar?’

Wat zeggen mensen toch banale dingen.

Lange stilte. Had ze de hoorn laten vallen en was ze op weg naar beneden?

‘Zeg, moet ik hiervoor wakker worden? Ik heb mijn nachtrust nodig!’ De slaap in haar stem verhinderde haar om het echt te schreeuwen. Het doel was bereikt. Ik glipte naar buiten en verdween op mijn ijzeren ros. In een nacht die alleen van mij was, in een nacht die alleen mij wou.

Overdag gaf ik tekst en uitleg. Overdag beperkte ik mijn gekte. Overdag stelde ik iedereen gerust. ‘Melk met honing’, zuchtte mijn moeder, die haar eigen problemen veel groter vond.

‘Een lekkere massage’, suggereerde een vriend die mij al jaren zijn kunde op dat gebied wou bewijzen.

‘Een psychiater’, zei Remco, de enige die een vermoeden had van mijn nachtelijke escapades.

Aanvankelijk had ik zijn voorstel het overwegen waard gevonden. Als ik mijzelf bekeek in zijn ogen, begreep ik dat het moeilijk anders kon. Ik had een probleem. Overdag was mij dat duidelijk. ’s Nachts waren zijn ogen gesloten en zag ik mijzelf niet meer.

Remco belde psychiaters, stelde gerichte vragen, vergeleek prijzen. Ik knipoogde naar hem vanaf de sofa en deed alsof ik moe was. Hij glimlachte terug.

‘Ik denk dat we iemand gevonden hebben. Een vrouw met een lieve stem. Morgen.’

Ik knikte en sloot hem in mijn armen.

‘Hier of boven?’ vroeg mijn lieve lief. Al een tijdje had hij het niet meer over de slaap-kamer. Taboes ontstaan sneller dan je denkt.

Ik leidde hem bij zijn hand naar ons bed met de perfecte matras en lattenbodem. We vleiden ons tegen elkaar aan en hij fluisterde dat hij van mij hield. Ik voelde zijn strelen nu beter dan de laatste weken. Zijn hart dichter bij het mijne. Toen hij zijn hoogtepunt bereikte, kwam ik ook. Maar al tijdens onze perfect synchrone spasmen, wist ik dat ze zijn lichaam rust zouden geven. Dat hij zou slapen als een roosje. En dat ik dat niet zou kunnen aanzien.

‘Alles komt goe. Slaapt en doet uw oogskes toe’, suste hij zichzelf. Hij had niet veel nodig. Ik wekte hem met een gebrul waar ik zelf van schrok. Wat hij wel dacht? Slapen op dit uur van de dag? Had hij geen idee hoezeer ik dat zou willen? Maar ik kon niet slapen. Ik niet, nee. Ook ’s nachts niet, nee. Ik moest uren naar slapende mensen kijken. Waarom dacht hij dat ik ’s nachts wegliep? Boeiend is anders! Wat, ah, ik moest mijn woede niet botvieren op hem? Ik moest de mensen iets gunnen? Ik had hulp nodig? Dat klonk wel zwaar, niet? Ah, ik moest dat inzien? Wel, hij kon zijn psychiater met de lieve stem in zijn gat steken. Hij kon gaan ook. Ik had hem niet nodig. Wat, waar ging hij heen? Wat ging hij met die tas doen? Maar kom, dat kon hij toch niet menen? Dat hij eens rap terugkwam! Alstublieft?

In de daaropvolgende dagen brak ik al mijn records. Ik sliep met moeite twee uur van de tweeënzeventig. Ik wekte achtenveertig mensen. Ik zong drie uur achterelkaar hetzelfde lied, de ongekuiste versie, in de tuin. ‘Mister Sandman, bring me a dream/ make her complexion like peaches and cream/ give her two lips, like roses and clover/ and tell me that my lonely nights are over!’

De buren aan de rechterkant belden de politie, die aan de linkerkant een ziekenwagen. Ik gaf de agenten en de verplegers iets te drinken en verontschuldigde mij voor de overlast. Het was voor een professionele operazangeres – vooral op luxecruises, ja, dat is veel van huis weg – niet altijd evident de juiste buurt te treffen. Inderdaad, overdag zou dat minder storen. Ik zou daar rekening mee houden. Meneer zijn vrouw hield ook van opera, fantastisch. Nee, ik had niets meer nodig. Dank u zeer. En welterusten.

Die nacht: Won. Behalve een werkwoord in de verleden tijd ook een razende Aziaat met een – aan het lawaai op de achtergrond te horen – erg kroostrijk gezin. Het was zijn vrouw die slaperig de hoorn had opgenomen. Maar hij had die onmiddellijk nogal hardhandig uit haar klauwen gerukt en geschreeuwd: ‘Wij betalen niks!’

Blijkbaar sliep niet iedereen even zorgeloos. Een mens ging zich bij deze gedachte bijna vrolijk voelen, fietsend door de stilte van het donker.

Maar ik was moe. Doodmoe, levensmoe. Op die keer na dat ik engel kon spelen voor een jongeman op een brug.

Ik had eerder die nacht drie cafébazen de huid vol gescholden omdat de een na de ander beweerde dat het tijd was om te gaan slapen. Daarna had ik geconstateerd dat mijn fiets gestolen was. Mijn pogingen om mij een nieuwe toe te eigenen waren op niets uitgedraaid.

