Aad van den Heuvel

De oorlogsverslaggever

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Het motto is afkomstig uit Homeros, Ilias en Odyssea. Tekstgetrouwe weergave door Frans van Oldenburg Ermke. Retie, Kempische Boekhandel, 1959

© Aad van den Heuvel, 2008

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp Studio Ron van Roon

Omslagillustratie © Dolph Catrijn

ISBN 978 90 445 2721 6

nur 332

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2008.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1

(Istanbul, 15 en 20 november 2003)

Het was de vierde explosie die de Turkse stad Istanbul binnen een week trof. Op zaterdag waren twee synagogen in Beyoğlu en Şişli het doelwit geweest van vernietigende zelfmoordaanslagen waarbij tientallen doden vielen en honderden gewonden tussen de verwoeste en geblakerde puinhopen achterbleven. Donderdag, vroeg in de morgen, werd een open bestelwagen voor het hoofdkantoor van een Britse bank in Levent tot ontploffing gebracht. Bijna gelijktijdig ramde een kleine, bruine bestelauto het toegangshek van het Britse consulaat in Beyoğlu, de historische wijk in het Europese deel van de stad. En ook hier zaaiden de zelfmoordenaars dood en verderf. De vredige binnenplaats lag bezaaid met brokken puin, glasscherpe stukken metaal, afgerukte ledematen en bloed. En in de nabije omgeving had de drukgolf van de explosie, in de wirwar van straatjes, kleine winkels en stegen, een onvoorspelbare route gevolgd. Op sommige plaatsen leek er niets gebeurd te zijn terwijl een paar meter verderop alles in puin lag. Versplinterde ruiten, zwaar beschadigde gevels en brandende auto’s. Slachtoffers werden te ruw onder de brokstukken vandaan getrokken of met primitieve middelen uitgegraven. Gewonden en doden werden weggedragen en in particuliere auto’s naar ziekenhuizen gebracht. Een bebloede man, de kleding van het lichaam gerukt, werd wankelend tussen twee hulpverleners naar een ambulance gebracht. ‘Ik ben Brits, ik kan niet meer zien, ik ben blind’, herhaalde hij maar steeds.

Al snel na de aanslagen was de Turkse premier Erdogan op de radio te horen. Hij sprak dreigende taal: ‘De daders zullen een prijs moeten betalen. Turkije zal hier en in het hiernamaals als een vuist zijn.’ De aanslagen werden opgeëist door een kleine beweging die zich ‘het Islamitisch front van de strijders van de grote Oriënt’ noemde. Zij claimden ‘het recht van zelfbescherming’ omdat ze in Palestina en Irak werden aangevallen. Maar de regering verklaarde dat de daders twee mannen uit de Koerdische provincie Bingől waren. Zij zouden banden hebben met de moslimextremisten van Hezbollah, die zich afzetten tegen de Koerden van de seculiere arbeiderspartij van Abdullah Öcalan. Vlak voor de aanslagen had het Turkse leger in die provincie nog twaalf Hezbollah-strijders gedood. ‘En deze groep’, zo meldde Abdulkadir Aksu, de minister van Binnenlandse Zaken, ‘moet verantwoordelijk zijn voor de aanslagen.’

De minister vertelde er niet bij dat hij twee dagen voor de terreurdaden was gewaarschuwd dat er een aanslag door Al-Qaida werd voorbereid. Radicale moslims zouden naar Istanbul zijn gereisd om cellen van de terreurbeweging te activeren. Een van deze extremisten stond bekend als ‘de Egyptenaar’, die volgens westerse inlichtingendiensten ergens in een West-Europees land zou wonen. De minister had deze boodschap wel degelijk ontvangen, maar had het niet nodig gevonden om actie te ondernemen. Dus werd hij nu gedwongen zijn onachtzaamheid weg te moffelen en het snel aanwijzen van een zondebok is immers een bruikbare afleidingsmanoeuvre. Hezbollah kreeg de schuld, maar in de straten van Istanbul circuleerden al direct na de verwoestende explosies de namen van Al-Qaida en Osama Bin Laden.

Pas een uur na de laatste aanslag hadden pantserwagens van de politie hun posities ingenomen rond de getroffen wijk en het werd al donker toen men een laatste slachtoffer vond. Zij lag half verscholen onder een paar struiken tegen de hoge kapotte muur van het Britse consulaat. Haar lichaam lag gedeeltelijk onder de stenen en haar gezicht zat onder het bloed.

‘Als Allah iets niet voorkomt moeten wij het aanvaarden’, zei een hulpverlener. Een gebed voor de doden, maar op datzelfde moment zag hij dat de vrouw nog leefde. Omdat zij blank was nam men aan dat het een medewerkster van het Britse consulaat moest zijn. Met spoed werd zij naar het Internationale Hospitaal gebracht, waar zij na ongeveer een uur overleed. Omdat een oplettende verpleegster meldde dat zij een Nederlands paspoort had gezien, belde haar chef met een medewerker van het Nederlandse consulaat. Die stelde op zijn beurt het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag op de hoogte. En er was nog iets wat de Haagse superieuren moesten weten, zei de consul. De behandelende Turkse arts in het ziekenhuis had een verrassende ontdekking gedaan …

Binnen een half uur kwam het bevel uit Den Haag om tegen niemand meer iets te zeggen over de omgekomen vrouw. En in een volgend, uiterst vertrouwelijk bericht, kwam de opdracht alle sporen zo veel mogelijk uit te wissen. Er zou hulp uit Nederland komen. Een medewerker van het consulaat zag kans om in alle verwarring rond de vele gewonden in het ziekenhuis het paspoort van de vrouw te ontvreemden. Binnen een paar uur werd het gehavende document per diplomatieke post naar Nederland gestuurd. En een dag later lukte het een paar in witte jassen gestoken mannen om het dode lichaam van de vrouw uit het ziekenhuis te smokkelen. Op een brancard droegen zij haar naar een wit bestelbusje dat pijlsnel naar het vliegveld vertrok. Drie uur later meldde het ziekenhuis de vermissing van het onbekende lijk. Maar diezelfde avond nog kreeg de betrokken arts twee telefoontjes. Een van een functionaris van het Turkse ministerie van Gezondheid en de ander van een hooggeplaatste militair van de veiligheidsdienst. Beiden gaven hem de opdracht om, in het landsbelang, te zwijgen als het graf over de verdwenen dode vrouw.

