Aad van den Heuvel

Een zonnig eiland

Uitgeverij De Geus

breda 2013

De citaten uit De goede mens van Sezuan van Bertolt Brecht zijn overgenomen uit een vertaling van Frances Sanders en Martine Vosmaer voor Openluchttheater Amsterdamse Bos (2006)

© Aad van den Heuvel, 2009

Deze editie © De Geus bv, Breda 2013

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Masterfile 2008

isbn 978 90 445 2720 9

nur 301

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland.

Telefoon: 076 522 8151.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

De buren dachten dat CoconutMorris de hele middag in zijn schommelstoel op de brede waranda achter zijn verwaarloosde, houten huis had zitten slapen, maar in werkelijkheid had hij geen oog dichtgedaan. De dikke scharrelaar zat in grote problemen en hij had daar urenlang zitten piekeren hoe hij het vege lijf zou kunnen redden. Het was verstikkend heet, zelfs het schreeuwende en krijsende verenpak in de dichte bossen had er de brui aan gegeven. Een onwezenlijke, beangstigende stilte, die voor ons echter de rust voor een welverdiende siësta betekende. Ik, GunnerMorgan, ben al meer dan twintig jaar verantwoordelijk voor de handhaving van orde en veiligheid op ons zonnige eiland. Coconut en ik zijn nooit vrienden geweest. Met de meeste bewoners van Jarubo kon ik goed opschieten, maar hij was een man die er een genoegen in leek te scheppen om allerlei noodzakelijke en nuttige regels aan zijn laars te lappen. Als ik hem al eens ter verantwoording riep vluchtte hij in smoesjes en zelfbeklag als een varken dat door de modder en de drek rolt. Die middag tuurde hij neerslachtig naar de jungle en de orchideeën die in alle kleuren van de regenboog tussen het donkere groen twinkelden. Wat hem overkwam was te gek voor woorden. Iedereen op Jarubo probeerde weleens wat te ritselen en soms maakte men dan een foutje, nou en? Waarom zouden die overzeese bleekscheten daar zo’n heisa over maken? Zij waren toch de kolonialen en de uitbuiters?

Maar Coconut kon jammeren en jeremiëren wat hij wilde, hij had een ernstige fout gemaakt en zijn optreden zou hem duur kunnen komen te staan. Iedereen op Jarubo was op de hoogte van de strikte regel dat niemand op eigen houtje onze weldoeners mocht benaderen. CoconutMorris, met zijn bolle, bruine kinderhoofd en een kin die, misschien geschrokken van de grote haakneus, direct vanaf de onderlip doorliep naar de adamsappel, zat diep in de shit. Ongetwijfeld zou ik van de Raad van Oudsten binnenkort de opdracht krijgen om hem maar eens stevig onder handen te nemen.

Ons zonovergoten Jarubo behoorde tot de Marechaleilanden, een lange rij rotsen en groene stukjes vruchtbaar land die zich, als een groene, glinsterende slang, door het azuurblauwe water van de oceaan kronkelden. Als een buitenstaander vroeg waar Jarubo nu precies lag hadden we zo onze redenen om daar vaag over te blijven. De eilanden bevonden zich ergens in de Grote Oceaan, daar waar de zee rechts de Grote Oceaan en links de Marechalzee heette. Ze lagen verder dan de Bismarckarchipel, voorbij de Samoa- en de Solomoneilanden, maar nog voor de Koraal- en de Korozee begonnen. Onze eilanden vormden maar een paar nietige en afgelegen stipjes in een onmetelijke oceaan. En dat was dan ook precies de reden dat het internationale toerisme ons gebied nog niet met al zijn vernietigende kracht had getroffen. Er was nog nauwelijks over onze archipel geschreven, maar in de publicaties die er waren stond steevast te lezen dat onze eilanden ongerept, kleurrijk, arm en zeer moeilijk bereikbaar waren. Van alle verborgen eilanden lag Jarubo, met als grootste dorp Moron, het meest verstopt. Bij ons kwam nooit een toerist en dat moest vooral zo blijven. Ieder land heeft wel wat te verbergen, maar op Jarubo hadden we een geheim dat zich kon meten met het mysterie van het verdwenen Atlantis. Alle eilanden van onze Marechalarchipel waren arm en achtergebleven en dat gold officieel ook voor Jarubo, hoewel ik moet toegeven dat het niet de waarheid was. Mijn ruwe schatting dat op ons eiland het inkomen per hoofd van de bevolking zo’n honderdduizend dollar per jaar bedraagt, zal er niet ver naast zitten. Zoals in het onafzienbare firmament met miljoenen planeten en sterren slechts op aarde leven was ontstaan, zo werd op Jarubo, een van ontelbaar vele kale rotsen in de oceaan, plotseling welvaart geboren. Dat mysterie was dankzij de afgelegen positie van ons eiland en de zwijgzaamheid van de bevolking altijd voor de buitenwereld verborgen gebleven.