Binnensmonds vloekend stak ik de brug in de breedte over. In mijn ooghoek stond hij, Speed Kills op de rug van zijn jasje zonder mouwen. Hij brieste snot en tranen, sloeg de verroeste leuning tot zijn handen bloedden.

‘Ik maak mij van kant.’ Het kwam van diep in zijn keel, maar ik had het gehoord. (Een zielige idioot. Geen tijd voor. Geen zin in.) En stapte verder, vier stappen. (Ik. Moet. Iets. Doen.) Ik draaide mij om.

‘Wat scheelt er?’

‘t Is een hoer!’

‘Waarom?’

‘Ze neukt met iedereen!’

‘Ah.’

Hij verborg zijn gezicht in zijn handen en begon te huilen. Hij zag eruit als een geestelijk gehandicapte trol. Nachtmensen zijn zelden gelukkig. Even later staarde hij mij aan met de blik van een aristocratische lord. Aan zijn pupillen te zien was hij de slogan op zijn jasje aan het demonstreren.

Ik stak mijn hand uit. Hij schudde die argwanend maar gretig.

‘Angèle’, zei ik, serpent.

‘Carlos’, zei hij. De symboliek rond mijn verzonnen naamgeving ontging hem volkomen. Een aardse vraag dan maar.

‘Wat zit er in die zak?’ Ik wees naar een volle vuilniszak die tegen de brugleuning leunde.

‘Haar kleren’, zei hij.

Hij strooide ze in het water. We keken. Een bonte sliert zijde en kant waaierde uit over de zwarte spiegel. Danste met vuil en dood hout. Verdween als een snelle slang naar de zee. De rivier slaakte drie kabbelende zuchten voor ze zich terugtrok in een plechtstatige zwijgzaamheid. Hij kon dat niet beseffen, wat dat was voor mij. Ik kon het alleen voelen. Ontroering. Verdampend zweet uit de vacht van jonge paarden in galop. Dauwdruppels op pas gewassen babyvoetjes. Zand in de ochtendzon. Verlangen.

Ik keek verbaasd naar de tranen die over de rug van mijn hand liepen. Dan naar Carlos, de koning der dichters. Die daar niet meer stond. Gaan slapen waarschijnlijk. Slaap heelt.

De TRIP-cursus (Total Relax/Inner Positivity) beloofde zelfs meer dan dat. Cynthia, een blondine in een roze maillot die beweerde een gejaagd leven te leiden, onthulde trots dat zij haar alledaagse beslommeringen niet langer mee de nacht in nam. En dat was belangrijk, want zij wist wat slapeloosheid betekende.

‘En dat allemaal dankzij de unieke symbiose van Japanse wijsheden en Keniaanse dans. TRIP heeft mij geleerd wat rust is. TRIP heeft mij gered.’

En dan zei Cynthia, met een opdringerige mannenstem en een Amerikaans accent: ‘De TRIP-video’s kunt u bestellen op het nummer naast de vlag van uw land.’

Daarna bewoog ze haar mond nog enkele seconden zonder geluid, om af te sluiten met een meewarige knipoog. Geinig wijf. Ik kon er na de zeventiende keer nog mee lachen.

‘ShopChannel, voor als u echt geen kloten te doen hebt.’ Ik keek er hele nachten naar in de hoop onder hypnose wat te sluimeren. Ik kende ze allemaal: een draadloze keukenrobot waar men eieren in kan koken, ideaal voor oud en nieuw (Cut and Boil 2002), een plastic verlengstuk om die eindeloze verfspatten waar je vrouw altijd over zeurt voorgoed uit je leven te wissen (Galaxy Spot Control), een kist in de vorm van een kever met maar liefst tweeënveertig verschillende soorten alleraardigste vingerhoedjes (Beetle Box Utopia, mixed version).

En nu werden we dus persoonlijk. Ik sloot een deal met Cynthia: als ik sliep, vannacht, dan zou ik het proberen. Dan ging ik op zijn minst uitzoeken of er zich inderdaad ook in mijn buurt een TRIP-centrum bevond.

Ik sloot mijn ogen en opende ze anderhalf uur later. Het was een twijfelgeval. Ik had Cynthia’s stem niet gehoord, maar wel gevoeld hoe de kat zich onder mijn arm had genesteld en hoe het was beginnen te regenen, buiten.

‘TRIP heeft mij gered.’

Zij was ook nog wakker.

‘Total Relax Inner Positivity.’

Akkoord, belofte maakt schuld.

‘Zoals bomen doen

en vogels in hun nesten

zo ook vind jij rust.’

Het was de negende haiku al en hij was alleen voor mij. Mama Miriam – zoals de therapeute met het verbazend lange okselhaar zichzelf noemde – was op haar knieën naast mij komen zitten. Ik was de enige bij wie het niet gelukt was. De anderen – een hoopje angstige pubers en verveelde vervroegd gepensioneerden – lagen onbeschaamd te ronken op de vloer van de kille parochiezaal. Ik keek naar het koperen kruisbeeld aan de muur en ergerde mij blauw.

