Fouad Laroui (samensteller)

Requiem voor de eerste generatie

Uitgeverij De Geus

breda 2014

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van het Nederlands Letterenfonds

Inleiding en samenstelling © Fouad Laroui, 2006

Verhalen © de afzonderlijke auteurs

Deze editie © De Geus bv, Breda 2014

Omslagontwerp De Geus bv

Omslagillustratie © Getty Images/Jake Wyman

ISBN 978 90 445 2726 1

nur 303

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus bv, Postbus 1878, 4801 bw Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2006.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

Fouad Laroui - Hoe ze leven, hoe ze doodgaan …

Hoe ze leven, hoe ze doodgaan …

1. Enkele tientallen jaren, laten we zeggen tussen het eind van de jaren zestig en het begin van dit millennium, was de vraag: hoe leven ze? ‘Ze’, dat waren de buitenlanders, de immigranten, de anderen. Je zag ze langzaam of zenuwachtig langslopen, gehuld in kleren waaraan je kon zien dat de mensen niet van hier waren. Het waren soms kleren die leken op die van boertjes van buten – maar zij droegen ze op een andere manier: broeken die slobberden, stropdassen die uit de mode waren, hemden in een kleur die vloekte met die van het jasje. Of het waren zeer exotische schilderachtige lompen die nergens op leken, die aan verre werelden deden denken, een beetje lachwekkend of zeer smaakvol, al naar de stemming, al naar de houding. Die plunje; je moest de mensen vragen hoe ze die noemden, zelf had je geen idee. Dus leerde je woorden die in westerse oren vreemd klonken: djellaba, haik, abaja … Wat een gezegende tijden toen dat allemaal exotisch was en volstrekt niet bedreigend. Maar ik loop op de zaken vooruit.

Hoe leven ze? Je zag ze langslopen, tersluiks of met opgeheven hoofd, uitdagend, en je wist niet waar ze naartoe gingen. Ach, je wist wel dat er Turkse koffiehuizen bestonden waar mannen elkaar ontmoetten om te roken, te kaarten en eindeloos te discussiëren. Maar welke blanke Nederlander, gehaast, druk met zijn eigen leven, was er ooit binnengestapt? Je wist wel dat de moskee, veeleer op een onopvallende locatie, een garage soms, die als zodanig dienstdeed, voor die mensen een toevluchtsoord was. Maar je had andere dingen te doen dan moslim worden om er eens een kijkje te gaan nemen. Je wist dat hun vrouwen elkaar in de hamam ontmoetten. Maar wist je ook waarom? Ze gingen er naar het scheen heen om elkaar te ontmoeten in de geborgenheid van een van oudsher mythisch oord – een mythisch oord, jazeker, daar achter die nietszeggende gevel – maar ook en vooral om te praten, urenlang te praten. Omdat veel praten het best afleiding geeft van de schraalheid van een leven zonder buren, de saaiheid van een leven ver weg van het geboorteland. Daar had je allemaal geen vermoeden van. Je wist dat de hamam bestond, maar het was nog niet in de mode om je blanke lichaam van autochtone vrouw bloot te stellen aan de nieuwsgierigheid van moslimvrouwen die daar elke maand een paar uur thuis waren.

Hoe leven ze? Je zag ze hun boodschappen doen, bij ónze Dirk, maar het waren duidelijk geen stamppotten die ze op driehoog bereidden. Wat aten ze dan? Op dat punt was de autochtoon beter geïnformeerd. Ze kenden de verrukkelijke Turkse zoetigheden, die ze ontdekt hadden toen ze een keer naar het land van Atatürk gereisd waren en waaraan ze zich af en toe in een kleine theesalon in Utrecht of Amsterdam te goed deden. Ze hadden ook gerechten als couscous en tajine ontdekt, ook al verkochten vieze eettenten van alles en nog wat onder die naam – dat was voor de fusionkeuken en de couscous met allerlei sausjes in de mode kwamen. Nu lukt het koks die Piet of Hans heten tajines te bereiden waar je je vingers bij aflikt. Maar ik loop op de zaken vooruit.