2

De journalist lag achter een muurtje van het in flarden geschoten gebouw dat ooit het hoofdkwartier van de gevreesde inlichtingendienst was geweest. Hij wist niet hoe hij hier terecht was gekomen, maar erger was dat hij geen idee had hoe hij zich uit deze benarde positie moest bevrijden. Achter hem werd met granaten geschoten op de verwoeste huizenrij aan de overzijde van de straat. Vanuit duistere, glasloze vensters werd het vuur beantwoord door scherpschutters die schoten op alles wat in hun vizier kwam. Overal in de straten lagen dode en gewonde mensen. Sommige slachtoffers die om hulp riepen, kregen, zodra iemand achter de ramen hen in de gaten kreeg, een genadeschot. De inwoners van het land slachtten niet alleen elkaar af, maar ook de vreemde soldaten die de orde moesten bewaren. Begrippen als ‘vriend’, ‘medestander’ en ‘onschuldigen’ waren allang verdwenen in dichte nevels van agressie en bloeddorst. De journalist lag plat op zijn buik achter de lage muur en wist dat hij verloren was. De mannen van de zogenaamde verzetsbeweging hadden hem in de gaten, zij loerden op hem, elke beweging kon fataal zijn. En de militairen die achter hem in dekking lagen waren absoluut niet in hem geïnteresseerd, een journalist had hier niets te zoeken. Het was oog om oog en tand om tand, barbaarse acties konden rekenen op nog wredere tegenacties. Granaten kwamen nu vlak voor hem in de straat terecht, puin, vuur en modder sloegen tegen de muur. Oranje vlammen, zwarte rookwolken en gekartelde scherven met vlijmscherpe randen striemden over hem heen. Een van de gewonden die doodstil op de grond lag kwam plotseling overeind en wankelde naar hem toe. De ogen in doodsangst opengesperd, zijn linkerarm hing nog aan een paar gerafelde pezen aan zijn schouder. Zijn borst was rood van het bloed en de mond in het zwarte gezicht riep in een vreemde, onbegrijpelijke taal om hulp. De man achter de muur wist dat hij niet overeind mocht komen, maar lang zou hij het niet meer volhouden. Blaffend mortiervuur vulde nu de straat met vernietigende explosies, maar de gewonde man die op hem afkwam leek onkwetsbaar. Hij strekte zijn arm naar hem uit en de journalist stond op. Toen zag hij in een flits een man achter een venster die een geweer op hem richtte. De sluipschutter had gewacht tot zijn prooi een fout zou maken, hij tuurde naar de journalist en negeerde het inkomende vuur van de vijand, geconcentreerd als een schaker die zijn grote kans ziet. De wijsvinger kromde zich om de trekker en de kogel trof de journalist midden in de borst. De vlijmende pijn verspreidde zich door zijn lichaam, hij hapte naar adem en dreigde te stikken. Een fel wit licht vulde de straat, hij viel over de muur en nam in zijn val de gewonde man met zich mee. Ze lagen boven op elkaar, hij proefde bloed en keek in de gebroken ogen van het andere slachtoffer.

Martin Mendes gilde en werd drijfnat van het zweet wakker, zelfs de lakens van het smalle hotelbed waren doorweekt. Hij zag in zijn dromen altijd in haarscherpe beelden wat er gebeurde, maar wist nooit waar het precies plaatsvond, Bosnië, Kosovo? Te veel oorlogen en gewapende acties liepen op een absurde manier door elkaar en op die manier werden zijn dromen erger dan de werkelijkheid. Overdag kon hij leven met de verschrikkingen omdat hij in staat was ze te rationaliseren. Geweld, moord en doodslag, het gebeurde al eeuwenlang en overal, het was de harde en genadeloze realiteit. Het constante kwaad hoorde bij het menselijke bestaan omdat rudimentaire gevoelens als angst, haat, wraak en veroveringsdrift nooit waren overwonnen. Martin was journalist en schreef over de rivieren van bloed, zo kon iedereen het weten en zo kon het misschien worden voorkomen. Maar de verslaggever moest zichzelf wel beschermen en buitenstaander blijven, anders zou hij zijn beroep niet meer kunnen uitoefenen. Overdag lukte het hem nog wel, maar ’s nachts werd het steeds zwaarder. Zijn dromen werden heftiger, de verschillende en incidentele gewelddaden die hij had meegemaakt vermengden zich tot één explosie van geweld, één vlammende hel van het ondenkbare.

Moe en met een brandende koppijn krabbelde hij overeind uit het bed. Het hield niet meer op, misschien moest hij erover praten, maar met wie? Wat deed hij in godsnaam in Antalya? Het was hier koud, de regen die van geen ophouden wist viel gestaag uit een loodgrijze hemel. Grote delen van de Turkse kustplaats waren in een grijze, nevelachtige mist verdwenen. Het personeel in de lobby had hem verzekerd dat het hier in november meestal prachtig weer was, maar de toerist die zich huiverend en diep in de kraag van zijn dikke jas gedoken naar buiten waagde kon zich dat nauwelijks voorstellen. Hij had ver buiten de stad langs het strand willen wandelen en naar Perge, Aspendos of Termessos willen gaan. Althans, dat bedacht hij terwijl hij uit het beregende hotelraam stond te staren. Tot nu toe had hij zijn kamer nauwelijks verlaten, zelfs het ontbijt liet hij brengen door een norse, pokdalige man afkomstig uit een godvergeten vlek ergens in het Taurusgebergte.

De eerste dag was hij nog wel even de stad in gelopen maar het stelde niet veel voor, een uit zijn krachten gegroeide zielloze plaats met een toeristisch waterhoofd. Maar in deze tijd van het jaar waren er niet veel vakantiegangers en de paar optimisten die toch waren gekomen hokten kleumend samen in de goedkope eettenten op de kruising van de Cumhuriyet en de Atatürk Caddesi. Het stinkende verkeer perste zich de hele dag met oorverdovend lawaai door de nauwe straten en slechts in het groene Karaalipark en aan de haven kon een eenzame wandelaar min of meer overleven. Daar waren ook de beste restaurants van de stad maar helaas waren de meeste gesloten.

Na zijn laatste reportage in Irak had Martin in zijn etage aan de Amsterdamse Nassaukade een onbeschrijfelijke bende aangetroffen. De vrouw die hij betaalde om zijn huis schoon en opgeruimd te houden had minstens twee maanden verstek laten gaan. Hij was woedend geweest maar had haar niet gebeld, ze kon het lazarus krijgen. In het café waar hij zich beklaagde had een collega-journalist, een van zijn weinige vrienden, hem de raad gegeven er eens een paar dagen tussenuit te gaan. Dat klonk nogal absurd omdat zijn hele leven bestond uit reizen en thuiskomen. Maar Herman Jongsma bedoelde het goed, een paar dagen in de zon, lekker eten, misschien wat aardige dames ontmoeten, kortom even geen sores aan zijn hoofd. Dat zou zijn pessimistische gedachten en zijn angstaanjagende dromen misschien kunnen verjagen.