Tijdens het eerste halfuur had de klemtoon gelegen op de Bevrijding Van Het Diepste Zelf. Uit ontsteltenis over de bereidheid van de anderen om zichzelf tot schande te brengen, had ik meegedaan. Het was onvergetelijk.

De oefeningenreeks begon met vijf minuten opzettelijke hyperventilatie, onmiddellijk gevolgd door een koprol, waarbij het de bedoeling was de naam te roepen van de persoon die het meest had kapotgemaakt in onze belangrijke levens.

‘Theo!’ riep Irène, een dikke huisvrouw van middelbare leeftijd, vol overgave. Ze rolde uit haar baan en verbrijzelde met een krachtige schop het sleutelbeen van een mager ventje dat ironisch genoeg ook Theo bleek te heten. Ontroostbaar, allebei.

Ik kreeg een lachbui die ik wegens enkele boze blikken trachtte te camoufleren met gesnik. Dat hebben mensen liever. Ik was een held in een Hollywoodfilm die tijdens een laatste ademstoot zijn leven aan zich voorbij ziet trekken. Al was ik dan niet stervende, Remco had mij verlaten. In een sliert herinneringen vreeën we vrolijk, liepen we over een buitenlands strand en gingen we uit eten. Hij was mooier en meer toegewijd dan ooit. Mijn tranen vloeiden rijkelijk. Mama Miriam was verheugd. Ze nam mij opzichtig troostend in haar armen. Het was geen sinecure om zowel haar okselgeur als haar slechte adem te ontwijken.

Ik probeerde het nog steeds terwijl ze naast mij op de grond zat. Zij trachtte het ongeduld in haar ogen te verbergen met haar lijzige timbre.

‘Als de arend vliegt

Door de stilte van de nacht

Dan rust de bergflank.’

Wat bezielde iemand om zich in een wit laken te hullen en alle aantrekkelijkheid voorgoed uit haar leven te bannen? Interessantere vraag: waarom lag ik hier nog? Ik ging zitten en keek haar aan. De arrogante onverstoorbaarheid van haar blik dreef mijn Diepste Zelf tot actie.

‘Weet je wat jij doet?

Stop je cursus in je reet

En poets je tanden.’

Die nacht: De Gieter. Ik keek uit naar de verstoorde stemmen van mijn slachtoffers als een leeuwin naar het bloed van haar prooi. Mijn achterhoofd wist dat het zichzelf aan het verliezen was, al verloren was waarschijnlijk. Dat het alleen een haatdragende zottin kon zijn die mensen hun rust niet gunde, hun geluk niet wou omdat ze het zelf niet had.

Overdag schaamde ik me over mijn nachtelijke jachtpartijen. Maar ’s nachts volgde ik mijzelf, mij telkens weer verbazend over de zelfstandigheid van mijn geest. ‘Stap!’ seinde een hersenprikkel naar mijn benen. ‘Druk op bel!’ naar mijn vinger.

Eén commando kon ingrijpende gevolgen hebben. Door hard te lachen op een begrafenis. Door je mes bij het snijden van een groente ook even bewust in je vinger te planten. Door je voet op het lijfje van een pasgeboren kat te laten neerkomen. Ik deed dat niet, maar dacht daaraan toen ik De Gieters bel indrukte.

En toen bleek ik niet alleen te zijn. Het was alsof zijn hand klaarlag op de intercomtelefoon, zo plots beantwoordde zijn stem mijn oproep. En die stem bezat een trage klaarte die ik zo onmiddellijk herkende dat mijn adem stokte. Boven mij, in hetzelfde gebouw waar mijn nachtimperium aan uitbreiding was gaan denken, woonde een tweede reddeloze ridder van de nacht. Een Slapeloze, net als ik.

‘Eindelijk. Wacht daar. Ik kom.’

Dat was alles wat hij zei. En ik bleef staan met een hart zonder remmen, met hoop zonder slaap.

#

Ik dacht dat mijn moeder kokkin was. Alles wees erop. François die om boodschappen ging, de mannen die kreunden omdat hun maag pijn deed, en natuurlijk de gezichtjes. Ze hadden haar van witlof met mayonaise, een neus van aardappel, twee spiegeleieren als ogen en een mond van tomaten. Daaronder stond dan meestal mijn naam in erwtjes: Benoit. Voor ‘De Gieter’ was geen plaats meer, maar dat hoefde ook niet. Zo noemde ze mij nooit.

Mijn moeder stond aan het aanrecht met haar rug naar mij toe. Ik keek naar haar werkende ellebogen, de korte stapjes van haar hoge hakken en de lintjes van haar schort om haar rode, glanzende jurk.

Mijn moeder was mooi. Ze rook altijd naar voedsel en eau de cologne. Wanneer ik ’s nachts naast haar lag, streek ik haar lange haren achter haar oren en keek hoe ze ademde. Meester Bracke zei dat de maan niet schijnt, maar het zonlicht reflecteert. Dat was niet zo. Het maanlicht dat door ons slaapkamerraam viel, scheen op mijn moeder. Op haar half ontblote borst die op en neer deinde, op de frons tussen haar wenkbrauwen, op haar lippen, die ze tegen mijn achterhoofd drukte terwijl ze mij slapend in haar schoot nam.