Het succes van onze vooruitgang vindt zijn oorsprong aan het eind van de negentiende eeuw toen twee Hollandse zendelingen op Jarubo aanspoelden. Deze goedwillende lieden zagen hier kansen om hun geloof te verspreiden, maar ze waren nogal teleurgesteld over onze onverschilligheid ten aanzien van hun steile leer en onze verbijstering over hun merkwaardige, aan een houten kruis gespijkerde Chief. In een in Den Haag teruggevonden geschrift staat te lezen dat ze ons eiland maar een primitief en onaantrekkelijk oord vonden waar veel te eigenwijze inboorlingen rondscharrelden. Ze hadden eens moeten weten dat we jaren later hun geloof, zij het aangepast aan onze bijzondere omstandigheden, toch nog zouden omarmen. Ondanks hun reserves werden onze voorvaderen in die jaren met vele nieuwe ideeën geconfronteerd. De blanke bezoekers zetten bijvoorbeeld in een mum van tijd een paar gebouwen neer waarvan er een, zo luidde hun opdracht, als school moest worden gebruikt. In het kielzog van deze zendelingen arriveerde niet veel later een wat oudere, verlopen man die van een groot eiland vlak bij Holland kwam. HeadmasterHenry, zoals hij later werd gedoopt, zou onze bevolking een heel nieuwe taal leren. Hij sprak uitsluitend Engels, maar dat vonden de Hollanders geen probleem. Ze bezaten overal in de wereld koloniën, maar vrijwel nergens hadden ze het de moeite waard gevonden om er hun taal achter te laten. In sommige gebieden hadden ze dat zelfs verboden. Dat hoorden we van BlackBoni, een grote, zware Surinamer die ooit op de vlucht voor iets of iemand gehavend en halfverdronken door de wilde zee op onze stranden was gekwakt. Nadat hij op Jarubo een vrouw had gevonden, was hij op ons eiland blijven wonen. Eigenlijk was dat niet toegestaan, maar in dit geval had onze Raad van Oudsten een uitzondering gemaakt omdat deze lijvige drenkeling van pas zou kunnen komen bij onze contacten met de Hollanders. Welkom waren slechts vrouwen van andere eilanden met wie een van onze mannen wilde trouwen. Naast een nieuwe taal leerde HeadmasterHenry de bevolking, als hij niet te dronken was, nog een ander vak waarin hij uitblonk: rekenen. En ik denk dat speciaal zijn inspanningen op dit terrein en zijn verhalen over handeldrijven de basis hebben gelegd van onze voorspoed. Want een volk dat de kunst van het rekenen niet beheerst kan erop rekenen dat het goud van de godin van de maan voor eeuwig voor hen verborgen zal blijven.

Hoewel wij de taal van de Hollanders dus nooit hebben geleerd, is vreemd genoeg de band met het land waar het altijd schijnt te regenen nooit meer verbroken.

Ook van de Amerikanen hebben we iets meegekregen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog, die zich ver buiten ons gezichtsveld afspeelde, verscheen er plotseling een grote marinekruiser voor onze kust. Een enorm gevaarte, dat onmiddellijk vastliep op het hoge koraal voor het strand en later slechts met de grootste moeite door een ander schip weer kon worden vlot getrokken. Het waren Amerikanen op zoek naar spionnen. Ze vertelden dat we uit moesten kijken naar kleine, gele mannetjes met spleetogen, Japanners, die ergens ver weg een oorlog waren begonnen. En plotseling herinnerde mijn vader zich dat er ooit zo iemand was gesignaleerd op het eiland Mokapi. Een verdachte figuur die daar een winkeltje was begonnen. Een paar van onze vissers werden eropuit gestuurd en ze vonden daar inderdaad een mannetje met rare ogen. Hij werd tegenstribbelend naar Jarubo overgebracht, waar hij als blijk van goede wil werd uitgeleverd aan de Amerikanen. Hoewel we geen flauw idee hadden in welke oorlog ze verwikkeld waren leek het ons wel voordelig om bondgenoot te worden van zo’n groot en machtig land. Overigens bleek later dat we geen Japanner maar een Chinees hadden gevangen, maar de Amerikanen maakten daar geen punt van.

Door het contact met al die buitenlanders realiseerden onze ouders zich dat de wereld groter was dan het verste eiland waar een van onze stoutmoedigste vissers ooit voet aan wal had gezet. En tot hun stomme verbazing ontdekten ze nog iets merkwaardigs. Het ene land in die grote wereld bezat uitbundig veel geld, waar goede sier mee werd gemaakt, terwijl een andere natie, zoals de Hollanders het uitdrukten, geen nagel had om haar kont te krabben. En dat stelde onze voorvaderen voor de vraag tot welk deel van die wereldbevolking zij wilden behoren. Tot hen die het slijk der aarde bezaten of tot de anderen, die uitzichtloos in datzelfde slijk zaten te wroeten om er nog een laatste restje voedsel uit te peuren? Daar het antwoord voor de hand lag onderzochten ze hoe een deel van het bezit der rijken op een soepele manier zou kunnen worden overgeheveld naar ons armlastige eilandje. Van HeadmasterHenry had men al geleerd dat het verlenen van diensten en het verkopen van producten de gangbaarste manieren waren om geld in het laatje te brengen. Maar wie zou ons eiland welke diensten moeten verlenen? En behalve een te verwaarlozen zooitje kokosnoten en bananen hadden we geen producten. Dus moest er iets anders worden gevonden. En het is de enorme verdienste van onze ouders geweest dat zij daarin zijn geslaagd. De nieuwe inkomstenbron was gebaseerd op de edelmoedigheid van de welvarende mens en zijn georganiseerde aandrang om een volk in nood te helpen. Een barmhartigheid die in veel rijke landen een welvaartsvaste industrie was geworden. Nadat onze voorvaderen ook nog hadden begrepen hoe in welgestelde landen spijkerhard en met veel gevoel voor eigenbelang zaken werden gedaan, was een succesverhaal geboren. In een paar jaar tijd zou de verkoop van goed in de markt liggende producten als achterstand en armoede een uiterst lucratieve onderneming worden.

