Fouad Laroui

De rijkste vrouw van Yorkshire

Uit het Frans vertaald door Frans van Woerden

Uitgeverij De Geus

breda 2014

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel La femme la plus riche du Yorkshire, verschenen bij Éditions Julliard

Oorspronkelijke tekst © Fouad Laroui, 2008

Eerste Nederlandstalige uitgave © Frans van Woerden en De Geus BV, Breda 2009

Deze editie © De Geus BV, Breda 2014

Omslagontwerp Stef van Zimmeren|Riesenkind

Omslagillustratie © Thomasz Jankowski/Trevillion Images

ISBN 978 90 445 2727 8

NUR 302

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van De Geus BV, Postbus 1878, 4801 BW Breda, Nederland. Telefoon: 076 522 8151. Internet: www.degeus.nl.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2009.

Wilt u het gratis magazine Geuzennieuws met informatie over onze nieuwe uitgaven ontvangen, ga dan naar www.degeus.nl en meld u aan.

1
Op een dag, in een pub …

‘Ik ben de rijkste vrouw van Yorkshire’, prevelt ze.

En ze blaast hem een wolkje sigarettenrook in zijn gezicht. Adam verstijft ter plekke. Hij heeft een hekel aan wolkjes sigarettenrook in zijn gezicht. Hij draagt contactlenzen, zijn ogen beginnen meteen te prikken, erg irritant. Hij heeft direct een bloedhekel aan haar, aan die Engelse daar op dat bankje in die pub, ze heeft iets typisch in haar blik, iets wat je ook weleens in de ogen van sommige roofdieren ziet. Maar hij zegt niks, hij wacht af. Kan best nog eens van pas komen, zegt hij bij zichzelf, die hartgrondige hekel die ze zojuist bij hem naar binnen heeft geblazen, tegelijk met dat nicotine- en teerwolkje dat hem een droog gevoel aan zijn ogen geeft. Maar nu gaat hij zich heel zacht en meegaand voordoen, op het onnozele af, om de vijand te misleiden. De vijandin in dit geval … Laat ze maar praten … Laat ze er maar op los kletsen … Laat ze maar lekker haar gang gaan.

wat Adam daar deed

Adam Serghini was naar de Blue Bell gegaan ter bestudering van de autochtonen. Het Yorkse VVV beveelt deze ‘authentieke’ pub warm aan in zijn brochures, hier is al duizend jaar niets veranderd, sinds Willem de Veroveraar voet aan wal in Engeland zette is hier alles exact hetzelfde gebleven. Er wordt daar stevig bier gehesen en er wordt gesproken over de directe actualiteit – dat wil zeggen over de directe weersomstandigheden, allicht. ’s Winters brandt in de schouw een knappend haardvuur, en soms ook in de zomer, je bent er als het ware thuis, als je tenminste een thuis hebt, wat lang niet zeker is sinds de tijd dat mevrouw Thatcher in deze contreien heeft huisgehouden, in de jaren tachtig. In de grote steden zwerven hele legers vagebonden rond, men slaapt en sterft in kartonnen dozen, en dat midden in een rijk land …

‘Ja, maar wat deed hij daar nou in Yorkshire?’

O, dat is een heel verhaal … Nadat hij in Parijs een diploma had behaald, was Adam weer naar huis en haard in Marokko teruggekeerd, en had hij daar gedurende enkele jaren zijn métier uitgeoefend in het stof van een slaperig mijnwerkersstadje, hij had met noeste vlijt mineralen en schachtkool geproduceerd, had gezien hoe de grijze slakkenbergen steeds hoger werden en de mijngangen zich steeds verder uitstrekten, en was op een gegeven moment tot het inzicht gekomen dat hij op de verkeerde weg was en dat hij veel liever wilde reizen om de wereld beter te begrijpen. Een ambitieus plan … De wereld begrijpen, in al zijn diversiteit en rijkdom, met al zijn talen, kleuren en klanken. De wereld te lezen, te beleven, hem te horen zuchten, hem te proeven … Adam was onderzoeker geworden, zo’n beetje overal, in Parijs, Amsterdam, Brussel. Hij was uiteindelijk gepromoveerd op een economisch onderwerp, het was eigenlijk een misverstand: volgens de Franse universiteit was economie een soort vergaarbak waarin je van alles en nog wat tegenkwam, sociologie, psychologie, geschiedenis, en daarom verwachtte hij van dat vak antwoorden op alle vragen. Maar de Angelsaksen hadden de grauwe vlag van de American Economic Review geplant op het terrein waar eertijds Braudel, Perroux en Sauvy met zo veel bravoure hadden rondgegaloppeerd. Voor hij het wist zat Adam midden in de algebra en de topologie, te goochelen met de ingewikkeldste berekeningen, afgeleide verzamelplaatsen, integraalrekeningen … De stelling van het vaste punt, de coëfficiënten van Lagrange … De studies van Brouwer, van Von Neumann … Altijd weer die wiskunde, overal en nergens kwam je haar tegen, tot in het gevoelsleven, in het huwelijk, in de criminaliteit … De criminologische economie: jazeker, die bestaat, Adam hoorde tot zijn ontsteltenis dat die door iemand was uitgevonden die daar de Nobelprijs voor had gekregen, een hoogleraar uit Chicago (kijk eens aan!). Nee, in die richting moest je het dus niet zoeken, dat was duidelijk.