Martin keek naar het natte Turkse asfalt, de modderpoelen rond de vele bouwplaatsen en het grauwe, wilde water van de Middellandse Zee. Hij had naar de Antillen kunnen gaan, naar Hawaï, Tanzania of een andere zonzekere plaats maar hij moest zo nodig kiezen voor Antalya, een stadje verborgen achter regensluiers en wolken die als een dikke asgrauwe rook over de bergen rolden. Op internet had hij de eerste de beste bestemming gekozen die op het scherm van zijn laptop was verschenen.

Hij keek in de hoge spiegel van de reusachtige en lelijke wandkast en wat hij zag stelde hem niet gerust. Een één meter vijfentachtig lange, magere man met donker haar, een vermoeid ongeschoren gezicht en groene ogen die Afrikanen ‘duivelsogen’ noemden. Nu het oogwit door slaapgebrek en drank rood was geworden zou hij in dat continent helemaal paniek zaaien. De vorige avond had hij in de bar van het hotel David van Huistee ontmoet. Een iets te zware, dertigjarige Nederlander die voor een Nederlandse projectontwikkelaar werkte. Een bedrijf dat overal in Europa belangen had en ook in Turkije was betrokken bij de bouw van flatgebouwen, vakantiewoningen en hotels. Martin moest hem maar geloven, in Turkije was er in het toerisme goud te verdienen. Duitsers, Nederlanders, Engelsen, allemaal waren ze gek op dit land. Het leven was er zonnig, ontspannen en vooral heel goedkoop. Martin kende de bedrijfstak vaag, vaak waren het goed georganiseerde en betrouwbare ondernemingen en soms waren het slordige stenenstapelaars die zo veel mogelijk wilden verdienen om daarna weer zo snel mogelijk uit het land te verdwijnen. Het bedrijf van David leek de zaken goed voor elkaar te hebben, het werkte samen met een grote bouwonderneming in Istanbul en Van Huistee reisde iedere maand minstens driemaal heen en weer tussen Nederland en Turkije.

De beide mannen zaten samen in de bar en dronken te veel. Martin vond het wel best, zijn nachtmerries konden niet lang genoeg worden uitgesteld. Desnoods was hij bereid een aantal toeristenhuisjes te kopen. Maar daar viel David hem niet mee lastig, ook hij was blij gezelschap te hebben. Zij praatten met de oppervlakkige vertrouwelijkheid van twee mannen die in dezelfde situatie verkeerden. Alleen in een vreemd land en met de behoefte een lange avond zo prettig mogelijk door te komen. Van Huistee kwam uit een intellectueel milieu, zijn vader was hoogleraar oude geschiedenis, zijn moeder praktiserend arts en ook zijn twee broers hadden een universitaire studie succesvol afgesloten. In een wanhopige poging erbij te horen was David rechten gaan studeren maar die inspanning was roemloos gestrand. Vanaf dat moment werd hij door zijn familie als een soort paria behandeld.

‘Maar ach,’ zei hij opgewekt, ‘ik ben weliswaar het zwarte schaap maar ik verdien minstens drie keer zo veel als zij.’ Toen zij in de late uren ten slotte de wijn verruilden voor een uitstekende malt whisky was er toch nog een snel einde gekomen aan een lange avond.

Martin stond met hoofdpijn voor het raam, keek naar de regen en besloot dat hij eigenlijk een bezoek moest brengen aan het Archeologisch Museum dat in het westelijke deel van de stad lag. Volgens de toeristenfolder waren de Griekse, Romeinse en Byzantijnse vondsten wereldberoemd. Hij ging languit op het bed liggen en zette de televisie aan. Een opgewonden Turkse nieuwslezer maakte groot en verschrikkelijk nieuws bekend. Na een paar minuten begreep hij dat er in Istanbul bommen waren ontploft. De beelden toonden een enorme chaos met doden en gewonden en overal hulpdiensten. Ingestorte huizen, beschadigde gebouwen en veel puin in de smalle straten. Martin werd steeds nerveuzer, dit was een aanslag van formaat. Istanbul was niet ver weg, met een vliegtuig kon hij er binnen een uur zijn. Een kans om te ontsnappen aan deze druilerige vakantie-ellende. Maar toen realiseerde hij zich dat hij naar een samenvatting van de gebeurtenissen zat te kijken. Er waren meerdere aanslagen gepleegd en de laatste explosies hadden al zo’n twee dagen geleden plaatsgevonden. Afgesloten van de buitenwereld had hij het grote nieuws om de hoek van de Turkse straat gemist. De schrik van iedere reizende verslaggever. Maar misschien moest hij toch naar Istanbul vertrekken, hij had er vrienden en wellicht was het nog niet afgelopen. Hoe kon hij daar zo snel mogelijk komen? Op het moment dat hij de mobiele telefoon in zijn koffer had gevonden begon het Arabische orkest dat hij als ringtone gebruikte te spelen. Hij keek op het display en zag dat het Herman Jongsma was. Zijn stem klonk hoog en een beetje schel alsof hij buiten adem was: ‘Hoe gaat het daar?’

‘Heel goed,’ zei Martin, ‘het zeikt de hele dag van de regen, het is koud, het stinkt naar uitlaatgassen en ik heb het behang van mijn kamer uit mijn hoofd geleerd. Maar verder heb ik weinig te klagen.’

Jongsma negeerde hem: ‘Het gaat over Esther.’

Martin verstrakte, Esther was zijn ex-vriendin. Zij hadden elkaar al maanden niet meer gesproken maar zij was zijn grote liefde geweest. Hun relatie had een paar jaar geduurd, tot Esther steeds meer moeite had gekregen met een man die er nooit was. Een krakend telefoongesprek of een haastige brief uit een land in oorlog waren slechte koeriers. Martin had geleerd om het normale leven niet te veel te relativeren, maar toch kostte het hem moeite om evenveel aandacht op te brengen voor de problemen die Esther bezighielden als voor de doden in Afghanistan, Irak of Congo. Het moest fout gaan met hun relatie en het ging ook fout nadat zij Refik had leren kennen. Toen zij het hem, nu bijna twee jaar geleden, had verteld, was hij overrompeld en woedend geweest. Maar later had hij gezegd dat hij het begreep en was weer op reis gegaan.

‘Wat is er met Esther?’ vroeg hij.

Het was even stil aan de andere kant van de satellietverbinding alsof Jongsma zijn gedachten moest ordenen. ‘Esther is dood’, zei hij toen.

Martin schrok, zijn handen trilden. Hij hoorde wat er werd gezegd maar weigerde de boodschap in volle omvang tot zich te laten doordringen.