Hoe leven ze? Als het avond was geworden – en ’s winters kwam de avond snel, tot groot verdriet van die trekvogels uit het zuiden – als het avond was geworden keerden ze naar huis terug. Hun vrouwen hoefden overigens niet naar huis terug te keren: die kwamen nooit de deur uit, tot grote ergernis van enkele Hollandse feministes; maar de meesten liet het koud. Die mensen zijn nu eenmaal anders dan wij, zo is het toch? Ze hebben nu eenmaal een andere cultuur dan wij, zij hebben hun eigen zeden en gewoonten. Als het avond was geworden, keerden ze naar huis terug en trokken de gordijnen dicht. Hermetisch dicht. Het was een manier om zich van de wereld af te sluiten, of om hun zorgen voor de wereld te verbergen. Eindelijk konden ze hun waakzaamheid laten verslappen, alle spieren van hun lichaam ontspannen, hoefden ze niet langer voortdurend de schijn op te houden dat ze die wereld die niet de hunne was begrepen, dat ze hem aanvaardden, ja dat ze hem zelfs prettig vonden. Toch waren die dichte gordijnen, hoe zal ik het zeggen, een beetje verdácht voor de autochtoon die op straat een ommetje maakte; hij fronste zijn wenkbrauwen en vond het maar zozo. Wat gebeurde er achter die gordijnen? Hij, de autochtoon, had niets te verbergen. Met de gordijnen helemaal open zei hij tegen de wereld: kijk maar als je wilt, dit is mijn eetkamer, mijn boekenkast, ik heb niets te verbergen. Kijk, en vervolg je weg. Dat alles tot grote ergernis van de buitenlander, die zo tegen zijn wil tot gluurder werd gemaakt. Hij liet niemand bij zich naar binnen kijken. Het misverstand was compleet.

Hoe leven ze? Er kwamen wat berichten naar buiten die – heel onvolledig – antwoord gaven op die vraag. Maatschappelijk werksters zagen alleen de ellende van de mensen – vrouwen, kinderen die zich ongelukkig voelden. Vervolgens verschenen er enkele schrijvers ten tonele met exotische voornamen en moeilijke achternamen, maar die veel in de Van Dale gekeken leken te hebben – en zij trokken de gordijnen iets open. Het waren dramatische of komische taferelen: vaders met driftbuien en moeders die mishandeld werden, of zwijgzame vaders en moeders Courage, of het waren allebei liefhebbende ouders maar helemaal de weg kwijt in deze wereld waarvan ze noch de regels noch de gebruiken kenden. Schrijvers lieten hen zien zoals ze in het gewone leven stonden en ze leken te zeggen: zijn ze eigenlijk wel zo anders? Opgelucht gaf men de schrijvers literaire prijzen, als om hen ervoor te bedanken dat ze het land op dat punt gerustgesteld hadden, dat de mens de broeder van de mens is, ook al kost het hem soms moeite zijn met merkwaardige, schilderachtige lompen uitgedoste alter ego als zodanig te herkennen.

Hoe leven ze? Zo’n vijftien jaar geleden kwamen er dus antwoorden op die vraag, die nauwelijks geromantiseerd waren en waarop met belangstelling en sympathie werd gereageerd. Op dat moment ook, toen de polderbewoner de ander in zijn spiegelbeeld begon te herkennen – vast een beeld met wat barstjes, een wat wazig beeld – op dat moment ook werd de vraag anders. Die werd: hoe gaan ze dood?

2. Hoe gaan ze om met de dood, hun eigen dood, die van anderen, die van degenen die net zo zijn als zij en van degenen die niet net zo zijn als zij? De jaren gaan voorbij, de eerste generatie verdwijnt geleidelijk. Uit het Rifgebergte of Anatolië of van overzee gekomen om haar arbeidskracht te verkopen in de mijnen of de fabrieken in Nederland, begint ze nu terug te stromen, als een golf die in schuim is uiteengespat, die alles gegeven heeft en alleen nog maar weg hoeft te wezen. Of zoals die kolderkat bij Lewis Carroll, die geleidelijk verdwijnt en waarbij alleen zijn grijns nog een poosje blijft hangen terwijl de rest al weg is.

Ze verdwijnen. We hebben ze nauwelijks gekend. Het is nu tijd om een requiem te componeren voor die eerste generatie buitenlanders in Nederland.