‘Ja, maar wat deed hij nou in …’

Hij was in Yorkshire terechtgekomen vanwege een onderzoeksbeurs die hij had gekregen. En hij maar onderzoeken, soms heel fanatiek, soms alleen maar een beetje sloom, maar hij vond maar zelden iets, want wat is dat een droge discipline, econometrie! zo droog als gort! Maar daar ging het niet om: waar het wel om ging, was zijn geheime project: het begrijpen van de Engelsman. Iets fascinerends, die Engelsman! De Peul, die was nu wel bekend, de Soussi had men zo langzamerhand wel een beetje in de gaten, de Papoea werd diepgaand geanalyseerd, maar de English? Goed, er gingen allerlei geruchten over, je had min of meer een beeld van hem, vage schetsen gebaseerd op verhalen van horen zeggen en onbetrouwbare praatjes: in Tanger werd gezegd dat hij tweeslachtig of homogericht was, in Marrakesj zag men hem eerder als rijk, in Essaoeira dacht men dat hij gek was; maar Adam Serghini wilde zich er zelf van overtuigen, de visu, hij wilde het zelf meemaken, het ruiken, het vluchtig palperen. Hij ging dus zelf kijken, in situ, hij had niks tegen reizen en ontdekkingstochten. Zodra de economische faculteit aan het eind van de middag haar deuren sloot, ging hij rondkijken op de velden waar wordt gecricket, hij scharrelde rond op bouwerijen en autosloperijen, stak zijn neus onder motorkappen, snuffelde aan V-snaren en zuigerstangen en doolde rond in speelholen waar oude dames ‘bingo!’ brullen onder het zwaaien met een klein kartonnen kaartje. Het was allemaal één grote verrukking. Al de eerste dag ontdekte hij dat men in die streken ‘cheers’ zei en niet ‘thank you’; na enige weken viel het hem op dat veel autochtonen korte bovenbenen hebben (hij weet dit aan inteelt of het Keltendom); hij constateerde dat hoffelijkheid hier een regel is en geen uitzondering (als je buiten Londen je voet boven op de tenen van een Engelsman zet, is hij degene die zijn excuses aanbiedt …). Avond aan avond noteerde hij zijn bevindingen in een klein waterbestendig opschrijfboekje dat hij vervolgens in zijn reiskoffer wegsloot.

Het had hem niet meer dan een paar dagen gekost om te ontdekken waar de ziel, de diepere waarheid, de essentie van deze geheimzinnige etnische groep zich verschool: in de pub!

Maar opgelet, je hebt pub en pub.

Je hebt de industriële, infame, commuine standaardpub, in spetterende kleuren en neonverlicht, een driedimensionale Hopper waar je je verplicht moet amuseren voor 2.99 pond sterling per consumptie. Je kunt er ook te eten krijgen: chili con carne in vloeibare vorm, ziltig smakende lasagne, slappe macaronischotels en lokale specialiteiten waarmee je in ontzetting kennismaakt, waarna je gauw een goed heenkomen zoekt. Aan muziek knalt er gewoonlijk een keiharde stamper door de ruimte, je moet schreeuwen om erbovenuit te komen, en zaterdagavond is men kortgerokt, want dan zijn alle verkoopstertjes op het oorlogspad. Adam was een geregelde bezoeker van die oorden, hij ging er kijken zonder gezien te worden – hij was trouwens volmaakt onzichtbaar, niemand die ooit iets tegen hem zei, niemand die ooit een bestelling kwam opnemen, zelfs niet als hij boven op zijn stoel ging staan, en als het hem ten slotte toch lukte om in de vlucht een langssnellende drankenschenker aan te schieten en hem om een glas ananassap vroeg, dan staarde die hem in volslagen verbijstering aan, het was alsof Adam een Toeareg om een cola had gevraagd. De klanten leken zich allemaal opperbest te vermaken, maar het kon evenzogoed een stelletje figuranten zijn die een perfecte imitatie van het geluk weggaven. Je had er alle verschijningsvormen van de menselijke samenscholing, hele trossen studenten, stelletjes waar niks vreemds aan was, onverstoorbare eenlingen die getweeën of gedrieën het gezellige samenzijn beoefenden …

En dan zijn er de pubs die een insulaire wanhoop uitstralen, waarbij je een aanvechting krijgt je aan de dichtstbijzijnde galg te verhangen, de pubs die een droef vaarwel ademen aan een Empire en een Commonwealth die voorgoed voorbij zijn … Dat zijn de beste. Dat is waar je wezen moet. Daar moet je ergens neerstrijken, in het halfduister. De mannen die daar komen, houden het duidelijk voor gezien. Ze hebben nergens meer mee te maken, praten over voetbal of tegen hun glas pils en zijn vaak halfsimpel. Dames, het rijk is aan u. Een vod ben ik, en een vod zal ik blijven, nog slapper dan een vaatdoek. Ik woon hier vlak om de hoek, driehonderd meter verderop: dit is mijn wereld, dat is mijn Romeinse heerweg, mijn navelstreng. Voortaan is het aan de Chinezen; laat die de Zuidpool en de woestijnen van de wereld maar doorkruisen. Doctor Tsiang Hua, I presume? De zwarten hebben de jeugd, de Arabieren de olie, Brazilië het millennium, en India de autofabrieken. Vergeet ons maar. Wij zijn het verleden, wij zijn overleden. Trouwens, het is nog een feit ook: dit eiland zinkt ieder jaar een paar millimeter dieper weg in het Kanaal, en zo zitten we dan met z’n allen, verstijfd en sloom, stiff upper lip, te wachten totdat we in de met benzine, lege flessen en rommel vergeven golven van de Atlantische Oceaan ten onder gaan.