Er is op ons eiland een wonder verricht en het is zaak om dat verleden niet te vergeten. Want wie niet weet hoe een huis moet worden gebouwd kan veiliger onder een boom blijven slapen. Dat verklaarde ook mijn boosheid over de domme actie van CoconutMorris, die de kern van het functioneren van onze economie negeerde en Jarubo een lelijke loer had gedraaid.

2

Om de reikwijdte van Coconuts eigenmachtige optreden te kunnen begrijpen is enige historische kennis van onze bijzondere welvaart noodzakelijk. Een aantal jaren na de Tweede Wereldoorlog verschenen de Hollanders weer op ons afgelegen eiland, hun zendingsdrang leek onverwoestbaar. En al heel snel kwamen ze met een aanlokkelijk voorstel. Het leek hun leiders een goed idee als een paar van onze mensen een bezoek aan Holland zouden brengen om daar het principe van vooruitgang te ervaren. Achteraf hoorden we dat hun gastvrijheid vooral te danken was aan een grote Brits-Nederlandse multinational die olie in de wateren rond Jarubo vermoedde en onze autonome positie binnen de Marechaleilanden kende. We moesten toen nog veel leren over de kapitalistische wereld. Hun motto ‘Help alle armen in deze wereld, maar eerst de behoeftigen die rijker zijn dan ze weten’ was ons destijds nog niet bekend.

En zo gingen de vaders van BigbossMartin, FatherMaron, Snake-eyeWilly, SpenderSpencer en mijn eigen vader, ChiefMorgan, naar dat koude, verre land. Iedereen op Jarubo erfde de naam van zijn ouders met een typerende eigenschap of het beroep als toevoeging. Alleen BigbossMartin en FatherMaron hadden dezelfde namen als hun voorvaderen. Bigboss was toen al dik, heel dik, en dat was bij ons niet, zoals elders, een teken van welstand en voorspoed. Alleen de leden van de familie Martin torsten deze enorme lichaamsomvang met zich mee. Van iedereen op Jarubo werd verwacht dat hij of zij lichamelijke arbeid verrichtte. Het leven in een kleine gemeenschap vroeg om samenwerking en burenplicht was geen vrijwillige taak maar een absolute noodzaak. En mede door het beschikbare dieet van veel fruit en vis en op feestdagen het vlees van een zwart, klein varkentje zat zwaarlijvigheid niet in onze genen. Tegenwoordig verandert dat, omdat we voor het zware werk arbeiders van Mokapi, een ander eiland van de Marechalarchipel, lieten overkomen. Mannen die nauwelijks eisen stelden en die na een paar weken weer tevreden naar hun eigen eiland verdwenen.

In het vliegtuig naar Holland had men voor BigbossMartin twee stoelen gereserveerd. Met de enorme zonnebril op zijn neus die zijn vader van een Amerikaanse officier had gekregen, zat hij als een ware vorst op zijn zetels. En al zijn metgezellen waren, zoals altijd, trots op hem. In het toestel filosofeerden ze over de immer gutsende regen in het land van bestemming en over het witte poeder dat ze nog nooit hadden gezien en waarvan ze wisten dat het sneeuw werd genoemd. Maar eenmaal aangekomen in het land waar de bewoners achter hoge dijken en ver onder de zeespiegel onbekommerd hun leven leefden viel er geen regen of sneeuw te bekennen. De zon scheen stralend op de grote stenen huizenblokken en de afvaardiging van Jarubo zag mensen die zich bedaard op twee wielen voortbewogen en eindeloze groene vlaktes vol zwart-witte koeien met enorme uiers, die voor de bezoekers de welvaart van die nieuwe maatschappij symboliseerden.

Het was de eerste keer dat de bewoners van het vlakke land bruine mensen van de Marechaleilanden ontmoetten en het moet worden gezegd, de ontvangst was buitengewoon vriendelijk. Daar kwam pas na een dag of twee verandering in toen onze delegatie streng werd toegesproken door een paar mannen in ongemakkelijke kostuums die wisten hoe mensen in achtergebleven gebieden moesten leven. Uit de verhalen hadden ze opgemaakt dat er veel veranderd diende te worden op Jarubo. Onderwijs en bestuur moesten worden gereorganiseerd en een politiekorps en misschien wel een klein legertje zouden wenselijk zijn. En bovenal wilden ze een politiek systeem introduceren dat ze ‘democratie’ noemden. Onze afgevaardigden luisterden welwillend en aandachtig, ze namen alles voor kennisgeving aan en wekten de indruk overal mee akkoord te gaan. Uiteraard was dat een vorm van beleefdheid. Eigenlijk waren ze van mening dat de buitenwereld ook wel iets van Jarubo kon leren. Bij ons was BigbossMartin de grote baas en hij beslechtte samen met de door hem benoemde, uit acht leden bestaande Raad van Oudsten alle geschillen op het eiland. Daarbij werden ze geholpen door mijn vader, in wiens persoon politie en leger waren samengebald. Bij die functie hoorde het enige geweer dat op ons eiland aanwezig was. Zo was het in die dagen en zo is het nog steeds. Hoewel ik tegenwoordig wel door een paar ongewapende assistenten geholpen word. BigbossMartin moest, zo zeiden hun gastheren, door de eilandbewoners worden gekozen. Maar dat was natuurlijk onmogelijk. De zoon van de oude Chief werd Chief, zoals later ook een van diens zonen of dochters Chief zou zijn. Het kleinste kind op ons eiland weet dat wie de leider van de zwijnen slacht onherroepelijk oproer in het varkenskot veroorzaakt. Dat gehamer op een gekozen Chief werd helemaal ongeloofwaardig toen onze delegatieleden erachter kwamen dat in dit met te veel klei en water gevulde land een vrouwelijke Chief bestond die, evenals bij ons, als Chief werd geboren! Waar zeurden die mensen nu toch over? Onze afgevaardigden gingen er verder niet op in, want ze hadden het veel te druk met andere zaken. Ze waren, zoals de deelnemers aan deze reis later nog vele malen zouden vertellen, in een soort luilekkerland terechtgekomen. Ze luisterden aandachtig naar de verhalen, spraken nooit iemand tegen en reageerden vriendelijk en wellevend op alle onzin die ze hoorden. Want hier in dit rijke land lagen onvermoede kansen en als ze het goed aanpakten zouden de Hollanders ons misschien net zo rijk kunnen maken als zijzelf waren.