Je kunt het niet zo’n vrolijk onderwerp vinden, maar is het leven altijd zo vrolijk? Bovendien, de dood maakt deel uit van het leven. De mens weet dat hij moet sterven, dat is zelfs wat hem wezenlijk onderscheidt van het dier, met de taal en het denken. Mors certa, hora incerta … En aan het eind van deze ontwikkeling wordt duidelijk dat in de laatste vraag – hoe gaan ze dood? – het bewijs ligt van de menselijke verbondenheid.

Je weet natuurlijk niet echt wat het is om dood te zijn. Zoals Epicurus zei: ‘Zolang ik leef, is de dood er niet. En als de dood er is, ben ik er niet meer.’ Je staat nooit tegenover je eigen dood, je wordt altijd geconfronteerd met de dood van anderen, en allereerst met de dood van degenen die wij liefhebben. Dat verlies maakt ons bewust van onze eigen sterfelijkheid. In een van de eerste literaire mythen van de mensheid, vijfduizend jaar oud, ontdekt Gilgamesj, die meent onsterfelijk te zijn, de dood via die van Enkidoe, zijn vriend, zijn dubbelganger. Dan beseft hij dat hij op een dag eveneens zal sterven … Eerst verslagen door die gedachte – hij drukt het dode lichaam van Enkidoe vertwijfeld tegen zich aan tot de wormen uit zijn neus kruipen … – keert Gilgamesj terug om zijn levenstaak te vervullen: een wijze koning van zijn stad Oeroek te zijn.

De mens is een wezen dat zijn doden begraaft – ‘niemand van ons zal u zijn grafstede weigeren om uw dode te begraven’ (Genesis 23:6) – en men begrijpt de dramatische koppigheid van Antigone in het stuk van Sophokles, ter dood veroordeeld omdat ze, ondanks het door de tiran Creon uitgevaardigde verbod, haar broer Polynices heeft begraven.

Dat is wat de mens doet, wat hem onderscheidt van het dier. Bijna honderdduizend jaar geleden werd een beslissende stap in de geschiedenis van de mensheid gezet toen de eerste begrafenissen plaatsvonden, toen de mens systematisch leden van zijn soort begon te begraven in een speciaal daarvoor gegraven kuil. De mens is een wezen dat zijn doden begraaft en bepaalde begrafenisrituelen uitvoert. Vanaf het Midden-Paleolithicum, tachtigduizend jaar geleden, werden er offergaven bij het stoffelijk overschot gelegd: porties vlees, dierenschedels, verschillende voorwerpen …

De mythen lijken natuurlijk verschillend, de rituelen zijn dat zeker, de techníék is niet altijd hetzelfde – geen sprake van dat een moslim gecremeerd wordt, bijvoorbeeld. Maar uiteindelijk verhult dat alles slechts zeer onvolledig de keiharde waarheid: iedereen leeft in een cultuur waarvan hij wil of denkt dat die verschilt van andere, maar dit zichzelf blindstaren op kleine verschillen – of deze nederigheid – houdt op op het moment dat hij zijn ogen sluit. Blijft nog slechts een stoffelijk overschot dat in zijn kwetsbaarheid en naaktheid lijkt op alle andere. Mors, ultima ratio. Het gebed voor de doden begint bij de moslims met deze woorden: ‘Er is een mens gestorven’, of die mens nu koning of schoenlapper was. Wat ook bij Montaigne te vinden is: ‘De grootste mens die eenvoudig mens was, Alexander, stierf eveneens toen (zijn) tijd gekomen was’ (Essays, i, xx). Dit hoofdstuk van de Essays heet trouwens: ‘Filosofie is leren sterven’.