Daar is de Blue Bell er een van, van die gealcoholiseerde rampoorden. Het is een van Adam Serghini’s meest favoriete observatieposten.

Dus, ‘ik ben de rijkste vrouw van Yorkshire’, niet slecht als binnenkomer. Wamma! Ga maar zitten …

En toen? Wat zei ze daarna?

Daarna zweeg ze, ja stel je voor, ze zei niets meer, misschien was ze er zelf van geschrokken, of schaamde ze zich, misschien ging ze zelfs door de grond door wat ze er zomaar had uitgeflapt. Je hebt zo van die dingen die je eruit gooit zonder dat je er erg in hebt, en waarvan je op slag spijt hebt, je zou het weer willen inslikken – maar nee, het is te laat. Verba volant … De woorden hebben vleugels, de geluidsgolven verspreiden zich, daar kun je niks aan doen. Zo zie je dat de tijd onverbiddelijk en onomkeerbaar voortschrijdt.

‘Really?’

Adam heeft het niet hardop gezegd, dat woord, maar hij trekt zo’n verbijsterd gezicht dat het is alsof hij in stilte de dame toeschreeuwt dat ze er meer over moet zeggen, dat ze het verder moet uitwerken, nader moet uitleggen. Je gaat je toch niet eerst zelf beschuldigen dat je het grootste fortuin van het hele kanton bezit en je vervolgens in volslagen stilzwijgen hullen? Maar niks hoor, ze is veranderd in een zoutpilaar of een marmeren zuil – ze heeft er ook haast de kleur van – ze klemt haar kaken op elkaar. Niemand heeft er iets van gemerkt, de hele droefgeestige pub gaat gewoon door met zijn geroezemoes, vriend Daniel, rechts van Adam, is nog steeds die twee studentes aan het entertainen.

Adam weet het nog niet, maar de vrouw die naast hem zit, aan zijn linkerkant, die vrouw die haar rookwolken over hem uitblaast, is inderdaad uitermate goed bemiddeld. Ze zit er warmpjes bij, zoals dat heet. Dat zou ze hem een paar dagen later ook werkelijk bewijzen: ze zou hem vertellen dat zij degene in York is die Clement Juglar en Quesnay and Co bezit. Dat zijn boetieks. Very chic. Ze liggen aan de grootste winkelstraat van York. Je kunt het niet eens een straat noemen, het is je reinste goudmijn, een stroom van zilver en goud die van de kathedraal richting stadhuis stroomt. Piero Straffa, de laatste Italiaanse mode, dat is zij. En ook Franco Modigliani, dat is selecter, gedistingeerder. Maakt niet uit, ieder zijn smaak, maar voor haar rinkelt hoe dan ook steeds maar weer de kassa, money, money, money.

‘Op zaterdag komen er klanten uit Leeds, uit Londen zelfs …’

Ze zit in de haute couture, in de mode, in een wereld van glitter en make-believe. Ze verkoopt haar spullen voor viermaal de prijs, maakt voor honderden procenten winst, klopt haar klanten het geld uit hun zak en voert met de geroofde centen de staat van een poenige parvenu. Ze bezit een sauna in Harrogate die ze hem zal laten zien, zegt ze (maar die belofte zal ze niet nakomen), twee restaurants en een antiquiteitenwinkel die ze laat beheren door een aantrekkelijk stel, een zekere Dennis en een zekere Bob, allebei om door een ringetje te halen. Ze heeft ook een zaak die in karamelbonbons doet. Het lijkt wel een sprookje.

‘Je bent toch Fransman, niet?’ vraagt ze hem op een keer.

Ja, wat is hij eigenlijk, Adam Serghini, hoe moet hij dat ooit uitleggen? Daar zou hij een heel boek voor nodig hebben, hele schema’s, een paar diepe zuchten, plus een dosis onzekerheid en angst … Dan maar even meebuigen, voorlopig …

‘Ja, ik ben Fransman.’ (Dat had hij haar in hun eerste gesprek al te kennen gegeven, maar ze doet alsof ze dat vergeten is – een tactiek die ze vaker zou gebruiken.)