Bigboss had inmiddels ontdekt dat de Hollanders zich verantwoordelijk voelden voor praktisch alle ellende en armoede in deze wereld. De vraag was alleen hoe deze schuldgevoelens het best in goede banen zouden kunnen worden geleid. Het was de vader van Snake-eyeWilly die met een goed plan kwam. Onze delegatie moest voortdurend benadrukken hoe zwaar en ondraaglijk het leven op Jarubo wel niet was. Wij, de vriendelijke en weerloze inboorlingen, waren door de eeuwen heen onderdrukt en uitgebuit. Misbruikt als leveranciers van grondstoffen, geknecht en geminacht door de koloniale overheersers. Alle delegatieleden begrepen direct dat de vader van Snake-eye deze begrippen had opgestoken van BlackBoni, onze Surinaamse drenkeling. Die had hem veel over de geschiedenis van de Hollanders geleerd, een historie die zich tot ver buiten hun landsgrenzen had afgespeeld. Een periode waarin kooplieden en de voorlopers van de multinationals in de koloniën met harde hand het traditionele leven en de bestaande gebruiken ondergeschikt hadden gemaakt aan hun eigen handelswetten.

‘Boni heeft me uitgelegd dat ze producten uit die tropische landen roofden’, zei Snake-eye. ‘En niet alleen specerijen en goud, maar ook mensen. De Hollanders waren de belangrijkste transporteurs van zwarte slaven.’

Bigboss, die aandachtig had geluisterd, vond dat ze dit gruwelijke verleden vooral heel tactisch onder de aandacht van het gastland moesten brengen. En FatherMaron kreeg de eer het woord te mogen doen.

‘Zonder verbittering en haatgevoelens’, zo betoogde onze geestelijk leidsman, ‘moeten we gezamenlijk op weg om er in deze moderne, twintigste eeuw een betere wereld van te maken.’

Goed gesproken en onze gastheren waren het er van harte mee eens. Ze beloofden plechtig dat ze ons zouden helpen met de opbouw van ons prachtige eiland. En deze hulp had, dat moesten we echt geloven, niets met het verleden te maken. Wij waren medemensen, volwaardige wereldburgers, die weliswaar op enige achterstand stonden, maar er recht op hadden dat welvarende landen ze met raad en daad zouden bijstaan. Jarubo kon op Holland rekenen. En ondanks het feit dat de verwachte, rijke olievelden voor onze kust nooit zouden worden gevonden, hebben onze gastheren woord gehouden.

Tussen alle zakelijke bedrijven door was het voor onze mensen een doorlopend feest. Ze dronken en aten, luisterden en lachten, en op alle uren van de dag en de nacht bedreven ze de liefde met de bleke vrouwen die ze in de kantoren en op de feesten ontmoetten. De vader van SpenderSpencer vertelde dat de vrouwen een vreemde maar niet onaangename zoetige geur verspreidden die ze uit flesjes haalden en dat de meeste iets te mager waren. Op het hoogtepunt krijsten sommigen als varkens die geslacht werden. Onze mannen schrokken daar in het begin nogal van, maar in de nieuwe wereld bleek dit rumoer normaal te zijn. Op de laatste dag van het verblijf belegde BigbossMartin een vergadering in zijn ruime kamer in het Haagse hotel.

‘Vooral de schuldgevoelens van onze gastheren vormen een rijke bron waaruit het goed drinken zal zijn’, vatte hij de ervaringen samen. ‘Hun koloniale verleden, en vooral de slavenhandel, is een litteken dat zal blijven schrijnen en schuren.’

De voorzichtige tegenwerping dat wij op Jarubo niets met een koloniaal verleden te maken hadden gehad wimpelde onze leider af. De enige waarheid is een gevangen vis, was een standaarduitdrukking op Jarubo.

‘Alle arme mensen in deze wereld lijden gezamenlijk en onze geschiedenis is de geschiedenis van alle uitgebuite wereldburgers’, zei Bigboss.

Aan het slot van de bijeenkomst nam FatherMaron het woord. Hij en zijn voorouders hadden de Bijbel bestudeerd en herschreven. Ze hadden het heilige boek op geheel eigen wijze geïnterpreteerd en aangepast aan onze gewoonten en gebruiken. Een versie van de Heilige Schrift die voor velen op Jarubo een vriendelijke en niet al te knellende leidraad in hun bestaan was geworden.