En als ze zich van het aanrecht naar mij toe draaide, wist ik dat het kwam. Een gezichtje, voor mij, met mijn naam eronder. Maar ik keek altijd eerst naar haar. Naar het zweet boven haar glimlach en naar haar ogen.

De eerste keer dat ik het licht in haar ogen zag, was aan de bruine houten tafel in onze woonkamer. Mijn moeder was uit de slaapkamer gekomen met een van de mannen die te veel aten. Het was de vader van Willy uit mijn klas. Hij keurde mij geen blik waardig en beende naar de voordeur van ons appartement.

Ik stond niet lang stil bij het geld in haar hand. ‘Zolang ze maar betalen’, had ik François eens horen zeggen. François was zeker twee meter, dus hij kon het weten. Ik concentreerde mij op het overschrijven van ‘Jantje zag eens pruimen hangen’ en voelde een oprecht medelijden met het jongetje wiens vader hem verbood fruit te plukken. Ik was blij dat ik zelf geen vader had.

Iemand tikte op mijn schouder en toen ik naar links keek was er niemand. Mijn moeder stond rechts en lachte. Ze legde haar warme handen op mijn wangen en kuste mijn voorhoofd. Het leek of we uren naar elkaar keken. De warmte zakte naar het midden van mijn lijf. En toen zag ik iets oplichten in haar pupillen. Ik wist dat ik dat nooit zou vergeten.

Het was bijna herfst maar we gingen toch naar zee. ‘Ons zeetje’, zei mijn moeder, want wij woonden er vlakbij en niemand ging zo vaak als wij. Mijn moeder zwom zelden. Ze hield mijn kleren vast en lachte bij elke golf die ik overwon.

Voor mijn zevende verjaardag had ze me een snorkel en een duikbril gegeven. Het zoute water vulde mijn mond voor ik het krachtig de lucht in blies. Ik spuwde het gummi mondstuk uit en riep: ‘Ik ben een walvis!’ Zij zwaaide. Had ze mij verstaan? Ik liet haar mijn krachtigste schoolslag zien.

De kilte van de wind trilde in mijn opstaande nekhaartjes terwijl mijn voeten de lage golven verpletterden. Ze tilde mij op bij mijn armen en draaide mij rond in de lucht. Ik ving haar middel met mijn benen en gooide mijn hoofd naar achteren. Ons zeetje, zand, casino, dijk, zon, ons zeetje, man met hond, pier, zand, ons zeetje. Ik vloog. We lachten onze tanden bloot. Toen trok ze mij dichterbij, onze wangen tegen elkaar aan. Het was tijd voor de tango. ‘Rem-tem-tem-tem’, zong zij. We keken met geveinsde ernst in de richting van onze vooruitgestoken armen. Mijn arm trok die van haar in de juiste richting. Ze deed drie krachtige passen. Nu moesten we elkaar heel even aankijken en dan ging ze het doen, dat wist ik. ‘Tadadadaada.’ Ze deed het. Als een jonge hond likte ze mijn neus voor ze me haar wang weer toekeerde. Ik blies in haar oor.

De zon zakte weg en mengde het grijze water tot een gouden plas. Ze wreef het zout uit mijn haar. Ik knoopte mijn hemd weer los omdat de ene kant langer bleek te zijn dan de andere. Ze strikte mijn veters.

‘Ik had je een lange broek moeten laten aantrekken’, zei ze.

Maar ik kreeg het pas koud toen ze begon te praten met een man op de dijk. Hij fluisterde. Ik hoopte dat hij niet in haar oor zou gaan blazen. Hij bleef fluisteren. Waarschijnlijk ziek. Mijn moeder fluisterde ook. Vreemd. Misschien was hij het tegenovergestelde van doof en klonk elk geluid veel te hard voor hem.

Ik keek naar de meeuwen die trots naar Engeland zweefden. Het was ook hun zeetje. Ze deelden het met ons en met de vissen die ze niet aten. Daar had ik geen problemen mee. Wel met die zieke man. Ik wou dat hij wegging. Mijn moeders bezorgde blik in mijn richting was mij niet ontgaan. Naar hem lachte ze. Maar niet echt.

Die avond werd ik zelf ziek. Mijn moeder bracht mij naar ons bed en keek met grote ogen naar de thermometer die ze uit mijn mond haalde.

‘Veertig graden!’ riep ze en ze liep snel naar de keuken.

Meester Bracke zei dat het hier nooit veertig graden werd, maar dat het in Griekenland, Australië en Marokko wel vaak voorkwam. Toen mijn moeder de kamer weer binnenstormde, vroeg ik of ze vond dat ik er als een Australiër uitzag. Ze grinnikte, drukte mij op het hart dat ik mij daar geen zorgen over hoefde te maken en stopte een gevulde warmwaterkruik bij mijn voeten.

Ik sloot mijn ogen en deinde op de rug van een walvis mee met de golven van ons zeetje. Hij praatte met mij door het gaatje tussen zijn hoofd en zijn rug. Zijn stem was verbazend hoog voor zijn afmetingen.

‘Ik ben Frederik en ik breng u naar Marokko.’

Ik knikte.

‘Ja zeg, daar heb ik niets aan, als u knikt. Wat denkt u ervan?’

Met walvissen viel niet te spotten.

‘Excuseer, Frederik. Ik wil heel graag naar Marokko.’