Dus laat de naasten van de dierbare overledene de rituelen uitvoeren die ze willen – op de pagina’s die volgen zullen we zien welke – dat moeten ze zelf weten en dat gaat alleen hen aan. Zij vinden ongetwijfeld een zoete troost in die soms duizenden jaren oude handelingen. Op minder bewuste wijze zijn deze handelingen een herhaling van wat ooit de grondslag heeft gevormd van het geheel van culturele uitingen van de mens: de bevestiging dat de dood slechts een overgang is, dat het leven doorgaat in de gemeenschap van de stam of in de maatschappelijke groep, dat dit het doorgeven van kennis en vaardigheden veiligstelt, dat dit cultuur mogelijk maakt en dus de menselijke beschaving. Het individu sterft, maar de mens is onsterfelijk. Dat is een andere manier om te zeggen wat de stoïcijnen ruim tweeduizend jaar geleden zeiden: ‘De wereld is eeuwig en dat is wat ons redt van de angst voor de dood; wij zijn immers een onderdeeltje, een atoompje in die eeuwigheid.’

Maar laten we de sluier oplichten die ons scheidt van de overledenen van de eerste generatie: het naakte stoffelijk overschot, dat wacht tot de levenden het zijn laatste bestemming geven, geeft een helder antwoord op de vraag ‘hoe gaan ze dood?’: net als u. Net als iedereen.

3. Dit requiem voor de eerste generatie zal geen slotlied mogen zijn. Wanneer we eenmaal eer hebben bewezen aan degenen van wie je kunt zeggen: ‘Ze verdienden hun brood, maar het werd hun dood’, zoals Jacques Prévert het zo treffend uitdrukte, begint het nadenken. Wat houden die twee kanten van onze relatie met de Ander eigenlijk in: gisteren ‘hoe leven ze?’; vandaag ‘hoe gaan ze dood?’ … Verleden en toekomst: is het ons lot tussen die twee polen gevangen te zitten? Dan missen we dus het heden, het enige waar het in het leven echt om gaat. Ook al zijn tussen het eind van de jaren zestig en het begin van dit millennium de vragen veranderd, ook al is het belangrijk er antwoord op te geven om elkaar beter te leren kennen, toch moet dat ten slotte leiden tot een enkele vraag, de enige die alleen in de tegenwoordige tijd kan worden gesteld: hoe leven we met elkaar?

Kader Abdolah - Sejjed

Sejjed

Op de vismarkt van Zwolle tegenover het museum bevindt zich de grootste Perzische-tapijtwinkel van Overijssel.

De eigenaar van de tapijtwinkel is een Iraniër van zevenenveertig met een lange, moeilijke achternaam die door zijn Nederlandse collega’s is afgekort tot ‘Khan’. Zoiets als ‘Jan’.

Khan is getrouwd met Anneke en ze hebben twee dochters, dochtertjes. Soms als hij alleen in zijn winkel zit, kijkt hij naar de Peperbus en denkt: zo loopt het leven. Dit uitzicht, die Peperbus is een deel van mijn bestaan geworden. Een stukje van mijn identiteit.

Khan is actief lid van een van de invloedrijkste mannenclubs van de regio. Hij is niet alleen voor die club gevraagd omdat hij een succesvolle koopman is, hij heeft het ook te danken aan zijn intellect en aan zijn politieke ervaringen in het vaderland.

Er valt niets te klagen. Toch voelt hij zich ongelukkig. Soms als hij naast Anneke ligt en het licht uit is, praat hij er met haar over: ‘Weet je, af en toe denk ik dat ik deze rust niet verdien. Vele vrienden van mij, kameraden van toen, liggen nu begraven of zitten nog altijd achter de tralies. En ik? Ik ben een rijke tapijthandelaar geworden. Ik heb het goed. Ik wil mijn rijkdom met hen delen, maar hoe?’

Anneke heeft hem vaak gezegd: ‘Je kunt iets delen met je familie. Nodig je zusjes een keertje bij ons uit.’

Maar zo simpel is dat niet. Zij hebben kleine kinderen en ze kunnen bovendien niet zo gemakkelijk het land uit.

De moeder van Khan is twee jaar geleden overleden.

‘Doe dan iets voor je vader’, zegt Anneke. ‘Laat hem een keer komen. Als hij ook dood is, zul je er spijt van hebben als je hem nooit hebt uitgenodigd.’

‘Hoe dan? Je weet dat het niet kan. Hij is niet normaal. Hij doet gekke dingen. Ik ben bang om hem hier te laten komen.’

‘Bang? Waarom bang?’

‘O, je weet het niet.’