‘Alle armen, ongeacht hun voorgeschiedenis, lijden en zij die weten dat ze arm zijn lijden het meest’, zei hij. ‘Wij weten nu dat we vergeleken met de mensen in dit land straatarm zijn. En wie beseft dat hij arm is en ziet dat er elders geld groeit als kool heeft de plicht zich op alle mogelijke manieren te verheffen.’

‘Wij hebben geleerd dat slim zakendoen, zelfverrijking en hypocrisie lonen’, voegde de vader van SpenderSpencer er nog aan toe.

Een stelling die FatherMaron echter ontkende. ‘Wat wij hebben geleerd is het geheim van de evolutie van de welvarende mens. Als plotseling het ene volk boven het andere uitrijst, mag dat niet het verhaal van de krabbenmand worden waarin de krab die de mand wil verlaten met vereende krachten wordt teruggetrokken. Nee, een volk dat zich omhoogwerkt verdient juist een zetje. En als ze daarbij even op de schouders van de anderen gaan staan is dat noodzakelijk om na een paar generaties ook de achterblijvers weer omhoog te kunnen trekken. We zien door de eeuwen heen hoe belangrijke beschavingen door onderontwikkelde volkeren zijn vernietigd. Wij, de onderontwikkelden van Jarubo, doen dat anders. Wij voeren geen oorlog, wij verwoesten geen steden en wij veroveren geen land. Wij gaan gebruikmaken van de bestaande vredelievende hulp om een klein deel van de welvaart der rijken ten goede te laten komen aan ons verpauperde volk.’

Hier zweeg hij even, buiten adem, en de andere delegatieleden knikten. Zij die het niet begrepen waren het ermee eens en zij die het onzin vonden zwegen in het belang van ons eiland.

De vader van SpenderSpencer glunderde. ‘U kunt het heel wat mooier zeggen dan ik.’

In de hotelkamer in Den Haag besloot BigbossMartin het bezoek aan Holland met de woorden: ‘Wij hebben te lang arm en onwetend over visrijke oceanen gezworven, maar eindelijk hebben we een hengel gevonden.’

Dat van die hengel had hij van een meneer van een ontwikkelingsorganisatie gehoord.

FatherMaron schudde krachtig het hoofd. ‘Nee, geen hengel maar een net, een heel groot net.’

‘Amen’, zeiden de anderen, die nu pas begrepen dat er iets gevangen ging worden.

3

De mensen in Holland waren bereid om veel geld te schenken, omdat ze dachten dat een betere wereld een wereld zonder armen was. Bigboss en FatherMaron hadden al vanaf het begin benadrukt dat wie optimaal van ontwikkelingshulp gebruik wilde maken het fenomeen toch eerst goed zou moeten bestuderen.

‘Vergelijk het’, zo zei onze geestelijk voorman, ‘met de vondst van een goudmijn. Ook dan moeten allerlei vragen worden beantwoord. Hoe krijgen we het goud zo efficiënt mogelijk uit de grond, hoe zit het met bodemstructuur en te graven gangen, hoe gaat het smeltproces in zijn werk en wat zijn de verkoopkanalen en prijzen? Wij mogen niets aan het toeval overlaten, daarvoor zijn de belangen te groot.’

Waar hij die kennis vandaan haalde wist niemand, maar dat er vele miljarden dollars per jaar in die ontwikkelingshulp omgingen, was wel zeker. Ook leerden we dat die hulp, behalve bijzonder winstgevend, ook buitengewoon ingewikkeld was omdat daarbij veel onvoorspelbare emoties een rol speelden. De milde gevers werden voortdurend heen en weer geslingerd tussen de politieke waan van de dag, goede bedoelingen, machtsverhoudingen, eigenbelang en schuldgevoelens. En al die gevoelens, voorschriften en harde feiten moesten we bestuderen. Kansen, struikelblokken, controle, specialisaties, belangen, regeringen, internationale organisaties, politieke verhoudingen, letterlijk niets mocht ons ontgaan. En zo leerden we dat we op dit vakgebied nooit uitgeleerd zouden raken. We zouden voortdurend moeten innoveren en veranderen om de donorlanden een stap voor te kunnen blijven. Wilden zij de ene dag emancipatie en meer aandacht voor de vrouw, dan moesten onze plannen al klaarliggen. Verlangden ze het volgende etmaal een gelijkwaardige dialoog, een ecologische en biologische aanpak, meer nadruk op de civil society, aandacht voor de regio, zelfredzaamheid of meer democratisering? Nog voor zij hun nagelnieuwe rapporten en documenten over deze onderwerpen naar ons eiland konden sturen dienden onze voorstellen over prioriteitsstellingen en oplossingsrichtingen al geschreven te zijn. In het bijzonder twee belangrijke begrippen in die ontwikkelingsindustrie zouden we zo goed mogelijk naar onze hand moeten zetten: ‘aanbodgestuurd’ en ‘vraaggestuurd’. Het eerste stond voor: het donorland wil iets kwijt, zij weten wat goed voor ons is en beslissen welke hulp we moeten accepteren. Maar dat schoot natuurlijk niet op. Het begrip ‘vraaggestuurd’ echter was iets waar we zeker mee uit de voeten konden. Wij vroegen en we waren bereid elke gift te aanvaarden als het maar geld was. Vooral geen goedbedoelde goederen, geen deskundigen en geen ingewikkelde projecten. Zo werden alle krachten op Jarubo gebundeld en zou het vak ontwikkelingshulp een van de belangrijkste studieonderdelen in ons onderwijs worden.