‘O, Frankrijk! Daar ben ik heel vaak, ik zit in de haute couture, snap je (ja, dat snapte hij, dat zit ze hem nou al meer dan een uur te vertellen). Maar Frankrijk wordt erg overschat (dat kleineren van Frankrijk, is daar een reden voor – misschien gewoon een eeuwenoude rivaliteit tussen twee grote stammen?). Ik ga tegenwoordig meer naar Italië om in te kopen. Milaan …’

Ze zegt het op een speciaal kortaf toontje, waar je vingers onwillekeurige wurgreflexen van krijgen. Maar weer weet Adam zich te beheersen. Want één ding was hem meteen bij hun eerste ontmoeting, bij die spectaculaire beginzin van haar, glashelder geweest: hij had hier een koningin te pakken, de bijenkoningin van de bijenkorf die het centrum van York is, en hij moest zich nog maar een paar prikken laten weggevallen, in naam van de wetenschap. Als hij het maar eerst allemaal in het kleine waterbestendige opschrijfboekje had genoteerd, dan kwam, als het onderzoek eenmaal in kannen en kruiken was, de rest later wel aan bod, het vertrappen, razend onder zijn hakken vermorzelen van dat verdomde rotkreng! Hoe erg je datgene ook haat wat je onder het mes hebt (misschien móét je wel haten wat je onder het mes hebt), het gaat erom dat je het karwei naar behoren afmaakt.

Het is bijna niet te geloven dat een vrouw in een kroeg zomaar een volslagen onbekende aanspreekt met de opmerking dat ze de number one van de lokale Croesussen is. Nee, zoiets doe je niet, dat bestaat niet, je overdrijft, je kletst maar wat … Toch is het waar, zo is het echt allemaal begonnen, daar op dat bankje. Maar voor een beter begrip moet ik misschien eerst een idee geven van de omgeving, de omstandigheden.

Een half uur voordat hij de Blue Bell betrad, die hem op dat moment nog onbekend was, stond Adam pal tegenover de kathedraal van York, die men daar de Minster noemt.

De kathedraal is werkelijk adembenemend, vooral ook omdat hij direct aan de straatkant ligt en zogezegd pal voor je oprijst. Zowel van binnen als van buiten lijkt hij uit zuiver ivoor opgetrokken, en ondanks de beschadigingen door de protestanten die alle beelden die de buitengevel sierden hebben kapotgeslagen, heeft deze kerk toch nog steeds iets feestelijks, door het kanten kleed dat hem tooit. Boven op de zware Normandische torens bevinden zich een aantal kleine torentjes, helemaal volgens de regels zou je kunnen zeggen. Binnen is alles even kolossaal van afmeting, het duizelt je, zo immens hoog reiken de gewelven …)[1]

Een klein bescheiden kuchje.

‘Neemt u me niet kwalijk, meneer, maar mag ik u iets vragen?’

Adam draait zich om, ontwakend als uit een droom, en hij ziet een nog jonge man met een melancholiek gezicht, kort haar, enigszins kalend, een klein, zorgvuldig geknipt snorretje, de rest is gehuld in een parelgrijze trui en een jeans.

‘Gaat uw gang.’

‘Ik heb meer dan een kwartier door het raam van Reeds, waar ik thee zat te drinken, naar u zitten kijken. U hebt al die tijd geen vin verroerd. Het heeft iets moois, een volkomen roerloos mens. Waar staat u toch zo aandachtig naar te kijken?’

Adam antwoordt dat hij zich altijd een beetje ergert aan gotische kathedralen vanwege hun gebrek aan symmetrie, maar dat deze hier niet aan dat euvel schijnt te lijden. De man luistert zwijgend. Hij kijkt Adam aan, bestudeert de kathedraal, kijkt hem opnieuw aan, dan steekt hij zijn hand uit.

‘Mijn naam is Daniel Wilson, wilt u iets met me gaan drinken?’

In de Blue Bell gezeten, hij voor een pils, Adam voor een ananassapje, vraagt Daniel Wilson aan Adam Serghini of hij architect is. Nee. Historicus. Nee. Beeldhouwer. Nee. Waarom zou hij zich voor de duivel anders voor de symmetrie van kathedralen interesseren, waar of niet? Adam begrijpt de vraag niet helemaal. De Engelsman herhaalt hem, nog een keer en nog een keer, totdat hij bij het vijfde pilsje begint te beseffen dat het eigenlijk een nogal zinledige vraag is. Bij het achtste weet hij het heel zeker, hij slaat met zijn vuist op tafel: Die veronderstelde symmetrie van gotische kathedralen is een ernstige zaak, het is belangrijk, nee, het is noodzakelijk dat dat eens grondig bestudeerd wordt. Verder is er nog iets anders wat minstens even belangrijk is: hoe komt het eigenlijk dat niemand ooit kleine babyduifjes ziet? Die klerebeesten worden toch niet volwassen geboren, zoals die ene knakker uit de Griekse mythologie die in volle wapenrusting uit de buik van zijn moeder tevoorschijn komt? Hoe komt het dat de Mississippi van beneden naar boven stroomt? Waarom is er in elke Amerikaanse film iemand die op een gegeven moment schreeuwt: Let’s get out of here? Of, een andere variant op de non-gevarieerdheid: Follow that car!

Intussen wordt het gesprek tussen Daniel en Adam door de hele Blue Bell vol enthousiasme gevolgd, iedereen is het roerend eens: het verwardste gesprek van de hele tent. Gestimuleerd door de diverse brouwersproducten van Yorkshire komen de tongen los, ieder komt met de prangende vraag die hem al zo lang kwelt. Er wordt geschreeuwd, gegild, geruzied – wat niet vaak gebeurt op die plek.

‘Laten we gaan,’ zegt Adam tegen Daniel Wilson, ‘het loopt uit de hand.’