‘Wat is dat voor onzin?’

‘Je weet dat er aanslagen in Istanbul zijn geweest?’

‘Ja, maar wat heeft dat ermee te maken?’

‘Alles, Esther is bij een van die explosies om het leven gekomen. Haar lichaam is teruggebracht naar Nederland en zij wordt over twee dagen begraven.’

Het bericht trof hem als een mokerslag: ‘Wat moest zij in godsnaam in Istanbul?’

‘Ik heb geen idee.’

‘Had dat iets met Refik te maken?’

Refik Ozal, haar nieuwe vriend, was in Nederland geboren uit Turkse ouders die al voor hun vertrek naar Nederland Allah, Mohammed en de moskee hadden afgezworen. De jongen was na een opleiding aan een universiteit bij een ministerie gaan werken. Veel meer wist Martin niet van hem en veel meer wilde hij ook niet weten.

‘Het vreemde is dat niemand ook maar enig idee heeft wat Esther daar te zoeken had. Toen ik haar vader belde om hem te condoleren vertelde hij dat ook Refik het niet wist, die was gewoon in Nederland.’

Haar vader was een bekende bouwondernemer en Herman had de familie van Esther via Martin leren kennen. Martin probeerde nog steeds de harde waarheid te negeren. ‘Toch toevallig, een Turkse vriend en een aanslag in Istanbul.’

Herman, die niet getrouwd was, had altijd een zwak gehad voor Esther. Zij was het beste wat Martin Mendes in zijn leven was overkomen, had hij ooit eens niet zonder jaloezie gezegd. Hij reageerde als door een adder gebeten: ‘Wat klets je nou, man, ik vertel je dat Esther dood is en jij reageert met een soort politiebericht. Ik neem toch aan dat het je iets doet.’

Martin schrok, hij kletste inderdaad maar wat, hij moest de maalstroom die in zijn hoofd woedde, de dromen en de depressies onder controle zien te krijgen.

‘Sorry, ik reageer lullig, maar ik loop al dagen rond met het gevoel dat ik door rampspoed word achtervolgd. Esther is … was nog veel te jong, dit kan toch niet, Herman.’

‘Je moet naar Nederland komen voor de begrafenis. Je moet afscheid nemen, ik haal je af, we gaan samen.’

Martin regelde een ticket naar Nederland en belde met Ayhan Yilmaz, een journalist uit Istanbul, die hem uitgebreid vertelde wat er in die stad was gebeurd. Daarna viel hij in slaap achter het kleine bureautje in de hotelkamer. Met het voorhoofd op zijn onderarmen. Midden in de nacht werd hij met barstende koppijn wakker. Daarna jankte hij de ogen uit zijn hoofd en dat was voor het eerst sinds hij afscheid had genomen van Esther.

3

Kolonel Reijnders, een oude rot in het inlichtingenvak, had het verlossende telefoontje met een zucht van opluchting ontvangen. De Turkse actie was geslaagd maar het was een dubbeltje op z’n kant geweest. De manschappen die de operatie hadden uitgevoerd waren goed maar voor dit speciale werk niet goed genoeg. Het was allemaal maar net gelukt dankzij de hulp van de Turkse collega’s. Somber staarde hij voor zich uit, nog een jaar dan zou hij afscheid nemen als hoofd van de militaire inlichtingen- en veiligheidsdienst. En een schandaal rond een geheime en verboden buitenlandse missie was dan wel het laatste wat hij kon gebruiken.

Met tegenzin pakte hij de telefoon toen die opnieuw rinkelde. Het was zijn politieke baas, de minister van Defensie, die zich meldde met een tongval die wortelde in de vredige Achterhoek.

‘Môgge, kolonel, ik weet niet of je het druk hebt, maar laat alles uit je handen vallen en meld je over precies twee uur in het Torentje.’

In het Torentje zetelde de minister-president en Reijnders vroeg zich verbaasd af wat er zo dringend kon zijn. Zo vaak werd hij niet door de premier ontvangen.

‘Zijn er problemen?’

‘Turkije’, antwoordde de bewindsman.

De chef van de militaire inlichtingendienst schrok, hij had vrij uitvoerig over de recente aanslagen gerapporteerd omdat de Turkse mit hen goed op de hoogte hield. Maar van de actie van hun speciale eenheid wist de minister niets, hoe was hun Turkse operatie in godsnaam uitgelekt? Hij streek door zijn nog steeds donkere, borstelige haar en staarde naar de gesloten deur van zijn kantoor.

‘Turkije?’ vroeg hij ten slotte.

‘Ja, je zou het de beruchte druppel kunnen noemen. De minister van Binnenlandse Zaken maakt zich al geruime tijd ongerust over allerlei signalen die hem van het terroristische front bereiken. Wat vandaag in Turkije gebeurt kan morgen ook in ons land plaatsvinden.’

‘Het komt steeds dichterbij’, beaamde Reijnders opgelucht.

‘Nu heeft de collega al een paar maal met mij overlegd en vanmiddag wil hij met een voorstel komen waar we jou bij nodig hebben.’

‘Het is waarschijnlijk zinloos als ik vraag waar het over gaat?’

‘Zinloos ja. En bovendien is er vanmiddag officieel helemaal geen bijeenkomst en kan het dus officieel nergens over gaan. Ik verwacht je over twee uur.’

Reijnders begreep niets van deze wartaal maar hij was opgelucht dat het niet over hun Turkse uitstapje van de afgelopen dagen ging.

In het werkvertrek van de minister-president zat een klein gezelschap aan de grote ovalen vergadertafel. Behalve de minister-president waren ook de ministers van Defensie, Binnenlandse Zaken en Justitie aanwezig. Ambtenaren waren niet uitgenodigd, alleen kolonel Reijnders had wat ongemakkelijk tussen het hoge gezelschap plaatsgenomen. De laatste man die binnenkwam was de nog maar pas benoemde coördinator terrorismebestrijding mr. Dorhout Smit. Een arrogante man die volgens Reijnders om vage politieke redenen en geheel ten onrechte in deze baan was geparachuteerd. Hoewel de vergadering op verzoek van de minister van Binnenlandse Zaken bijeen was geroepen, nam de minister-president als eerste het woord en niet voor een vriendelijke begroeting. In staccato reeg hij woorden en zinnen aaneen als een hardloper die zo snel mogelijk de finish wil halen.