En het moet gezegd, vanaf het begin verliep de samenwerking met de Hollanders uitmuntend. Met doorwrochte rapporten vroegen we geld voor zaken die we soms wel maar meestal niet nodig hadden. Hulp op het gebied van landbouw, onderwijs, gezondheidszorg, milieu en ga zo maar door. Daarna kregen de Hollanders een sluitende en overtuigende schriftelijke verantwoording voor de manier waarop wij de vele euro’s en dollars hadden uitgegeven. Onze projectaanvragen, voortgangsrapportages en eindverslagen behoorden tot de beste die de Hollandse instanties ooit mochten ontvangen. Resultaat van de gedegen opleiding van vele bekwame Jarubose jongeren aan de economische faculteiten van vooraanstaande universiteiten in Australië en de Verenigde Staten. Ook extra scholing door een bekend accountancybureau, later helaas vele malen beschuldigd van witwaspraktijken en banden met de maffia, heeft aan de professionaliteit van onze experts bijgedragen.

Zo ontstond een perfecte samenwerking met een aantal ontwikkelingsorganisaties en overheidsinstellingen. Vooral het contact met de Hollandse hulporganisatie Power for All verliep uiterst succesvol. In de eerste jaren noemden ze hun gulle gaven ‘hulp’, later werd dat ‘steun’, daarna ‘assistentie’ en ten slotte had men ‘samenwerking’ bedacht. Maar welk woord ze ook gebruikten, het geld bleef overvloedig binnenstromen. Dollars en euro’s die we doorgaans aanwendden voor het gevraagde doel. En vaak ook niet, want met geld valt immers meer geld te verdienen. We hadden inmiddels veel geleerd van het kapitalistische systeem. We vroegen bijvoorbeeld geld voor een onderwijsproject, dat we inderdaad voor een deel aan een plaatselijk schooltje besteedden terwijl we de rest in aandelen, termijnmarkten en obligaties belegden. Daarmee konden we dan weer Jarubose jongeren op buitenlandse scholen en universiteiten laten studeren. Alle aandacht werd gefixeerd op de stralende en levenbrengende zon van de ontwikkelingshulp. De afgelegen ligging van het moeilijk bereikbare Jarubo, die in het verleden nogal eens een handicap was geweest, bleek nu de magische sleutel tot de met goud en diamanten gevulde mijnen van koning Salomon. De controle op onze aanvragen verliep steevast via vuistdikke rapporten en als er al eens iemand persoonlijk poolshoogte wilde nemen werd de ontvangst goed voorbereid. Zoals in het geval van de Hollandse ambtenaar die weleens ter plaatse wilde zien wat er met het geld voor een onduidelijk erfgewassenproject was gebeurd. Al in de wankele boot die hem naar Jarubo vervoerde bracht de bemanning hem met wat milde roesmiddelen in zijn cola in de juiste stemming. Het was een ongevaarlijk middel dat wij al eeuwenlang wonnen uit de ingewanden van de oranjeblaasvis. Eenmaal aangekomen op ons eiland werd hij beschonken in de armen van de dochters van TractorBeasly gelegd. Hij verkeerde in zo’n constante roes dat hij zich na terugkeer in het moederland nog maar nauwelijks kon herinneren dat hij op reis was geweest.

Na een paar jaar hulp stelden we ons de belangrijke vraag of het wel zo verstandig was om geheel afhankelijk te blijven van de gunsten van maar één donorland. De tijden veranderden en die klompendragers zouden weleens kunnen besluiten om hun ontwikkelingsgeld op een voor ons verkeerde manier te gaan besteden. Via een contactman in Den Haag bereikten ons flarden uit verontrustende discussies. Het ministerie van Landbouw daar had zich al afgevraagd of het geen recht had op een deel van de ontwikkelingsgelden om overgebleven voedseloverschotten en zuivelproducten naar arme landen te sturen. En het ministerie van Defensie meende geld uit de ontwikkelingspot te kunnen vragen omdat ze in Afghanistan niet voor niets vochten onder het motto: ‘zonder veiligheid geen ontwikkeling’. En daar kwam nog bij dat onze beste jonge economen al heel lang in de gaten hadden dat door de grenzeloze hebzucht van de grote internationale banken en financiële instellingen de wereldeconomie spoedig in grote moeilijkheden zou raken. Met hun immense zeepbellen van waardeloze, herverpakte leningen en onverantwoorde kredieten moest het ooit fout gaan. Ook daarom was het zaak om onze belangen te spreiden. Met als bijkomend voordeel dat Holland niet al te afhankelijk van Jarubo zou worden. Hun hulpverslaving kon alleen maar meer aandacht en bemoeienis met zich meebrengen.