‘Nee, juist niet: de maskers gaan af.’

Adam heeft de zwijgende vrouw links van hem nog steeds niet opgemerkt, een elegant geklede verschijning, ze zit kaarsrecht op haar stoel. Dat komt doordat vriend Wilson rechts van hem gezeten is en ze, toen de rust in de pub weer was teruggekeerd, in gesprek waren geraakt met twee onnozel lachende studentes die tegenover hen zaten. Ze waren zojuist binnengekomen en gaan zitten en hadden dus niet de opschudding van daarnet meegemaakt. Het gezelschap heeft het over van alles en nog wat, zoals dat gebruikelijk is. De studentes maken algauw op Adam de indruk van een stelletje kappersassistentes die van toeten noch blazen weten (ze hebben nog nooit van Virginia Woolf gehoord, die zichzelf heeft verdronken in de rivier die door York loopt; ze weten evenmin wie Auden is, die een paar straten verderop is geboren), ze liggen voortdurend slap van de lach, overal en nergens om. Wilson lijkt niet op de versiertoer, hij zit ze meer een beetje vertederd aan te kijken, zoals een vader dat doet bij zijn eigen spruiten, ook al zijn ze halfsimpel. Hij gaat er zo in op dat hij op een gegeven moment zich er zelfs hardop over verbaast dat ze al zo groot zijn – alsof hij ze al als baby’s heeft gekend. Serghini’s accent heeft groot succes bij de kappersassistentes, ze willen alles weten over de stam waartoe hij behoort, hij dist ze allerlei antropologenverhalen op, het stel ligt dubbel van de lach.

Het zal wel een mooie vertoning zijn geweest. Op een gegeven moment keek Adam onwillekeurig links van zich. Voelde hij soms hoe de vrouw naast hem zich in stilte blauw zat te ergeren (maar waarom zou ze eigenlijk?)? Of zou hij misschien een lichte druk tegen zijn linkeronderarm hebben gevoeld, een discrete maar gebiedende por met een elleboog? Wilson en hij hadden zojuist tot grote schrik van de twee jonge gansjes een gedicht van Auden voorgedragen:

The stars are not wanted now: put out every one;

Pack up the moon and dismantle the sun;

Pour away the ocean and sweep up the wood.

For nothing now can ever come to any good.

Klein elleboogduwtje. Ja, er was geen twijfel aan. Hij kijkt links van zich. Zijn ogen ontmoeten die van zijn buurvrouw. En dat was het moment waarop ze prevelde:

‘Ik ben de rijkste vrouw van Yorkshire.’

[1] Uit: Julien Green, Villes, p. 245.

2
Cruella maakt korte metten met Daniel

Adam doet zich dus heel zacht en meegaand voor, een en al glimlach. Maar de rijkste vrouw van Yorkshire (ze heeft hem nog niet haar naam gezegd, hij heeft haar al in stilte de bijnaam Cruella gegeven) heeft zich in stilzwijgen gehuld. Ze trekt nog verwoeder aan haar sigaret en zorgt ervoor hem niet aan te kijken, nu ze weet dat hij naar haar kijkt. Hij neemt haar en profil op: niet bijzonder geschikt voor op een munt, niks Romeins, zelfs niet Bourbons, het is allemaal nogal slapjes, ze heeft een neus, maar dat is dan ook alles, de wimpers hebben totaal geen noblesse, een smal voorhoofd en het knoetje is een banaal knoetje. Een verbitterd samengeknepen mondje, een arrogant naar voren stekende kin en geen konen te bekennen. Een grauwe, beetje verfomfaaide huid. Terwijl het vroeger toch een mooie vrouw moet zijn geweest, dat zie je aan bepaalde details; maar daarbinnen heerst geen rust en is ook geen blijmoedigheid, dat lees je af aan de enkele lichte groeven die het gezicht naar beneden trekken.

(Je hebt onwillekeurig de neiging je de mensen in karikatuurvorm te herinneren: de ene als een engel, de andere als een duivel, ook al lijken ze in feite allemaal op elkaar. Misschien dat ontdekkingsreizigers er daarom altijd voor zorgen potlood en papier mee te nemen, dan kunnen ze snel een schets maken van de barbaren die ze tegenkomen en hoeven ze het niet van hun eigen gebrekkige geheugen te hebben. Het is goed mogelijk dat een ander dan Adam, in andere omstandigheden, een heel andere herinnering aan het gezicht van zijn buurvrouw zou hebben bewaard.)

Het aan het oog onttrokken gedeelte van haar verschijning is onberispelijk bedekt. Ze is werkelijk heel elegant. Haar kleding is van de allerbeste kwaliteit en waarschijnlijk meer dan peperduur, maar Adam heeft daar totaal geen benul van en het interesseert hem ook niet echt (wat toch echt een misser is: hoe kun je nu ooit een volk begrijpen als je het verschil niet kent tussen het habijt van een priester, het uniform van een soldaat en de bokse van een boer?).

Hij gaat door met haar te bestuderen. Het ergert haar (terwijl zij degene was die is begonnen, zij had het woord tot hem gericht), ze kijkt hem aan en fronst haar wenkbrauwen. Adam zegt:

‘Really?’