‘Zoals we allen weten zijn er een paar dagen geleden gruwelijke aanslagen gepleegd in Istanbul. Onder de slachtoffers bevond zich een vrouw met de Nederlandse nationaliteit en volgens persberichten is haar stoffelijke overschot met behulp van ons ministerie van Buitenlandse Zaken met lofwaardige snelheid naar Nederland teruggebracht. Hulde daarvoor. Maar toen ik de minister daarmee wilde complimenteren zei hij dat hij van niets wist. En hij was niet echt blij met het feit dat niemand hem op de hoogte had gesteld. Hij vermoedde zelfs een interventie van een van onze veiligheidsdiensten. Heeft iemand van u daar een verklaring voor?’

Vorsend keek hij naar zijn collega’s en het was de minister van Binnenlandse Zaken die antwoord gaf: ‘Ik weet, en daar is de collega van Buitenlandse Zaken ook van op de hoogte, dat er in Turkije geruchten de ronde doen dat een van de geldschieters achter de aanslag ergens in West-Europa en misschien wel in Nederland zou wonen. Een man die bekendstaat als “de Egyptenaar”. De aivd onderzoekt dat uiteraard nauwkeurig. Maar over het transport van het lichaam van die vrouw ben ik niet geïnformeerd.’

Argwanend keek hij naar zijn collega van Defensie, die verantwoordelijk was voor de mivd, waaronder ook de buitenlandse inlichtingendienst viel. De soms fel oplaaiende ruzies tussen de diensten waren legendarisch. Zijn collega haalde de schouders op: ‘Ook ik weet daar niets van, maar zodra er iets te melden valt zal ik dat uiteraard onmiddellijk doen.’

‘En zelfs de mivd is niet op de hoogte?’ De minister van Binnenlandse Zaken keek Reijnders vragend aan. De kolonel voelde zich niet op zijn gemak, werd dit dan toch een belangrijk onderwerp? Het enige wat erop zat was het hele verhaal uit de doeken te doen om zich daarna te verontschuldigen dat zij uit tijdgebrek niemand hadden kunnen informeren. Maar zijn minister redde hem: ‘Zo werkt het dus niet,’ zei hij met gespeelde verontwaardiging, ‘als er iets met een van mijn medewerkers moet worden besproken doe ik dat en gebeurt dat op mijn departement. Dat lijkt mij de juiste gang van zaken.’

Hoewel de minister-president niet tevreden was met de antwoorden ging hij er verder niet op in omdat er een belangrijker zaak aan de orde was. Het volgende uur moest de vraag worden beantwoord of er tot nu toe de juiste preventieve maatregelen waren genomen om mogelijke terroristische aanslagen in Nederland te voorkomen. De minister-president realiseerde zich dat de vraagstelling simpel leek maar dat een ontkennend antwoord verstrekkende gevolgen kon hebben. Hoever mochten de bestrijders van het terrorisme binnen een rechtsstaat gaan? Amerikaanse veiligheidsmensen hadden al een aantal malen aangedrongen op wat in verhullend taalgebruik ‘nieuwe onconventionele defensieve stappen’ werd genoemd. Hij gaf de minister van Binnenlandse Zaken een teken dat hij kon beginnen.

‘Ik heb’, zei de lange, stevige man, die geboren leek in zijn reusachtige krijtstreep kostuum, ‘slecht nieuws en mijn collega’s zullen dat kunnen beamen. Al voor de aanslagen in Turkije zijn de berichten van de aivd over op handen zijnde terreurdaden in ons land steeds alarmerender geworden. Ik vrees dan ook dat wij snel en adequaat in actie zullen moeten komen.’

‘Maar het probleem is dat het Openbaar Ministerie helaas weinig met die aivd-informatie kan doen’, voegde de minister van Justitie eraan toe. Hij was een ijverige man die maar vier uur per nacht sliep en toch schuldgevoelens had omdat hij niet meer discipline kon opbrengen om echt alle stukken te lezen.

Reijnders keek met een zekere verbazing naar de bewindsman, de terreur had Nederland allang bereikt en de autoriteiten hielden zich bezig met juridische haarkloverijen.

‘Dus doen we maar niks, laat de zaak maar exploderen’, sneerde de minister van Defensie.

Zijn collega van Justitie stak verontschuldigend de handen in de lucht: ‘Wij zijn bezig met een aantal nieuwe wetsvoorstellen maar dat kost nu eenmaal tijd.’

De minister van Binnenlandse Zaken rommelde in een rode map die voor hem lag: ‘Daar hebben we dan voorlopig niks aan en daarom is het misschien goed om nog eens nader van gedachten te wisselen over, laat ik maar zeggen, wat minder officiële acties.’

‘Maatregelen buiten het officiële kader zullen wij niet voor onze rekening kunnen nemen’, zei de minister-president, hij klonk vastberaden.

De man van Binnenlandse Zaken antwoordde alsof hij een kind toesprak: ‘De waarschuwingen liegen er helaas niet om, als wij op dit moment slechts doen wat is toegestaan zullen wij een mogelijke ramp niet kunnen keren. En dan zijn de rapen pas echt gaar.’

De minister van Defensie knikte, hij oogde als een simpele parlementariër die God nog iedere dag op zijn blote knieën dankte dat hij dit hoge ambt mocht vervullen: ‘Als wij na een eventuele catastrofe zeggen dat wij helaas geen stappen konden ondernemen omdat zoiets officieel niet was toegestaan, zal het volk dat, om het maar mild te zeggen, niet echt begrijpen.’

‘Dan krijgen wij, net als in de periode-Fortuyn, een enorme schop onder onze reet’, vertaalde de man van Binnenlandse Zaken.

Hoewel de minister van Justitie het in zijn hart eens was met de minister-president maakte ook hij zich wel degelijk ongerust over de onheilspellende informatie die hem bereikte: ‘Misschien moeten we eerst eens beginnen met niets uit te sluiten. Wij verkennen op dit ogenblik slechts de grenzen.’

Hij wist hoe hij de minister-president over de streep moest trekken.

‘Aan welke waarschuwingen moet ik denken?’

‘Wij zijn op het spoor gekomen van een groep die voorbereidingen trof om een aantal dijken en sluizen op te blazen.’

‘Dijken en sluizen opblazen?’

‘Er zijn in een woning explosieven gevonden en bepaalde jeugdige moslimextremisten bleken plotseling wel erg veel belangstelling te hebben voor duikcursussen in onze koude Nederlandse wateren. Verder hebben we bij een andere groepering tekeningen van de kerncentrale in Borssele en van de terreinen van de petrochemische industrie in het Rijnmondgebied gevonden.’

De minister-president zweeg en leek onder de indruk. Een aanval op Nederlandse dijken of op een kerncentrale was catastrofaal en een explosie in het bedrijvengebied rond Rotterdam zou duizenden mensenlevens kunnen kosten. Het was de minister van Defensie die de voorzet gaf: ‘Ons voorstel zou zijn om te komen tot een nieuwe, speciale aanvalseenheid die in het geval van de hoogste dreiging, buiten de officiële kanalen om, hard en afdoende in actie kan komen.’