Welke andere hulpverlenende landen zouden we tot onze ontwikkelingsmarkt kunnen toelaten? Amerika was natuurlijk een rijke en interessante natie en het was niet moeilijk om daarmee in contact te komen. We hoefden maar een schuchtere poging te wagen om Cuba te benaderen en ze hingen al aan de lijn om hun vriendschappelijke betrekkingen met de vrije en democratische Marechaleilanden te benadrukken. Helaas lieten ze hun hulp bij voorkeur via de centrale regering op Majori lopen en met die kleine krabbelaars werkten we liever niet samen. De hulp die ze daar accepteerden was onzakelijk en ouderwets. De boeren ontvingen een beetje kunstmest, voor de kinderen werd een klein schooltje gebouwd, het ziekenhuis kreeg wat gedateerde instrumenten en voor de rest daalde een dichte regen goedbedoelde adviezen waar ze niets mee konden op het centrale eiland neer. Nee, op de andere eilanden haalden ze er niet uit wat erin zat, ze bleven even arm als ze bij hun geboorte al waren. Bij ons op Jarubo was na goed economisch onderwijs een systeem ontwikkeld waarbij de kippen gouden eieren waren gaan leggen zonder dat ze zeggenschap kregen.

Op zoek naar een nieuwe, gulle weldoener werd ons plotseling de eerste prijs in de schoot geworpen. Dat gebeurde tijdens een bezoek dat een van de zonen van BigbossMartin aan Majori bracht. SmartguyJohn was een mooie jongen die door een speling van het lot niet de lichaamsomvang van de familie Martin had geërfd. Hij was een narcist van het zuiverste water, een man die alleen maar geïnteresseerd was in zichzelf en het vrouwelijk geslacht. Smartguy en ik waren gezworen vijanden en we meden elkaar alsof de ander een ernstige schurftige ziekte onder de leden had. Een paar jaar geleden had mijn vrouw ontdekt dat haar leven er een stuk beter zou uitzien als zij mij inruilde voor de aantrekkelijke Smartguy. Velen waren haar voorgegaan en velen waren teleurgesteld. Maar hoe leg je dat een verliefde vrouw uit? Na een paar weken waren ze samen naar Miami verdwenen en ik bleef met zoon en dochter achter. Al na een paar maanden liep hun relatie op de klippen. WomanMorgan kwam terug naar Jarubo en probeerde weer met mij in contact te komen. Nu was ik niet haatdragend, maar mijn nieuwe relatie met Agnes, een van de fraaie dochters van SpenderSpencer, bracht me in een lastig parket. Mijn ex-echtgenote had er geen moeite mee om me te delen met een andere vrouw, maar Agnes dreigde met allerlei gruwelijke vormen van castratie en doodslag als ik er ook maar een moment aan zou durven denken. Dus ontliep ik mijn ex-vrouw zo veel mogelijk, tot zij ten slotte een nieuwe minnaar vond. Een jurist met één oog, een cycloop die ze ‘mijn koning’ noemde.

Op Majori had SmartguyJohn ene Majori Leonie Duval ontmoet, een lelijke, graatmagere maar rijke Française. Een intellectuele dame met veel politieke relaties en getrouwd met een aan alcohol verslaafde Engelse leegloper die haar op Haïti in de steek had gelaten voor een nachtclubdanseres. Dus reisde zij zonder kind of kraai de wereld rond om de armen die haar pad kruisten bij te staan. Op Majori viel ze als een blok voor de mannelijke, Caraïbische schoonheid van Smartguy met zijn goudbruine ogen. Hij op zijn beurt was zo onder de indruk van haar blanke huid en Europese status dat hij haar meenam naar Jarubo. Zoals bekend hebben we het niet op vreemdelingen en vestiging op ons zonnige eiland is alleen mogelijk als de nieuwkomer van groot belang is voor onze economie. In het geval van Leonie Duval zagen BigbossMartin en FatherMaron direct de mogelijkheden. Leonie had connecties in hoge Europese kringen, dus werd zij met veel egards binnengehaald. We brachten haar onder in Morino, een verlaten dorp waar we voor speciale toeristische gelegenheden zo nu en dan een paar haveloze arbeiders van Mokapi huisvestten. Zeker in het begin wilden we haar zo veel mogelijk weghouden van onze onder overdadig groen verscholen luxebungalows, onze gerieflijk in palmbossen gesitueerde wagenparken en onze tussen eeuwenoude bomen en hoge varens gelegen, aircogekoelde en groengeschilderde scholen en kantoren. Al na een week voelde zij zich in dat armzalige dorp helemaal thuis. We vertelden haar over al onze schrijnende noden en behoeften en FatherMaron benadrukte voortdurend hoe belangrijk een contact met bijvoorbeeld Frankrijk zou zijn. Madame Duval was diep onder de indruk en vond dat er snel iets ten goede zou moeten veranderen. We toonden haar een paar dorpjes in het binnenland, waar de bewoners ter gelegenheid van het hoge bezoek hun oudste en meest gehavende plunje hadden aangetrokken. Leonie constateerde tot haar ontsteltenis dat er nauwelijks levensmiddelen waren. Zij speelde met de kleine, met modder bewerkte kinderen en wond zich op over de slechte hygiënische toestanden. De vliegen waarmee het kroost voortdurend was bedekt deden de rest. Leonie Duval besloot in actie te komen.

Met steun van ons schreef zij correcte en indringende brieven aan verschillende ministeries in Parijs. Daarin benadrukte zij haar Franse staatsburgerschap, de noden van dit gebied en de kansen voor Frankrijk om hier nieuwe belangen te verwerven. Vooral ons aanbod om de dominante Angelsaksische invloed eventueel te vervangen door een grotere inbreng van de Franse cultuur maakte indruk. En het werkte. Mevrouw Duval slaagde er zelfs in om in Brussel een Europese vertegenwoordiger over te halen Jarubo op een kleine lijst van speciale projectlanden te plaatsen. Voor ons was het een hele verrassing om te ontdekken dat de nieuwe Franse vrienden, die naar onze vaste overtuiging op een dieet van kikkers, slakken en gruwelijke stinkkazen leefden, in Europa nog meer invloed hadden dan onze Hollandse weldoeners. Leonie Duval hielp ons waar zij maar kon. Ze gaf ook Franse les aan een paar door ons aangewezen en geïnteresseerde eilandbewoners. En algauw besloot zij om zich voor altijd op ons nooddruftige eiland te vestigen. Zo zou zij voorgoed iets kunnen bijdragen aan een betere wereld.