‘U begrijpt dat we naar een andere zee gaan?’

Ik dacht na. Meester Bracke had iets gezegd over andere zeeën. Ik kon mij alleen niet herinneren wat.

‘Gaat mijn moeder mee?’

‘Nee.’

‘Breng mij dan maar terug, Frederik.’

‘Geen denken aan.’

Ik keek achterom en zag dat mijn moeder op het strand naar me zwaaide. Ik liet mij van Frederiks gladde flank glijden en kwam in het water terecht. Ik was niet bang. Ik kon zeker zwemmen tot de helft. Zij kwam mij al tegemoet.

‘Je krijgt de helft van mijn geld, maar van Benoit blijf je af.’

Vanuit de deurspleet zag ik hoe mijn moeders ogen vuur schoten. Ze dronk haar wijn veel te snel. François zat tegenover haar aan tafel en wrikte met de neus van zijn schoen een tegel los.

‘Je werkt al drie weken niet, Lea.’

‘François, hij is ziek. Je kunt me toch wat lenen?’

‘Benoit kan bij mij slapen.’

Ze keek langs hem heen in een slepende stilte. Haar handen trilden. Opnieuw vulde ze haar glas. Koortsig zocht ik een verband tussen mijn temperatuur, haar geld en François. De mannen die te veel aten hadden zich inderdaad al een tijdje niet laten zien. Konden ze niet in de keuken eten, wat trager en wat minder, zodat ze niet kreunend op bed moesten gaan liggen met hun zere magen?

Een sterkere gedachte verstoorde elke logica: ik wilde niet bij hem overnachten. In tegenstelling tot de andere mannen toonde François een zekere interesse in mij. Die uitte hij vooral in de wens van mij een man te maken. Hij nam me mee uit jagen en haalde met zijn vinger op de mijne de trekker over. Het schot deed mijn schouder kraken. Ik huilde al voor hij mij de aangeschoten spastische haas toonde. Ik zette het op een lopen, maar François was sneller. Met één hand tilde hij me op en trok mijn gezicht naar zich toe.

‘Je ruikt naar je moeder, maar je bent niet half zo wild’, zei hij en hij zette mij neer met een bulderlach.

Nu keek hij haar zwijgend aan. Uiteindelijk mompelde hij: ‘Drink wat minder.’

‘Ik zou graag eens ademen, François. Ademen. Dat zou ik willen kunnen.’ Ze was heel kwaad. Ik kon het zien aan de manier waarop ze haar vingers spreidde.

‘Wil je vakantiegeld?’ Hij lachte spottend. ‘Dit leven was jouw keuze. Vergeet dat niet.’

‘Keuze!’ Ze spuwde het uit en gooide de inhoud van haar glas in zijn gezicht. Hij greep haar pols en trok.

Ik stapte terug in de duisternis van onze slaapkamer en duwde de deur traag open. Het piepende scharnier had hun wat tijd gegeven. Ik knipperde glimlachend met mijn ogen en zei dat ik beter was.

Stan was mijn enige goede vriend op school. We zaten vanaf de eerste dag naast elkaar. Hij zei geen woord en draaide zijn hoofd weg als ik hem wou aankijken. De tweede dag rolde er een glazen balletje over mijn schrift. Ik pakte het en keek ernaar. Het balletje keek terug. Stan griste het uit mijn hand en stopte het in zijn lege oogholte. Ik vertelde het enkel aan mijn moeder. De derde dag vroeg hij of ik met hem wou knikkeren.

Een rare tweeling stond voor de klas en ratelde trots over hun vader, die landbouwer was. Meester Bracke wees erop dat we ‘tractor’ zeggen in het Schoon Vlaams, geen ‘tracteur’. De broertjes negeerden hem volkomen. Met z’n tweeën gaat dat een stuk makkelijker. Het belsignaal legde hun echter het zwijgen op.

‘Benoit De Gieter.’ De stem van Meester Bracke klonk maar net boven het rumoer uit. Met zijn vinger maande hij mij aan naar zijn bureau te stappen. Ik ging voor hem staan. Stan bleef drentelen bij de deur.

‘De Gieter. Je mag dan wel ziek geweest zijn, ik wil dat je morgen ook een spreekbeurt houdt. Schrijf maar in je agenda: spreekbeurt, dubbele punt, het beroep van mijn vader.’

Ik zei dat het niet ging.

‘Geen tegenspraak, jongeman. Zolang jij in mijn klas zit, ga jij luis-te-ren!’

‘Maar hij heeft geen vader, meester!’ Stan verborg zijn verontwaardiging achter de deurspijl.

Meester Bracke prutste enkele seconden gedreven met zijn pen.

‘Je hebt toch een moeder?’

‘Ja, meester.’

‘En werkt die?’

‘Ja, meester.’

‘Dan is er geen probleem. Voor morgen: het beroep van mijn moeder.’

Gerustgesteld schikte hij zijn pen tussen de andere. Ik liep naar de deur en vroeg mij af waarom Stans goede oog mij zo zacht aankeek.

‘Het beroep van mijn moeder’, schreef ik in mijn mooiste handschrift. Ik trok er een rode lijn onder die netjes onderbroken werd door de staartjes van de p en de j. Nauwkeurig plaatste ik een vloeitje op de natte inkt.