Kolonel Reijnders keek met zijn harde, bruine ogen de minister verbaasd aan, het gesprek nam een verrassende wending. Hijzelf had binnenskamers al een paar maal gepleit voor zo’n eenheid.

‘Maar een dergelijk wapen hebben we toch al’, zei de minister-president.

‘Niet echt. Wij hebben arrestatieteams, eenheden die verdachten volgen en onder druk kunnen zetten, bommenexperts, gijzelingsdeskundigen, scherpschutters, maar voor sommige specifieke acties zijn hun mogelijkheden beperkt. Soms, in uitzonderlijke gevallen, zouden zij verder moeten kunnen gaan.’

‘Daar durf ik niet eens aan te denken’, zei de minister-president.

‘Dat zou ik toch maar doen’, antwoordde de minister van Binnenlandse Zaken. ‘In wat huiselijker termen zou ik willen zeggen dat het water ons tot de lippen staat.’

‘Welke andere mogelijkheden zou zo’n nieuwe eenheid dan precies moeten krijgen?’

De man van Binnenlandse Zaken ordende zijn gedachten. De zin die hem te binnen schoot, ‘in het uiterste geval moeten zij iemand kunnen liquideren’, kon hij maar beter niet uitspreken. ‘Wij hebben het hier over een vorm van contraterreur die wij nog nauwelijks kennen. Wat wij voorlopig nodig hebben is een kleine, betrouwbare en goed getrainde eenheid die, aangestuurd door het hoofd van de dienst en de minister, in exceptionele gevallen tot het uiterste zou moeten kunnen gaan.’

‘Wat betekent “tot het uiterste gaan”?’ vroeg de minister-president.

Hulpzoekend keek de man van Binnenlandse Zaken naar zijn collega van Justitie, die nooit had kunnen bevroeden dat hij zich nog eens met dit soort bedenkelijke zaken bezig zou moeten houden: ‘Zo ingewikkeld is het misschien niet. Ik geef een voorbeeld, stel er loopt een zelfmoordenaar op straat die in de gaten wordt gehouden door een scherpschutter. De levende bom heeft bijna een menigte op een markt bereikt. Mag hij nu zonder vorm van proces worden neergeschoten? Nou, het antwoord ligt toch voor de hand, nietwaar?’

De minister-president was een intelligente man wiens morele maatstaven waren gepolijst ten burele van een christelijk wetenschappelijk bureau. ‘In het land van de voorbeelden heeft de bedenker altijd gelijk’, zei hij. ‘Als al onze beslissingen zo simpel waren hadden wij het makkelijk.’

De minister van Justitie keek hem welwillend aan: ‘Maar zo simpel is mijn voorbeeld toch niet. Want hoe weten wij eigenlijk zo zeker dat de man echte bommen op het lichaam draagt en of hij werkelijk van plan is die explosieven in de menigte tot ontploffing te brengen? In juridische zin mogen en moeten wij daaraan twijfelen. Maar toch kunnen wij in dit geval het risico niet nemen. En dan luidt de vraag of we dat risico dan wel mogen nemen met die door de aivd opgespoorde extremisten.’

‘Het moet mogelijk zijn om een paar van die terroristen met harde hand tot andere gedachten te brengen’, vulde de minister van Binnenlandse Zaken aan.

‘Hoe zou zoiets moeten worden georganiseerd?’ De minister-president zag er nog meer dan anders uit als een verschrikte bosuil.

De minister van Defensie reageerde direct, hij was al veel langer van mening dat zijn ministerie een grotere rol moest krijgen bij de bestrijding van het terrorisme, het zou zelfs een van zijn drie hoofdtaken moeten worden. ‘Daar kan kolonel Reijnders wel iets over zeggen.’

Reijnders schraapte zijn keel: ‘Dat is niet zo moeilijk, ook Defensie heeft al een aantal speciale eenheden en daaruit zouden we een sterke, kleine groep kunnen formeren.’

‘En wie zijn “we”, wie zou dat moeten doen?’ vroeg de minister van Justitie.

‘Ik heb iemand op het oog, een betrouwbare vakman. Een loyale militair die zijn sporen verdiend heeft. Een dienaar van de troon’, antwoordde Reijnders.

De man aan wie hij dacht had zojuist de actie in Turkije succesvol afgesloten.

‘En onder wiens verantwoordelijkheid zou deze man opereren? Nogmaals, zuiver theoretisch’, vroeg de minister van Binnenlandse Zaken.

De minister van Defensie gaf het antwoord: ‘De man die de kolonel bedoelt werkt bij de militaire inlichtingendienst en is ingedeeld bij een speciale eenheid in Soesterberg. Dus is het logisch dat hij onder Defensie valt. En natuurlijk is het ook een voordeel dat bij ons fouten tot een minimum worden beperkt.’ Tevreden keek hij naar zijn collega, de blunders van de aivd en de lekken binnen die organisatie hadden onlangs weer op alle voorpagina’s van de dagbladen gestaan. De man van Binnenlandse Zaken reageerde echter niet, hij was een warm voorstander van zo’n nieuwe eenheid maar wilde die liever niet onder zijn hoede nemen. De collega van Defensie was gelukkig nog niet zo gepokt en gemazeld in de hogere politiek om te beseffen dat als er iets fout zou gaan met zo’n geheime groep de verantwoordelijke minister zijn politieke carrière voor eens en altijd kon vergeten. Dus zei de minister van Binnenlandse Zaken slechts: ‘Ik heb er geen problemen mee, als wij maar voortdurend op de hoogte worden gehouden.’

‘Dat spreekt vanzelf’, antwoordde de minister van Defensie tevreden.

Nu was het de beurt aan de minister van Justitie om bedenkelijk te kijken. Hij vouwde beide handen of hij een gebed wilde uitspreken: ‘Maar mogen wij dit wel aan Defensie overlaten? De Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst kan en mag pas in actie komen als er sprake is van een duidelijk defensiebelang.’

‘Als er sprake is van terreurdreiging is er altijd een defensiebelang, de veiligheid van de staat is dan immers in het geding’, zei de defensieman.

Zo lust ik er nog wel een paar, dacht zijn collega van Justitie, maar dat hield hij voor zich. Ook hij wilde voorlopig geen directe verantwoordelijkheid voor zo’n nieuwe eenheid. Hij wilde echter nog wel een voorwaarde stellen: ‘Omdat mijn ministerie alles te maken heeft met het grote kwaad dat terrorisme heet, wil ik dat mijn medewerker, de heer Dorhout Smit, van dag tot dag op de hoogte zal worden gehouden.’