Helaas ging het al na een paar weken helemaal fout. En dat had niet gehoeven als zij wat meer begrip voor onze situatie had kunnen opbrengen. Ik herinner me nog als de dag van gisteren hoe zij geheel buiten zinnen het huis van BigbossMartin was binnengerend met een geheim document. Uit haar furieuze betoog begreep onze leider na enige tijd dat zij de waarheid over een partij Franse wapens had achterhaald. Er was haar verteld dat ons bestuur zich zorgen maakte over onlusten die van tijd tot tijd in het zuidoostelijke deel van Jarubo de kop opstaken. Mevrouw Duval schrok daar heel erg van; bij alle ellende en armoede deden nu ook nog een paar oproerkraaiers een bloedige duit in het zakje. Haar brandbrief werd in Parijs direct begrepen en we ontvingen al heel snel voldoende geld om ons te kunnen verdedigen, mits de noodzakelijke wapens maar in Frankrijk zouden worden gekocht. Dat was geen enkel probleem. In de buurt van Marseille vonden we een directeur van een wapenfabriek die maar al te graag bereid was om een verklaring te tekenen dat hij het wapentuig had geleverd. Als dank betaalden we hem dertig procent van de totale aankoopsom. Zo verdienden wij heel veel geld en hield hij, behalve die dertig procent, ook nog eens een hele lading wapens over die hij zonder lastige papieren aan vrijheidsstrijders in Afrika kon leveren. Leonie Duval was niet vatbaar voor ons redelijke argument dat het geld uit Parijs toch beter aan armoedebestrijding dan aan wapens kon worden besteed. En als onze aanvragen niet helemaal klopten met het werkelijke doel was dat niet onze schuld. We werden er wel toe gedwongen. Neem bijvoorbeeld het vele geld dat in het Westen beschikbaar was voor landbouw- en industrieprojecten. Wat moesten we daarmee? Wij hadden nu eenmaal geen agrarische bedrijvigheid of fabrieken. En was het dan een logische conclusie dat we al die lonkende miljoenen maar gewoon moesten laten liggen? Natuurlijk niet. Onze Raad van Oudsten had Leonie Duval uitgelegd dat het geld ten goede kwam aan de gehele bevolking. Maar hun woorden verwaaiden als sigarettenrook in een woedende westerstorm.

‘Het enige wat je ons werkelijk kunt verwijten is dat we zakelijk bezig zijn’, had Bigboss nog tegengeworpen.

‘Iedereen doet maar zaken tegenwoordig’, beet zij hem toe. ‘Wat hebben zaken met een rechtschapen en waardig leven te maken?’

Als SmartguyJohn zich nu maar in het belang van ons eiland een beetje positief had opgesteld, was alles nog wel op zijn pootjes terechtgekomen. Zelfs toen Leonie hem op een avond op heterdaad betrapte met twee andere vriendinnen, zou de zaak nog wel te redden zijn geweest. Maar in de ruzie die volgde weigerde Smartguy afscheid te nemen van zijn nieuwe liefdes. De Française was razend op alles en iedereen, ze vond dat alle hulp aan ons eiland onmiddellijk gestaakt diende te worden.

‘De mensen hier zijn bedriegers’, riep zij. ‘Steun aan Jarubo is als het bouwen van een kathedraal in de woestijn, een absolute verspilling van middelen.’

Leonie wilde zo snel mogelijk ons eiland verlaten om, eenmaal terug in Frankrijk, haar gedachten en ervaringen eens uitvoerig op papier te zetten.

Gelukkig stond de Voorzienigheid nog steeds aan onze kant. Toen een van onze vissers haar terugbracht naar Majori sloeg zij ongelukkigerwijze ter hoogte van het Morkanarif overboord en verdronk. Dat wil zeggen, in de zee rond het koraal zwommen zo veel bloeddorstige hamerhaaien dat niemand veel tijd kreeg om daar te verdrinken. Hoewel Leonie Duval dus op deze verschrikkelijke manier was omgekomen, besloot onze Raad van Oudsten haar toch nog even voort te laten leven. Onze Française bleef haar brieven met verzoeken om hulp en bijstand gewoon naar Parijs en Brussel sturen. Haar Franse lessen waren niet in kale, onvruchtbare aarde gevallen. Het werd toch nog even spannend toen een Franse journalist onze heldin wilde interviewen. Goede raad was duur, maar de actrice die SmartguyJohn op Réunion had gevonden speelde de rol van Leonie Duval zo goed en overtuigend dat het een alleszins verantwoorde kostenpost was. Het vraaggesprek verliep uiterst professioneel en aan het eind had de actrice benadrukt dat dit echt de laatste maal was dat zij in de openbaarheid verscheen. Haar goede werken zou zij voortaan in stilte en buiten het bereik van microfoons en camera’s verrichten. Het ging niet om haar maar om de noodlijdende bevolking van Jarubo.