Dit keer heeft hij het hardop gezegd. Hij kon niets beters bedenken om hun doodgeboren gesprek, dat zo briljant van start was gegaan, weer nieuw leven in te blazen. Cruella gooit het over een andere boeg, ze vraagt hem plotseling wie degene is met wie hij de Blue Bell was binnengekomen. Adam doet haar het verhaal van de omstandigheden waaronder zij elkaar waren tegengekomen (de kathedraal, hun gesprekje …). Ze buigt zich even naar voren, kijkt Daniel minachtend aan en neemt weer, een wolk sigarettenrook voor zich uitblazend, haar eerdere houding aan.

Daniel Wilson draait zich naar links, hij schijnt Adams buurvrouw te herkennen, er verschijnt een flauwe glimlach op zijn gezicht, eigenlijk is het meer een pijnlijke grijns, en hij zegt op een vriendelijke, of eerder hoffelijke toon iets tegen haar. Zonder hem maar aan te kijken, vraagt ze hem:

‘Waar woont u eigenlijk?’

Wat een rare vraag, denkt Adam. Daniel geeft geen kik. Het lijkt alsof zijn ogen naar grijs verschieten – maar het is nauwelijks te zien – hij zakt een beetje in elkaar, het is alsof hij, zo mogelijk, nog kleiner wordt. Cruella staat op, kondigt aan dat ze naar het toilet gaat (I’ll go powder my nose), buigt zich naar Adam toe en fluistert in zijn oor:

‘Vraag hem waar hij woont.’

Wat Adam vervolgens, zich van geen kwaad bewust, doet, al vraagt hij zich wel af waar dit allemaal op slaat. Waarom wil Cruella zo nodig Daniels adres weten? Deze klemt zijn kaken op elkaar en geeft eerst geen antwoord. Dan prevelt hij: ‘First Avenue. Daar woon ik.’ En hij laat erop volgen: ‘Bitch.’ (Dat is tenminste wat Adam meent te horen.) Hij wil weer verdergaan met zijn gesprek met de kappersassistentes, maar de lol is eraf, het gesprek stokt, Wilson is er niet meer helemaal bij, hij heeft geen zin meer om verzen van Auden te declameren en wanneer Cruella weer terugkomt zit hij een beetje droevig naar de bruine rand van zijn pint bier te staren. Maar de gifslang is de draad van haar gedachten niet kwijt, o nee:

‘Nou, waar woont je vriend?’

‘First Avenue.’

‘Ha!’

Adam wist niet dat je zo veel leedvermaak in zo’n ‘Ha!’ kon leggen, het is in feite alleen maar een onomatopee, maar het klonk tussen het geroezemoes van de Blue Bell als het klappen van een zweep. Hij moest plotseling vreemd genoeg denken aan de uitdrukking ‘het was zo’n diepe belediging dat hij lijkbleek wegtrok’ – hij wist niet of Daniel Wilson lijkbleek was weggetrokken van de belediging – moeilijk na te gaan in het halfduister van die pub – maar hij zag wel dat de ander zijn glas neerzette, opstond en met onvaste stap zijns weegs ging. De deur van de pub ging open en weer dicht en een beetje frisse buitenlucht stroomde op schouderhoogte door de ruimte, wat een paar koukleumen aan het kuchen bracht. De twee kappersassistentes, die opeens zonder gesprek zaten, volgden algauw Daniels voorbeeld. Adam bleef alleen achter – niet helemaal natuurlijk, de pub was niet leeg, maar hij zat opeens zonder gezelschap, dat was het meer.

(Hij had niet de tegenwoordigheid van geest om Daniel Wilson achterna te gaan om hem te vragen wat dat kleine toneelstukje van zojuist eigenlijk te betekenen had gehad. Een paar dagen later legde een van zijn collega’s hem de topografie van York uit. Laten we het zo zeggen: een hond mag zijn ogen opslaan naar een bisschop, maar een bewoner van First Avenue heeft nauwelijks het recht zijn blik te richten naar een Cruella, een rijke vrouw die de gehele aristocratie van het graafschap tot haar vriendenkring mag rekenen (zoals bijvoorbeeld de bewoners van Castle Howard, waarvan ze je te pas en te onpas vertelt dat ze daar kind aan huis is). Maar hoe pijnlijk ook, het incident maakte Adam wel één ding duidelijk, namelijk dat Engeland voor alles een klassenmaatschappij was. Hij was uitermate tevreden over deze onomstotelijke conclusie en noteerde haar zorgvuldig in zijn kleine waterbestendige opschrijfboekje.)