De orde kon mijn vraag niet wegdrukken. Was er een geheim dat alleen meester Bracke en ik niet kenden? Een geheim dat doorschemerde in François’ bulderlach, in Stans zoekende oog en in het onzekere ‘Ik mag niet met jou omgaan’ van de rest? De vage kern van het mysterie draaide om haar. Alles draaide om haar.

‘Wat is eigenlijk jouw beroep?’

Ze liet de kom dampende spruitjes bijna uit haar handen vallen. Haar ogen dwaalden schichtig over de mijne.

‘Ik moet over je beroep schrijven.’ Ik wees naar mijn schrift.

‘Je moeder heeft het oudste beroep van de wereld.’ We hadden François niet horen binnenkomen. Ze keek naar hem als het wild waarop hij joeg, keerde zich dan naar mij. Ik wou dat ik niets gevraagd had.

‘Wat denk jij dat ik doe?’ Het licht zond mij een bericht in morse. Ik moest haar redden.

‘Je bent kokkin.’

Ze knikte traag. François’ ogen werden haast zo groot als de hare. Dan strekten zijn dikke lippen zich in een brede grijns over zijn tanden. Hij sloeg zijn grote handen lachend op zijn benen. Mijn hoofd werd zwaar, maar ik moest handelen.

‘Je bent een heel speciale kokkin’, riep ik met een hoge stem. ‘Je kookt alleen voor mannen. Je kookt zo goed dat ze in ons bed moeten gaan liggen omdat ze te veel gegeten hebben. En dan liggen ze daar te kreunen omdat hun maag pijn doet!’

François zweeg. De geschrokken tederheid waarmee hij mij plots aankeek, dreef mijn wanhoop ten top. Ik moest overdrijven. Mijn handen knepen mijn buik tot ik de pijn kon voelen. Met getuite mond imiteerde ik het kreunen van de mannen dat ik zo vaak had gehoord. Ik ging ermee door tot mijn moeder haar hand over mijn lippen legde.

‘Als je het zo goed weet, waarom vraag je het dan? Mijn kleine Einstein.’

Haar stem in mijn oor, haar lokken op mijn natte wangen, de geur van spruiten en eau de cologne. Ze verdampten mijn zweet en susten mijn adem. François liet ons achter in de oplichtende lijm van ons verbond.

Voor de klas herhaalde ik het verhaal waarin ik wou geloven. Het begon met ‘Mijn moeder is kokkin. Ze kookt al sinds de wereld bestaat.’

Elke groep heeft iemand die de anderen toont hoe je de poten van een mug uitrukt, hoe je een slachtoffer kiest, hoe je wint. Bij ons was dat Willy. Hij lachte luid om mijn aanloop. De drie rond hem grinnikten mee zonder te weten waarom.

‘Stilte!’ Meester Bracke sloeg zijn lat hard tegen het bureau. Willy glimlachte zwijgend naar mij. Ik was zijn prooi. Het was een kwestie van tijd.

Op de speelplaats knikkerde ik met Stan. In het begin was ik bang geweest dat zijn oog tussen het andere glas zou vallen, maar dat was nooit gebeurd. Hij kon een ernst aan de dag leggen die mij vervulde met een diepe bewondering. Hij zat op zijn knieën, boog zich traag voorover en schatte de afstand tussen de knikker voor zich en de hoop. Ik werd stil onder de hardheid van de glazen blik die mij zijdelings doorboorde.

Hij sloeg instinctief een arm voor zijn ogen toen de hoop knikkers uiteenspatte. Ik keek van Willy’s voet naar boven.

‘Je moeder is geen kokkin, ze is een hoer. Weet je wat dat is, een hoer?’

Dat was het woord waar het geheim om draaide. Als ik maar wist wat het betekende. Ik ging staan en zag dat Willy zijn drie schaduwen had meegebracht.

‘Laat hem met rust, Willy.’ Stan was geen schaduw, hij sprak.

‘Hou je erbuiten, schele. Een hoer is een slechte vrouw.’

Ik schreeuwde dat het niet waar was, dat hij slecht was, dat hij stonk. Ik duwde hem, maar hij was een rotsblok.

‘Je vader eet te veel’, schreeuwde ik.

Hij duwde terug en ik viel. En krabbelde overeind en viel weer. Ik had nog nooit gevochten. De drie schaduwen juichten. Stan riep: ‘Meester!’ Het klonk van ver weg. Willy verpletterde mijn longen met zijn knieën. ‘Hoerenjong!’ Ik perste mijn nagels in zijn strot. Hij greep mijn polsen en trok mijn armen achter mijn hoofd. Hij concentreerde zich zo hard op het spuug tussen zijn mond en mijn wang, dat hij mijn handen vergat. Ik vond een steen met een punt. Ik omklemde hem tot ik hem niet meer kon loslaten en sloeg.

Zijn greep verslapte. Hij tastte verbaasd naar zijn voorhoofd. Zijn bloed drupte van mijn hals in mijn kleren. Ik wachtte tot hij viel.

Sommige stiltes zijn anders. Sommige stiltes zitten in je hoofd. Ik stond op en keek naar Stan. Hij schudde mijn pols tot de steen viel. Mijn klasgenoten werden jongetjes. Het eerste geluid dat ik hoorde was de stem van meester Bracke: ‘Dit is heel ernstig, De Gieter, héél ernstig.’