Khans vader is gehandicapt. Licht verstandelijk gehandicapt. Hij ziet er wel normaal uit, maar soms doet hij zomaar gekke dingen. Waarmee hij de familie vroeger in grote verlegenheid had gebracht. Khan had nooit over die kant van zijn vader met Anneke gepraat. Hij dacht: als Anneke hem toch nooit ziet, wat is dan het nut om haar iets te vertellen?

‘Noem eens een voorbeeld’, zei Anneke op die avond toen Khan zijn hart bij haar luchtte.

‘Een voorbeeld, even nadenken. Ja, ik weet het. Toen mijn oudste zus wilde trouwen, gingen we voor de eerste kennismaking naar de familie van de bruidegom. We wisten waartoe mijn vader in staat was. Daarom vroeg ik hem naast me te gaan zitten, zodat ik hem in de gaten kon houden. Er stonden allerlei lekkernijen op tafel, onder andere van die lekkere Perzische koekjes. Ze roken zo lekker dat het water je in de mond liep. We waren net binnen en we zaten nog niet of mijn vader stopte meteen twee koeken in zijn mond. Mijn moeder bloosde.’

Anneke lachte en zei: ‘Dat is toch niet zo erg?’

‘Wacht even, het verhaal is nog niet af. Ik keek hem boos aan en gebaarde dat hij zich moest gedragen. Hij ging stil zitten en paste zich aan, maar toen we diep in gesprek waren, stopte hij stiekem een paar koekjes in zijn zak.’

Anneke lachte luid: ‘Wat lief!’

‘Wat lief? Iedereen zag het en mijn arme zus huilde bijna. Toen hij merkte dat ik hem niet kon stoppen, pakte hij er weer twee en hij stopte ze glimlachend in zijn mond. En nog een.’

‘Ach, wat erg,’ zei Anneke, ‘hoe komt het dat hij zulke dingen doet?’

‘Kijk, onze familie is een van de gevestigde families uit de regio. Een grote familie met oude gewoontes, een stamboom, boeken, heilige teksten en noem maar op. Een trotse familie die geen dochter van anderen toeliet. Dus zijn er veel interne huwelijken. Door die huwelijken zijn er allerlei soorten mensen in onze familie te vinden. Van slimmeriken tot dwazen. Van buitengewoon mooie vrouwen tot lelijke tantes. Alles van goed tot kwaad. Doven, stommen, blinden, verstandelijk gehandicapten, dichters, schrijvers, vertellers, politici, en mijn vader.’

‘Dat vind ik leuk, ik vind dat echt leuk. Waarom heb je me dat niet eerder verteld? Vertel nog eens wat van je vaders rare streken. Hij is wel de grootvader van mijn kinderen.’

‘Oké dan. Mijn vader hield ontzettend van vrouwen.’

‘Vertel!’

‘Ooit kregen we nieuwe buren. Een jong stel. De vrouw liep altijd met een zwarte chador om en ze was jong en bijzonder mooi. Ze had donkerbruine ogen, je weet wat ik bedoel. Ze kwam bij ons langs om kennis te maken. En ze deed haar chador een beetje los, waardoor ik de vorm van haar mooie lichaam kon zien, dat ze gehuld had in een donkerrode jurk.’

‘Hoe oud was je toen?’ vroeg Anneke.

‘Ik was student. Ik keek naar haar gezicht, naar haar lippen, naar haar hals, naar haar borsten en ze deed haar chador nog een stukje open en glimlachte. Ik brandde van verlangen. Op dat moment kwam mijn vader overeind. Hij liep naar haar toe. Zonder dat hij een woord sprak, nam hij haar zachtjes bij de armen en kuste haar op haar wangen. Daarna liep hij naar buiten. O, mijn god, het zou bij niemand opkomen om zoiets te doen. Wij kusten nooit vreemde vrouwen.’

‘Geweldig!’ zei Anneke.

‘Wat, geweldig?’

‘Volgens mij kent hij geen remmingen. Hij doet wat hij voelt. Laat hem komen’, zei Anneke.

‘Wie? Mijn vader?!’