Nu ze het rijk voor zich alleen heeft, neemt Cruella de jonge Serghini eerst eens zorgvuldig op. Hij weet niet hoe hij het heeft, het lijkt warempel wel of ze daar in het volkenkundig museum zitten, ze inspecteert heel nauwkeurig zijn gezicht, kijkt schattend naar zijn schedel (brachycefaal?), neemt hem nog eens in zijn geheel op, het scheelt niet veel of ze voelt aan zijn spieren en kijkt naar zijn gebit. Hij voelt zich een soort paard, hij zou haast gaan hinniken van verontwaardiging, maar nee, hij heeft zich vast voorgenomen om van zijn passiviteit zijn kracht te maken. Ze vraagt hem op een toon die geen weerwoord duldt wie hij is en wat hij daar in de Blue Bell doet, want dat is een herberg waar alle klanten bekend zijn en waar een vreemdeling zoals hij opvalt. Hij zou er natuurlijk dwars tegenin kunnen gaan, kunnen antwoorden dat het haar niet aangaat, dat het daar toch een republiek is, al is-ie vermomd als monarchie, dat hij mag gaan en staan waar hij wil, enz. Maar dat doet hij niet, en hij draait zijn hele curriculum vitae af, er wel voor zorgend alles wat zijn barbareske origine betreft achterwege te laten.

een voorzichtig etnoloog laat zich niet in de kaart kijken

Je zou je misschien kunnen afvragen waarom Adam Serghini zijn geboorteplaats en zijn toebehoren aan de alavietische dynastie heeft verzwegen? Een kleine anekdote, bij wijze van toelichting. Het was in het begin van de jaren tachtig, een tijd van studie en onbezorgdheid. Adam ging destijds af en toe eens een praatje maken met een Algerijnse vriend die een klein hotelletje had in de rue Saint-André-des-Arts, niet ver van de place de Fürstenberg. Op een zondag is hij zoals gewoonlijk in een druk gesprek gewikkeld met bedrijfsleider Dahmane, in diens kantoor op de begane grond. (Stel je Dahmane voor als een klein, gezet, enigszins kalend en bebrild mannetje.) Beide vrienden hebben het over van alles en nog wat. Na verloop van tijd voegt zich nog iemand bij hen, een Braziliaan, een vrolijke flierefluiter met een beetje schimmige bezigheden buitenshuis die daar een tijdje in dat hotel zijn tenten heeft opgeslagen, en het gesprek wordt voortgezet in een soort smokkelaars-Engels. De Braziliaan is bezig ze de grap van de priester en de garimpeiro te vertellen wanneer er plotseling een tengere blondine in de deuropening verschijnt, ze is nogal schaars gekleed – het is warm – ze heeft iets aarzelends. Het is een van de hotelgasten, ze is zojuist uit haar kamer naar beneden gekomen en vraagt – ze valt iedereen zomaar in de rede, zonder zich daar in het minst voor te generen, wat verlegen types wel vaker hebben als ze eenmaal op dreef zijn – ze vraagt Dahmane of hij een plattegrond van Parijs voor haar heeft. De Braziliaan ergert zich blauw – hij kon zijn grap niet uitvertellen (zoiets is altijd heel irritant, je weet je op zo’n moment niet goed raad; moet je, ondanks de storing, met stemverheffing het snel afraffelen, moet je het allemaal heel in het kort en vanaf het begin samenvatten of het maar laten zitten en beter tijden afwachten?) –, de Braziliaan kijkt haar aan, moppert wat en gaat in de deuropening van het hotel staan om te zien wat er zoal buiten op straat allemaal te beleven valt. Dahmane heeft ondertussen vanonder de balie een plattegrond van Parijs tevoorschijn gehaald – daar heeft hij een hele voorraad van – en geeft die aan het meisje. Laatstgenoemde vouwt hem wat onhandig open en begint hem te bestuderen alsof het een kaart van Nieuw-Guinea betreft, iets volslagen onbegrijpelijks, vol geheimzinnige gebieden, waaruit elk moment een oorlogszuchtige stam menseneters kon opduiken. Ze vraagt Dahmane ‘waar de monumenten zijn’. Je kunt de Braziliaan op de hoteldrempel horen grinniken: hij ergert zich echt helemaal blauw aan dat onnozele grappenverpestende wicht, die twee zullen nooit vrienden voor het leven worden. Dahmane pakt een balpen en begint de attracties van Parijs met blauw te omkringelen. Maar opeens bedenkt hij zich, onderbreekt zijn geografenwerk en zegt tegen haar – nog steeds in zijn steenkolenengels:

‘Maar er is een veel betere manier om Parijs te leren kennen. Je hebt namelijk hem daar, mijn vriend, my brother.’

En hij priemt met zijn wijsvinger door de lucht in de richting van de persoon van Adam Serghini.

‘Het is een Zweedse’, fluistert hij tegen hem, alsof dat detail op zich boekdelen sprak of een heel programma inhield.

Het meisje glimlachte, ze had hagelwitte tanden en hemelsblauwe ogen. Het leek wel alsof ze kronkelde van blijdschap.

‘Wilt u me echt de monumenten van Parijs laten zien? How nice …’

Dus ontpopt Adam zich ter plekke als kornak; hij doet het met plezier, hij heeft die ochtend toch niks dringends te doen. En bovendien, het is stralend mooi weer. Voordat ze de Arc de Triomphe, de Eiffeltoren en de riolen van Parijs gaan verkennen, stelt hij de kleine globetrotter voor een kopje koffie daartegenover te gaan drinken, vlak bij het standbeeld van Danton, om de expeditie wetenschappelijk voor te bereiden. Zo gezegd, zo gedaan, daar zitten ze dan aan een cafétafeltje, ze is een en al aandacht, een en al glimlach, kristalheldere kijkers; hij oreert er dapper op los, behandelt de geschiedenis van Parijs van het allereerste begin met Adam (!) en Eva, die allebei in de buurt van de Notre-Dame hadden gewoond, zoals iedereen weet. Wanneer hij gauw een slokje koffie neemt om weer op adem te komen – hij is net toe aan de inname van de Bastille – zegt ze terloops:

‘Ik weet eigenlijk helemaal niet hoe u heet.’