Mijn moeder en ik liepen traag naar de kamer van de directeur. De blikken van Willy’s ouders hielden ons gevangen vanaf de startlijn en priemden in onze ruggen tot de aankomst. Toen we voorbijkwamen siste de vrouw iets wat ik niet verstond. Haar man snoot zijn neus.

Mijn moeders hand kneep hard in de mijne. Het deed pijn, maar ik wou haar nog meer voelen. Dit was heel ernstig. Meester Bracke had het gezegd en mijn moeders frons en zwijgzaamheid hadden het bevestigd.

We zaten voor zijn ijzeren bureau. Ik was hier nog nooit geweest en vroeg mij af of die rijkswachters daar altijd stonden. Eén boog voorover en wees fluisterend naar een blad papier. De andere twee stonden als gestrafte kinderen bij de muur en keken stuurs voor zich uit. De directeur luisterde en knikte zo nu en dan afwezig in onze richting.

Mijn moeder volgde alles heel nauwlettend. Ze beet op haar tanden. De golfjes in haar wang maakten de dreiging concreet.

‘We gaan hem moeten plaatsen, Lea.’ De zucht waarmee de directeur het kwaad op ons afstuurde, zou passender geweest zijn bij de mededeling dat de kwaliteit van de mosselen te wensen overliet.

‘Over mijn lijk’, zei zij en ze trok mij overeind, naar de deur. De gestrafte rijkswachters hielden haar tegen.

‘Het kind heeft geen toekomst bij jou. Dat begrijp je toch? Je ziet de gevolgen.’

Zulke slechte mosselen en nog zo meelevend kunnen zijn. De directeur streek met een zelfgenoegzame blik sussend door zijn haar. Wat een geluk dat hij zo slim was. Hij zou wel eens gekwetst kunnen worden. Zijn zieltje vertrapt. De gipsen Maria boven zijn hoofd aan het huilen gebracht. Door een hoer met een kind met een steen. Door een vrouw die brulde dat ze godverdomme met hun vuile poten van haar kleine moesten afblijven. Dat ze wel wist wat ze moest zeggen, tegen hun wijven. Dat ze stonken, dat ze allemaal vuile zwijnen waren met hun geld, hun leugens en hun frigide teven, en dat ze er niets maar dan ook niets van konden.

Ze kromde haar vingers in hun ogen, beet in hun armen. Ze wou mij optillen, maar in de greep van de rijkswachter was ik van beton. Ik kon mijn hoofd maar half draaien onder het gewicht van zijn hand. De vuurzee in haar ogen verdronk toen ze mij zag.

‘Ik kom je halen, Benoit!’

Zij kwam mij halen? Waar?

De pinguïns konden niet koken. Ze kwakten een brij op onze borden en zochten naar wie niet at. Het eten rook muf, net als alles in dit hoge huis, dat op een school leek maar er geen was. De jongens aan mijn tafel schrokten als bleke biggen. Ik kon het niet. Een klein roodharig jongetje keek als enige nu en dan nieuwsgierig naar mijn passiviteit. Zwijgend ruilde hij zijn lege bord met het mijne. Hij was jonger dan ik maar wist zoveel meer.

De pinguïns waren gek op rijen en zalen. Tafels, wasbakken en bedden in rijen. Marcherende jongens in rijen, van de eetzaal naar de waszaal naar de slaapzaal. Ik poetste mijn tanden traag, een voor een, vooraan, achteraan en zoveel mogelijk ertussen. ‘Sterke tanden om op te bijten’, zei mijn moeder vaak. Ik had ze nog nooit zo nodig gehad. Ik had ze moeten gebruiken toen een paar knokige vingers mij bij mijn oor meetrokken, naar de rij.

Pinguïns haatten ongeveer alles. Twee van hen plukten de jongen in het bed naast mij van zijn kussen en hielden hem in een houdgreep terwijl een derde zijn mond openkneep. Hij had een stuk chocolade onder zijn tong laten smelten. Ze zagen alles.

Ze zagen dat ik altijd met een warme vrouw geslapen had. Die mij in haar schoot nam en een kus op mijn haren drukte. Die haar handen ook niet boven de dekens hield, maar onder mijn pyjamavest. Ik trok mijn armen uit hun klauwen en kreeg een klap.

Toen het licht uitging tastte ik geruisloos onder de prikkende stof. Ik probeerde haar te voelen. Haar rechterhand legde ze hier, tussen mijn zij en mijn buik, het topje van haar vinger soms aan de rand van mijn navel, zo. Haar linkerhand strekte ze uit over het midden van mijn rug. Dat moest ik langs de andere kant proberen. Mijn elleboog stootte tegen het ijzeren hoofdeinde van mijn bed. Toch andersom dan. Ik kon er niet bij.

De walvis zwom sneller dan de vorige keer. Ik herkende ons zeetje, maar de kust was ver weg. Men zou kunnen vermoeden dat vloed op ons strand eb in Engeland betekende. Ik begreep plots dat het niet klopte. Alles gebeurde gelijktijdig. Dit was het midden, hier botsten de golven tegen elkaar op of spleten ze.