Twee maanden later stopte er een vrachtwagen voor Khans winkel. Het was zaterdag en uitgerekend die dag hielden homoseksuelen een landelijke demonstratie in het centrum. Honderden dansende homo’s die uit alle hoeken van het land en zelfs uit België en Duitsland naar Zwolle waren gekomen, verzamelden zich voor de winkel van Khan om straks juichend met blote billen door de straten te gaan. Khan wachtte op de vrachtwagen. Blijkbaar was alles goed gegaan. Men had hem net uit Duitsland gebeld om te melden dat zijn vader via de grens vanaf Arnhem onderweg naar Zwolle was.

Hij kon zijn vader niet per vliegtuig laten overkomen, want de man had nooit eerder het vaderland verlaten, ook nooit een lange reis gemaakt. Aan de andere kant wilde Khan uit veiligheidsoverwegingen voor zijn familie zijn vader niet rechtstreeks naar Nederland laten komen. Hij had veel contact met de vrachtwagenchauffeurs die uit zijn streek Djirja-tapijten naar Duitsland transporteerden. Ook had hij goed contact met de gevestigde Perzische-tapijthandelaars in Duitsland. Alles was dus geregeld. Zijn vader zou rond halftwee in Zwolle zijn.

De homodemonstranten waren net weg toen de vrachtwagen langs boekhandel Waanders langzaam richting de winkel was gereden. De chauffeur stapte uit en riep lachend naar Khan: ‘Tjonge, jonge! Wat we vandaag allemaal gezien hebben. Wat is er aan de hand in je stad, waarom loopt iedereen met zijn billen bloot? Ik denk dat de mond van je vader niet meer dicht kan van verbazing.’

Met moeite stapte zijn vader uit. Khan kon niet geloven dat dat zijn vader was die daar op de stoep van zijn winkel stond. Hij omhelsde hem in stilte en hield hem lange tijd in zijn armen.

‘Hé, hé, wacht eens even. Kijk uit, je maakt mijn hoed kapot’, zei zijn vader.

Khan lachte hardop. Hetzelfde humeur, dezelfde vader die altijd trots op zijn hoed was. Maar hij gedroeg zich serieuzer. Als een oude, wijze man.

Khan vond het goed en genoot van de kalme beheerste bewegingen die hij met zijn armen maakte. Hij nam hem mee naar de winkel.

‘Groeten van je zusjes!’ zei zijn vader beheerst.

Na een korte stilte: ‘Groeten van de kruidenier!’

‘Groeten van de slager. Ook van de bakker en van de groenteman.’

‘Dank u, vader!’

‘Groeten van de buurvrouwen!’

‘Dank u, vader. Laat me u nog een keer omarmen.’

‘Genoeg!’

De vrachtwagenchauffeur verdween in het Turkse café tegenover de winkel.

Khan belde Anneke: ‘Hij is aangekomen.’

‘En?’

‘Ik ben zo blij. Hij is een heer, een echte heer.’

‘Mooi! Komen jullie dan gauw naar huis?’

Zijn vader stond midden in de winkel en keek naar de tapijten die aan de wand hingen.

‘Je bent dus tapijthandelaar geworden’, zei hij zonder hem aan te kijken.

Khan voelde de bittere kritiek in zijn opmerking.

‘Ja, nee, eigenlijk wel, maar weet u, hier is het heel anders dan in ons land, ik ben wel degelijk bezig met hoe zeg je dat, politiek, boeken en ja, als je je huis verlaat, weet je niet wat je overkomt. U bent moe, vader, we gaan straks naar huis, gaat u nu even zitten?’

Hij hielp hem in zijn grote luie bureaustoel. Zijn vader ging zitten en draaide in de stoel als een kind en zei lachend: ‘In dit land hebben zelfs de tapijthandelaars doktersstoelen.’

Khan voelde de steek. Maar hij wist niet of zijn vader het hem echt verweet of dat het zijn kinderlijke aanleg was.

Hij regelde wat met de vrachtwagenchauffeur, stopte een paar geldbiljetten in zijn zak en dankte hem voor alle moeite die hij gedaan had.

Daarna liet hij de winkel aan zijn verkoophulp over en liep met zijn vader naar de parkeerplaats waar zijn Mercedes stond.