O, als dat alles is, nou dat zal hij haar wel eventjes onthullen. My name is Adam Serghini! Ze fronst haar wenkbrauwen.

‘Is dat Frans? Het klinkt meer Italiaans.’

‘Not exactly’, zegt hij heel trots tegen haar. Adam, dat heb je in alle talen van de wereld. Maar waar Serghini vandaan komt, ja, misschien wel van de kusten van Fenicië of de oevers van de Nijl, of van het Arabisch schiereiland, dat weet men niet goed, door de invasies is het een naam die zo’n beetje overal ter wereld bekend is geworden. Op die manier is die naam – tegelijk met de kamelenkaravanen – hier aangekomen, in ons land.

‘Wat een raar idee van uw ouders om zich zo te noemen.’

‘Je moet het ze maar niet kwalijk nemen: ze zijn inwoners van sjerifische rijk. Net als ik.’

‘Hè? Wat? What? Bent u geen Fransman?’

‘Nou, nee, I am Moroccan.’

En dan gebeurt er opeens iets ongehoords. De glimlach van de jonge Zweedse verdwijnt (‘smelt weg als sneeuw voor de zon’ zou hier de passende uitdrukking zijn, gezien de temperatuur van dat ogenblik en het land van herkomst van de jongedame): ze wordt doodsbleek (wat op zich al een prestatie is als je zo’n sneeuwwitte huid hebt); ze spert haar ogen wijd open, springt overeind, draait zich om en stormt weg. Het geheel heeft niet meer dan drie seconden geduurd. Adam kijkt gauw even achter zich om er zeker van te zijn dat haar paniek niet te wijten is aan een leeuw, of een grizzlybeer die opeens achter hem was opgedoken, met de klauwen grijpklaar omhoog geheven en opengesperde muil; maar niks hoor, het is helaas maar al te duidelijk, het komt allemaal door de goeie ouwe Serghini zelf, die bijziende en gesjochten student, het ongevaarlijkste type in de wijde omtrek, die primaire, instinctieve reactie komt enkel en alleen door hem; en daarvoor had hij alleen maar zijn identiteit hoeven prijs te geven.

Hij dronk het glas jus d’orange van de vluchtelinge leeg (de gouden regel van de student: nooit iets verloren laten gaan).

Na eerst een lange, melancholieke wandeling langs de oevers van de Seine te hebben gemaakt, is hij diezelfde avond toch maar naar de rue Saint-André-des-Arts getogen om erachter te komen hoe de vork nu eigenlijk in de steel zat. Dahmane ging prompt met wijd uitgespreide armen voor de trap staan die naar de etages van het hotel leidt, en beschuldigde hem midden in zijn gezicht dat hij zijn hotelklante had proberen te verkrachten.

‘Wat heb je met haar uitgevoerd, jij viezerik? Ze kwam helemaal over haar toeren terug, ze is naar haar kamer gestormd alsof ze de boze wolf was tegengekomen.’

‘Ze is alleen een Arabier tegengekomen …’

(Buiten adem en bezweet komt de etnoloog in een hooggelegen bergdorpje aan, ergens in de buurt van Ahssen. Hij komt van zijn muilezel af, gaat een praatje maken met de inboorlingen. Deze zijn aanvankelijk heel vriendelijk en een en al glimlach, hij wordt uitgenodigd in een tent en ze vragen hem:

‘Waar kom je vandaan?’

‘Nou, uit Levallois-Perret.’

Die woorden hebben het effect van een donderslag, totale paniek. Alle dorpelingen springen als één man overeind, stamhoofden en dorpsoversten, ridders en voetvolk, vrouwen en kinderen, het stormt allemaal halsoverkop de tent uit, de bezoeker ziet ze er allemaal in een onbeschrijflijke wanorde vandoor gaan, in een grote stofwolk, richting bergtoppen.

En de etnoloog blijft in zijn eentje achter.)

terug naar Cruella’s verhaal

Na Adams argumenten ter verdediging van zijn aanwezigheid in het Yorkshirse te hebben aangehoord, neemt zijn gesprekspartner hem een beetje wantrouwig op (hij stelt bij zichzelf vast dat ze nog niet eenmaal heeft geglimlacht. In feite zal hij haar gedurende hun hele relatie nooit één keer zien glimlachen, of lachen), ze neemt hem dus op, of eerder ze weegt hem, en vraagt:

‘Wat doe je aanstaande donderdagavond? Heb je dan tijd?’

‘Ik heb elke avond tijd, mevrouw.’

‘Goed, kom naar restaurant La Baguette tegen acht uur ’s avonds (het komt eruit als een bevel). Dan ben ik er ook.’

Ze staat op, neemt hem opnieuw misprijzend op en dan vertrekt ze, na eerst nog op zeer geheimzinnige toon de volgende zin te hebben uitgesproken:

‘Misschien kunnen we nog iets van je maken.’

Letterlijk.

Dat zei ze echt: íéts.