Omdat ik niet wist waar zijn oren waren, legde ik mijn lippen tegen zijn spreekgat.

‘Frederik, waar gaan we heen?’

Ik kreeg een natte zucht als antwoord. Moedeloos draaide ik mij op mijn zij en keek naar de zon die vanachter een donkere wolk tevoorschijn kwam. De meeuwen boven mijn hoofd lachten met lange halen omdat ik met een walvis sprak. Ik krabde wat algen van Frederiks rug en smeet ze naar hun vleugels. Mis.

‘Jongeman, uw gedrag irriteert mij ten zeerste.’

Ik keerde mij verrukt naar de vertrouwde strengheid van mijn levende schip.

‘Frederik, waar is mijn moeder?’

‘Vragen, vragen,’ barstte hij los, ‘maar een minimum aan medeleven, dat kan er niet af. Ik heb uw gedachtegang nauwkeurig gevolgd en ik vind het frappant, om niet te zeggen betreurenswaardig, dat u mij voor een walvis aanziet. Ik ben een potvis, jongeman, een potvis. En wat u mijn rug noemt, is wel degelijk mijn kop. Die bestrijkt een derde van mijn lichaam en bevat de grootste hersenen van alle levende wezens, mocht het u interesseren.’

Frederik veinsde zijn grieven niet. Zijn stemmetje was zo hoog dat het bijna onverstaanbaar werd. Ik stamelde dat het mij speet, dat ik hem niet had willen kwetsen. Hij brieste nog één koppig fonteintje, maar werd snel rustiger toen ik hem aaide.

‘Nu, wat uw moeder betreft’, zei hij met herwonnen kalmte. ‘Ze is vandaag van hot naar her gerend om u terug te krijgen. Omdat haar strijd op menig onbegrip stuitte, heeft ze het heft in handen genomen. Weliswaar na wat dramatisch gestaar in het water en het drinken van onverantwoorde hoeveelheden goedkope wijn. Maar goed, elk vogeltje zingt zoals het gebekt is. Het komt erop neer dat ze nu aan de rand van uw bed zit.’

Ik opende mijn ogen en gooide mij in haar armen.

Ik wou haar vertellen over de pinguïns, over de rijen en gangen en zalen, over het roodharige jongetje, over de geur. Over hoe ik voor het eerst alleen was geweest, zo zonder haar, die ik gemist had zoals ik haar nog nooit had moeten missen. En dat Frederik de potvis het wist, dat ze kwam.

‘Stil,’ zei ze, ‘ze mogen ons niet horen.’

Ik slikte alles in voor later. Onder de warmte van haar hand, straks, op mijn rug in ons bed, zo meteen, zou ik alles loslaten. Nu moesten we rennen zonder geluid. Onze kleren ruisten te veel, onze hakken tikten. Sneller dan, de deur kwam dichterbij. Ze kende een zijweg, de achterpoort waar ze vandaan gekomen was. Nog tien meter, nog vijf.

Het creatuur dat ons de weg versperde, leek drie keer groter dan de doorsneepinguïn. Ze draaide haar logge kop in onze richting en smakte met haar mond voor ze een woord kon uitbrengen.

‘Alaaaaarme! La pute et son fils! Alaaaaarme!’

Deuren vlogen open, orthopedische schoenen schuifelden. In een mum van tijd en met een efficiëntie die elke militair ontzag zou inboezemen, vormden vijf andere reuzenpinguïns een barricade.

Ik telde de zweetparels op mijn moeders bovenlip en volgde haar blik. De man aan het kruis boog zijn hoofd. Hem kon het allemaal niets meer schelen. Ik dacht hetzelfde. Ik zag mijn hand rond de steen, mijn moeders greep rond het koper. Ze hief het kruis boven haar hoofd en sloeg de grootste pinguïn eerst.

Het gekrijs van de anderen zette onze benen in beweging. De nacht wierp een koele natheid om onze lijven. Haar gezicht leek nog witter omdat de maan erop scheen. We doorkliefden de plassen op hetzelfde ritme. Onze ademhaling werd synchroon.

Toen de eerste sirenes weerklonken, stopte ze. Nu pas keek ze me aan. Ze wist niet meer waarheen of hoelang. Ik drukte mijn voorhoofd tegen haar doorweekte buik.

‘Ons zeetje’, zei ik en ik trok haar mee.

Een paar keer stuurde een zwaailicht ons de andere kant op, maar ik geloofde dat we er zouden komen. Ik hoopte dat Frederik mijn gedachten las en voor ons klaar zou liggen. Indien niet, dan zouden we zonder hem naar Engeland zwemmen. En als we de overkant niet haalden, dan gingen we samen de diepte in.

Het licht verblindde ons beiden. Een langgerekte remkreet volgde. Ze duwde mij weg. We vielen samen. De rijkswachtcombi raakte enkel haar. Twee rijkswachters stapten trillend uit en knepen verbijsterd in hun uniformen. Ik kroop naar haar toe en dacht dat het niet zo erg was. Ik streek haar haren uit haar stralende ogen. De regen waste het bloed van haar gezicht.

‘Het komt goed’, zei ik.

‘Ja’, zei zij en het licht doofde.

Dat was de laatste dag die ertoe deed. De rest was zomaar een leven.