Bij de Kijkshop merkte hij dat zijn vader was achtergebleven. Hij keek om en hij kon zijn ogen niet geloven. Zijn vader had een boom omarmd en bewoog zijn onderbuik nu tegen de stam aan. Afschuwelijk.

‘Wat bent u aan het doen, vader?’ vroeg hij verbaasd.

‘Mijn buik doet pijn. Als ik hem ergens tegenaan druk, voel ik me beter. Soms kan ik niet meer ademhalen. Laten we gaan. Ik voel me al wat beter.’

‘Nee, vader, zulke dingen moet je hier niet doen. Thuis heb ik wel iets tegen maagzuur. Kom maar mee!’

Hij is moe, dacht Khan bij zichzelf en al bijna een week onderweg. Straks als hij een douche heeft genomen en Anneke heeft ontmoet en zijn kleinkinderen ziet, komt alles weer goed.

‘Meisjes! Kom eens! Hier is jullie Perzische grootvader’, riep Khan thuis op de gang.

Anneke had haar mooie kleren aan. Maar de meisjes renden naar boven. Ze giechelden verlegen en wilden niet meer naar beneden komen.

Anneke verwelkomde Khans vader. Khan was zenuwachtig.

Als een heer deed zijn vader zijn hoed voor Anneke af en boog zijn hoofd een beetje voorover. Anneke wist niet hoe ze moest reageren.

‘Kom verder, vader’, zei Khan.

‘Wacht eens even’, zei zijn vader terwijl hij in zijn binnenzak zocht. ‘Ik heb juwelen voor mijn schoondochter meegenomen.’ Hij deed zijn hand voor Anneke open en toverde een schitterend halssnoer tevoorschijn met rode steentjes die op traantjes leken: ‘Hier, voor jou, mijn dochter. Doe maar om.’

Anneke was sprakeloos. Ze verstond een beetje Perzisch en deed de juwelenketting om.

‘Mooi’, zei zijn vader en hij liep naar de zitkamer.

Hij keek naar boven, waar de meisjes giechelden, en riep: ‘Ik heb mooie gouden ringetjes en oorbelletjes voor jullie. Als jullie ze willen hebben, moeten jullie nu naar beneden komen, anders ga ik slapen.’

De kinderen begrepen hem niet. Khan vertaalde zijn woorden. Maar de meisjes kwamen niet opdagen. Hij ging naar de badkamer om het ligbad voor zijn vader klaar te maken.

Anneke keek in de spiegel naar haar ketting. Toen ze terugkwam, zag ze dat Khans vader languit op de grond op het tapijt lag te slapen met zijn hoed op zijn borst.

’s Nachts werd Anneke wakker van gehoest. Khans vader hoestte onophoudelijk en het klonk afschuwelijk. Ze maakte Khan wakker: ‘Ga eens even bij je vader kijken.’

Khan ging achter de deur staan en riep zachtjes: ‘Vader? Bent u wakker?’

Geen antwoord, alleen woest gehoest. Hij ging naar binnen. Zijn vader sliep. Khan haalde een glas water, maakte hem wakker en hielp hem drinken.

‘U hoest. Waarschijnlijk bent u verkouden.’

‘Nee, niet verkouden’, zei hij slaperig.

De hele nacht hoestte hij.

‘Ik vind het niet normaal. Ga maar met hem naar de dokter’, zei Anneke.

‘Morgen is het zondag. Maandag moet ik een paar nieuwe tapijten naar Kampen brengen. Dan kan ik wel even langs dokter Deinema. Hij is lid van onze club. Ik zal hem bellen.’

’s Morgens toen zijn vader aan de ontbijttafel zat, hoestte hij niet meer. Hij zat vrolijk grapjes te maken met de kinderen. Anneke maakte pap voor hem en liet hem goed uitrusten. Na het ontbijt ging hij met de kinderen naar hun kamers en bleef daar lange tijd met ze spelen.

Khan voelde zich gelukkig. Het leek alsof zijn vader niet voor hem was gekomen maar voor zijn dochtertjes.

‘Zie je? Nu begrijp je wat ik bedoel. Hij is een kind’, zei hij tegen Anneke.

Hij rende boven met de kinderen van de ene kamer naar de andere en je hoorde hem hoesten.

‘Ik vind hem lief.’