Dorhout Smit, die nog geen woord had gezegd, keek verschrikt op.

‘Nou, van dag tot dag? Als er iets te melden valt zullen we dat zeker doen’, antwoordde de man van Defensie. Dorhout Smit was een zwakke broeder en met de toezegging ‘als er iets te melden valt’ creëerde hij voldoende ruimte. ‘Dus wat dat betreft kunnen wij aan het werk?’ De minister van Defensie was niet zo’n twijfelaar en hij wilde zo snel mogelijk aan de slag. Wilde het volk zijn ministers blijven controleren dan moest dat volk toch minstens in leven blijven.

Zijn twee collega’s gingen akkoord en de minister-president zat er wat onthutst bij. Hij was overtuigd van de urgentie maar vroeg zich af of dit besluit niet veel te ver ging. Hij moest het nu goed verwoorden, de afspraak kon maar beter voor meerdere uitleg vatbaar zijn. ‘Ik markeer de volgende punten’, zei hij. ‘Ik wil de naam Operatie Zelfverdediging gebruiken als wij onze gedachten laten gaan over een eventueel nieuw middel dat ons ten dienste staat bij de terreurbestrijding.’

De ministers van Defensie en Binnenlandse Zaken knikten, als het beestje maar een naam had. Kolonel Reijnders had aandachtig geluisterd en vroeg zich af wat ‘een eventueel nieuw middel’ betekende. Wat was er nu eigenlijk beslist? Maar goed, de minister zou hem wel bijpraten.

‘Wij zullen dus de grenzen onderzoeken van de middelen waarmee wij ons in extreme situaties kunnen verdedigen. Als het erop aankomt zullen wij op alles voorbereid zijn’, vervolgde de minister-president.

‘Dat lijkt mij een goede afspraak’, zei de minister van Defensie.

‘Nee,’ reageerde de minister-president onmiddellijk, ‘dit is geen officiële afspraak, wij leggen ons nergens op vast. Wij onderzoeken in de praktijk hoe wij de gruwelijke risico’s die ons bedreigen kunnen keren. Ondenkbare wandaden vragen wellicht een tot nu toe ondenkbaar beleid, daar laten wij onze gedachten over gaan en die kunnen wellicht in de praktijk worden getest.’

Kolonel Reijnders snapte er nu helemaal niets meer van maar de andere gesprekspartners begrepen maar al te goed wat er was beslist. En dat besluit zou het volle licht der parlementaire controle niet kunnen verdragen. Ze hadden vandaag geen wind maar storm gezaaid en over de eventuele oogst dachten ze maar liever niet te lang na.

4

Martin Mendes voelde zich ellendig, het verleden was in volle hevigheid teruggekomen. Het was te onverbiddelijk, vanaf nu was er niets te meer te vergeven of uit te praten. De dood sluit ieder verzoenend gebaar uit.

In de grote aula van de begraafplaats had Maarten Heslinga verbitterd gesproken over het wrede moslimterrorisme waarvan zijn dochter in het verre Istanbul het slachtoffer was geworden. De vele aanwezigen hadden geluisterd naar ‘Fields of gold’ van Sting, ‘Old and wise’ van Alan Parsons Project en ‘Wish you were here’ van Pink Floyd. De muziek waar Esther van had gehouden. En Maaike Verburgh was halverwege haar speech over de onverbiddelijkheid van het lot en de liefde voor haar beste vriendin in snikken uitgebarsten. Martin zat samen met Herman Jongsma op een van de achterste rijen. Schijnbaar onbewogen, een verstandige man die wist dat de dood ook jonge mensen treft, onrechtvaardig maar onontkoombaar. Maar het was een pose, hij was verdrietig en wanhopig, opgesloten in een allesoverheersende melancholie omdat het einde zo ontzettend onomkeerbaar is. Esther had destijds besloten om uit zijn leven te verdwijnen, de wond was geheeld en de pijn gesleten. Maar plotseling kwamen de herinneringen terug, de goede momenten en de fouten die ooit met liefde werden goedgemaakt. Maar te veel zou nooit meer kunnen worden hersteld.

Na een uur liep hij samen met Herman in een lange donkere rij naar het gedolven graf en hij kende de meeste rouwenden in de stoet. Haar ouders, haar broer, zakenrelaties en veel vrienden en vriendinnen die hij al lang niet meer had gezien. Voor hem liep een wat corpulente jongeman, het was David van Huistee, met wie hij te veel had gedronken in een Turkse hotelbar. Waarschijnlijk behoorde hij tot de kennissenkring van Esthers vader. Het was begrafenisweer, grauw, grijs en koud, de adem van de bezoekers kringelde in witte, ijle wolkjes omhoog. Veel zwarte jassen en langzaam schuifelende passen. Martin zag de spookachtige contouren van de graven, namen en leeftijden gebeiteld op de zerken, zo veel doden die jonger waren dan hijzelf. Er was regen voorspeld maar die bleef uit, het was monotoon en mistig weer, het kon bijna niet toepasselijker. Als eeuwige en onverbiddelijke wachters omzoomden de hoge bomen de zerken en de paden. Ook aan het graf werd gesproken, kort en emotioneel. Een oom zei met verstikte stem dat Esther nu voorgoed, onbegrijpelijk en onrechtvaardig, in de vochtige, koude aarde zou verdwijnen. Martin balde zijn vuisten in de zakken van zijn dikke winterjas, hij wilde geen emotie tonen, maar waarom eigenlijk niet? De kist daalde in de groeve en haar vader wierp een bloem op de kist. Een zware, hoekige bouwondernemer, in de aula had hij grimmige woorden gesproken maar nu stond hij als een gebogen en gebroken man naast het graf.

Onder de mensen op de begraafplaats stond de moordenaar. Een geslepen en verknipte man die genadeloos en onbarmhartig te werk ging. Al als kind was het begonnen. In een razende driftbui had hij zijn hond met een baksteen doodgeslagen. Hij herinnerde zich de gevoelens van triomf en overmacht en hoe moeilijk het was geweest om die emoties voor de buitenwereld verborgen te houden. Maar het was hem gelukt; na een intensief onderzoek van familie, buren en politie was de schuldige nooit gevonden. Toen al was Charon de eenling die het opnam tegen alle anderen, met niemand verbonden en los van het dagelijkse leven. Buitengesloten in een vijandige wereld overleefde hij alleen. Beheerst door een verterend vuur dat alles verzengde en vernietigde en dat met het geraas van de huilende vlammen het gekrijs van zijn slachtoffers overstemde. De dood was zijn handelsmerk en zijn opdracht. Zijn vijanden werden als dorre afgestorven bladeren in de woedende storm over de eindeloze vlakten gestrooid. Onoverwinnelijk en onaantastbaar was hij de directe verbinding met de onderwereld. Grijnzend keek hij naar de grijze schaduwen die de bezoekers van het kerkhof in de gaten hielden.

Plotseling zag Martin tussen de bomen en struiken mannen die de begrafenisbezoekers nauwlettend observeerden en hij vroeg zich af wie die donkere schimmen waren. Rechercheurs, beveiligingsmensen? De familie en alle mensen achter hen zetten zich weer in beweging, langzaam schuifelden ze langs het geopende graf. Men had afscheid genomen, de muziek was verklonken en alle woorden waren gesproken. De veerman had opnieuw een ziel van een gestorvene over de zwarte rivier gezet.

Een paar rijen achter de naaste verwanten zag Martin een knappe, donkere man, het gezicht vertrokken van verdriet. Het was Refik Ozal, de vriend van Esther en zelfs een oppervlakkige waarnemer kon zien dat de naaste familieleden van Esther hem vrij opzichtig negeerden.

In de grote zaal naast de aula werd niet alleen koffie geschonken, er werd ook drank geserveerd en de catering verzorgd door een gerenommeerd bedrijf was overvloedig. De familie had overduidelijk willen breken met de traditie van slechte koffie, slappe broodjes en kleffe cake. De mannen die Martin buiten tussen de bomen had zien staan bewaakten nu de deur terwijl een paar collega’s zich onopvallend tussen de zeker tweehonderd aanwezigen hadden gemengd. Toch politie, maar waarom?

Martin gaf de ouders van Esther een hand en condoleerde ze met het verlies. Maarten Heslinga hield zijn hand lang vast en zei: ‘We hebben je gemist, met jou was dit nooit gebeurd.’ Een onzinnige opmerking uit de diepste duisternis van zijn verdriet. Marjon, zijn vrouw, kuste Martin en huilde.

‘Een vreemde plaats om je weer te ontmoeten’, zei David van Huistee, die hem even later op de schouder tikte. Zijn baas, de projectontwikkelaar Marco van Welderen, was inderdaad een relatie van Heslinga maar David kende Esther persoonlijk via een vriendin van hem, Maaike Verburgh.

Maaike kuste Martin en zei dat het een dieptreurige dag was. ‘Zij heeft altijd van je gehouden’, fluisterde ze voor een andere relatie haar meetroonde. David bleef achter en zei: ‘Als ik iets voor je kan doen, bel me dan.’

In de verte zag Martin een man die Maarten Heslinga lang en bewogen de hand schudde. Hij herkende Michel Pelsaert, een rechtse politicus die zijn liberale partij had verlaten om voor zichzelf te beginnen. Martin schatte hem op een jaar of veertig. Blond haar, een groot, roze hoofd zonder baardgroei en een modieuze bril met een dun paars montuur. De man had het charisma en de uitstraling van een in het water gevallen schapendoes, zoals een gevreesd columnist eens had geschreven. Maar die omschrijving was niet volledig. Als de man sprak klonk een zware, sonore bas die de aandacht trok en elke discussie overstemde. Heslinga en de politicus leken elkaar goed te kennen.

Op het moment dat Martin wilde vertrekken en speurend om zich heen keek of hij Herman Jongsma ergens kon ontdekken zag hij Refik Ozal eenzaam in een hoek staan. Een paar mensen hadden hem troostend een hand gegeven maar de familie bemoeide zich nog steeds niet met hem. Er moest iets goed mis zijn met die relatie. Martin had Refik en Esther een paar maal ontmoet. Ze hadden wat gepraat, haastig en oppervlakkig of zij zich wilden beschermen tegen het verleden. Langzaam liep hij naar Refik toe en schudde hem de hand. ‘Hoe gaat het met je?’ vroeg hij.

‘Niet goed, het is allemaal zo verschrikkelijk en onbegrijpelijk.’

Refik zag er slecht uit. Esther was tot over haar oren verliefd op hem geweest, eindelijk een man die er dagelijks was en haar liefde en aandacht gaf.

‘Wat doen die mensen hier?’ vroeg Martin en hij wees naar de voor deze gelegenheid sjofel geklede mannen naast de deur. Waarom stelde hij in godsnaam deze triviale vraag, er waren vandaag wel belangrijker zaken aan de orde. Refik Ozal haalde de schouders op, hij had ze niet eens gezien. En waarom zou hij ook, het hoorde meer bij het beroep van Martin om daar op te letten. ‘Ik weet het niet, ingehuurd bewakingspersoneel misschien?’

Het zou kunnen, Maarten Heslinga had belangrijke vrienden.

‘Esther heeft het vaak over je gehad,’ zei Refik, ‘je bent haar altijd dierbaar gebleven.’

Refik Ozal leek een vriendelijke beschaafde man, maar wat moest Martin met deze opmerking? Ook Maaike en Esthers vader waren erover begonnen. Toen stelde hij abrupt de vraag die alle aanwezigen waarschijnlijk op de lippen brandde: ‘Wat moest Esther in Istanbul, wat had zij daar te zoeken?’

Refik keek hem strak aan, het oogwit van zijn donkere ogen was rood door slaapgebrek of misschien had hij gehuild.

‘Ik weet het niet, ik heb geen flauw idee. Zij heeft daar niets over gezegd. Ik was gewoon in Nederland en plotseling zonder boodschap, zonder telefoontje, zonder enige aanwijzing was zij verdwenen. Mijn ouders hebben familie in Turkije maar die wonen in de buurt van Ankara en niet in Istanbul. Ik weet niet wat Esther daar deed. Waarom vraagt iedereen dat toch aan mij?’

‘Dat ligt nogal voor de hand, veel andere Turkse vrienden had zij niet. En zo te zien denkt de familie van Esther er ook zo over. Volgens mij reageren ze niet al te vriendelijk op je aanwezigheid.’

Het gezicht van Refik Ozal verstrakte: ‘Die hebben mij nooit gemogen. Iemand van Turkse afkomst was nu niet direct hun gedroomde partner voor Esther.’

‘Maar dat heeft er toch niks mee te maken. Als ik als Nederlander in Turkije zou wonen en mijn Turkse vriendin overlijdt plotseling in Nederland, waar zij niets te zoeken had, zouden zij mij die vraag toch ook stellen, denk je niet?’

De mensen in hun directe omgeving begonnen naar hen te kijken, het leek wel of de twee mannen ruzie hadden.

‘Was het allemaal maar zo eenvoudig’, zei Refik en hij draaide zich abrupt om.

‘We spreken elkaar nog’, antwoordde Martin en het klonk zo dreigend als hij het bedoelde.